პოლიტიკური დაპირისპირებები და ეროვნული ხელისუფლების დამხობა საქართველოში (1987-1992 წ.წ)

22 Apr

  დიმიტრი შველიძე

თბილისი
2008 წ.

ნაშრომი განხორციელდა საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდისა და ქართველოლოგიის, ჰუმანიტარული და სოციალური მეცნიერებების – რუსთაველის ფონდის პროექტის ფარგლებში, რომლის სახელწოდებაცაა: “დამარცხებული საქართველო (1991-1992 წლების თბილისის მოვლენები).” პროექტის პროგრამის მიხედვით, შესრულებული ორი ნაშრომიდან ერთ-ერთის ავტორები არიან ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ნათელა ვაჩნაძე (პროექტის ხელმძღვანელი) და ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი ნინო თომაძე.
რაც შეეხება წინამდებარე ჩვენს ნაშრომს იგი მონოგრაფიული ხასიათისაა. მასში მეცნიერულადაა შესწავლილი 1987-1992 წლებში მიმდინარე დაპირისპირებები ჯერ ეროვნულ მოძრაობაში, შემდეგ დამოუკიდებელ საქართველოში არსებულ პოლიტიკურ პარტიებს, შემდეგ კი ოპოზიციასა და ხელისუფლებას შორის. ჩვენ ვიცით, რომ დაპირისპირება შემდგომში ეროვნული ხელისუფლების წინააღმდეგ შეიარაღებულ ამბოხებაში გადაიზარდა და ეროვნული ხელისუფლების დამხობით დამთავრდა.
რა იყო ამ პერმანენტული კონფრონტაციის მიზეზები, წინაპირობები, რატომ განვითარდა მოვლენები ასეთი დრამატული სცენარით და მაინცდამაინც საქართველოში. ეს და სხვა ამდაგვარი საკითხები დღესაც აქტუალურია ჩვენი საზოგადოებისათვის.

რედაქტორი: ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი
ვახტანგ გურული
რეცენზენტები: ისტორიის მეცმიერებათა დოქტორი, პროფესორი
ოთარ ჯანელიძე
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი
უჩა ბლუაშვილი

“აღნიშნული პროექტი განხორციელდა საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ფინანსური ხელშეწყობით (გრანტი # GNშF/შთ06/1-090). წინამდებარე პუბლიკაციაში გამოთქმული ნებისმიერი აზრი ეკუთვნის ავტორს და შესაძლოა არ ასახავდეს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის შეხედულებებს”.

ისტორიოგრაფიული შესავალი

მეთექვსმეტე წელია, რაც 1991-1992 წლების თბილისის მოვლენების შესახებ ერთმანეთს ენაცვლება არაერთმნიშვნელოვანი, ურთიერთგამომრიცხავი და საპირისპირო შეფასებები. მათგან ორი ძირითადი ინტერპრეტაციის გამოყოფა შეიძლება, რომელთა ავტორ-მხარდამჭერები მაშინდელი და დღევანდელი პოლიტიკურ-სოციალური ბანაკების წარმომადგენლები იყვნენ და არიან.
ზვიად გამსახურდიას ხელისუფლების დამხობის ორგანიზატორებმა და მხარდამჭერებმა თბილისის მოვლენებს უწოდეს `დემოკრატიული~, `სახალხო რევოლუცია~, რომელმაც დაამხო ზ. გამსახურდიას `ფაშისტური დიქტატურა~, `ტოტალიტარული რეჟიმი~.
შემდგომში, რამდენიმეწლიანი `დისტანციის გავლის~ შემდეგ, `დემოკრატიული რევოლუციის” თეზისის მომხრეთა ერთმა ნაწილმა შესაძლებლად ჩათვალა, ნაწილობრივ ეღიარებინა შეფასების სიყალბე, თუმცა ბოლომდე სიმართლის თქმაც ვერ გაბედა და შუალედურ ვერსიაზე შეჩერდა. `ახლა ბევრს კამათობენ, საქართველოში გადატრიალება იყო თუ რევოლუცია!~ _ ასე შეარბილა ედუარდ შევარდნაძემ მოგვიანებით `დემოკრატიული რევოლუციის~ თეზისი, _ არსი ეს როდია. ვითარება ექსტრემალური იყო. არსებითად, მაშინ დამყარდა `სამხედრო მმართველობა~. ამ სიტყვების ავტორმა არც ამ შემთხვევაში უღალატა ჩვეულ მანერას და `ზოგჯერ თქმითაც დაშავდების~ პრინციპით, მაინც არ გათქვა `სათქმელი~.
მეორე ძირითადი შეფასება, ბევრად გამოკევთილი, უკომპრომისო და კატეგორიულია. ის ზვიად გამსახურდიას, მის ხელისუფლებას და მხარდამჭერებს ეკუთვნით: ეს იყო სამხედრო-კრიმინალური გადატრიალება, პუტჩი, რომელმაც დაამხო კანონიერი ეროვნული ხელისუფლება. იგი მოაწყვეს ერის მოღალატეებმა, კრემლის აგენტებმა, სამხედრო ხუნტამ და მათმა მომხრე კოლაბორაციონისტმა ქართველებმა.
შემდგომში, `მოვლენების დაძველების~ პროცესთან ერთად, გაჩნდა სხვა შეფასებებიც. მათი ავტორები ცდილობდნენ შუალედური, კომპრომისული თეზისები გამოემუშავებინათ. მაგალითად, რომ ეს იყო სამხედრო გადატრიალების ფორმით განხორციელებული რევოლუცია, ან რომ ეს იყო პატრიოტული ძალების ურთიერთშეჯახება, რომელიც უცხო ქვეყნის სამსახურებმა მოაწყვეს და ა.შ. ამ და სხვა ინტერპრეტაციების ფონზე, თანდათან გამოიკვეთა ერთი საერთო თეზისი: რომ ეს იყო სამხედრო გადატრიალება და არსებული ხელისუფლების ძალდატანებითი დამხობა. მას, დამოუკიდებლად იმისაგან, თუ ვინ მოაწყო, ვინ შეეწირა, განახორციელა – ქართველი საზოგადოებისა და მოსახლეობის უმეტესობა აღიარებს. მაგრამ მიუხედავად ამისა, თვით გადატრიალების აღიარება არ ნიშნავს მის ობიექტურ შეფასებას, მიუკერძოებელ, რეალურ ინტერპრეტაციას. ამ პრობლემისადმი მიმართებით ქართველი საზოგადოება, თბილისის მოვლენებიდან მეთექვსმეტე წლისთავზეც _ კვლავ გაორებულია, ურთიერთდაპირისპირებული, დუალისტური.
ამ უმნიშვნელოვანესი ისტორიულ-პოლიტიკური მოვლენისადმი საზოგადოების გაორებული დამოკიდებულება, პირველ რიგში, საისტორიო მეცნიერებამ უნდა დაძლიოს და სწორედ ამით დაეხმაროს საზოგადოებას დუალისტური ბურუსიდან გამოსვლაში. რა თქმა უნდა, ეს არაა მარტივად აღსასრულებელი პროცესი. გასაგები მიზეზების გამო, ქართულმა საისტორიო მეცნიერებამ ვერც გაიარა და ვერც მოასწრო დასავლური ისტორიოგრაფიისა და მეთოდოლოგიური სკოლების მიღწევებისა და გამოცდილების გათავისება.
მაინც რა კრიტერიუმებით უნდა იხელმძღვანელოს ქართულმა ისტორიოგრაფიამ ისეთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენის მიუკერძოებლად და მეტ-ნაკლებად ობიექტური შესწავლა-შეფასებისათვის, როგორიცაა 1991-1992 წლების სახელმწიფო გადატრიალება? შესაძლოა, ამ მხრივ ბევრი გარემოებაა გასათვალისწინებელი, მაგრამ ამჯერად ჩვენ ვეცდებით ზოგიერთი მეთოდოლოგიური პრინციპი გამოვყოთ.
ქართულ საისტორიო მეცნიერებას ისე არასოდეს დასდგომია თავისუფალი და მოვლენების შეფასება-გადმოცემის ობიექტურობასთან მიახლოების შესაძლებლობა, როგორც დღეს. მან განვლო შუასაუკუნეობრივი მონარქიზმის მრავალსაუკუნოვანი ხანა, როცა ილია ჭავჭავაძის შენიშვნისა არ იყოს, ჩვენს მატიანეეებს მხოლოდ `მეფეები და ომები~ შემორჩნენ.
XIX საუკუნის განმავლობაში რომანოვების საიმპერიო ხელისუფლებიდან მომდინარე რუსიფიკაციის პოლიტიკამ საისტორიო მეცნიერებას მიზნად დაუსახა – ქართველი ხალხის ეროვნული ცნობიერების შენარჩუნებისა და თვითშეგნების ამაღლების საქმეს მომსახურებოდა _ ე.ი. იგი იმდენად მიუკერძოებელი კი არა _ პატრიოტული უნდა ყოფილიყო, საზოგადოებისთვის ეროვნული სიამაყის გრძნობა ჩაენერგა.
დაახლოებით, იგივეს ისახავდნენ მიზნად ბოლშევიკური იდეოლოგიის დოგმატების ქსელში გახლართული XX საუკუნის ქართველი ისტორიკოსები, განსაკუთრებით ისინი, ვინც ძველი საქართველოს ისტორიას სწავლობდნენ, თორემ XX ს-ის `ქართლის ცხოვრების~ რეალურად გადმოცემაზე ოცნებაც ტკბილ სიზმრად თუ წარმოიდგინებოდა.
დღეს, ყოველ შემთხვევაში, 15-20 წელია, რაც ქართულ საისტორიო მეცნიერებას შესაძლებლობა მიეცა, XX საუკუნის ისტორია და, კერძოდ, ჩვენთვის საინტერესო 1991-1992 წლების ტრაგიკული მოვლენები მხოლოდ ერთი პრინციპით _ მაქსიმალური მიუკერძოებლობით, ან უფრო რეალური მიზნით შემოვიფარგლოთ _ ობიექტურობასთან, რეალობასთან მაქსიმალურად მიახლოებულობის პრინციპით შეისწავლოს, შეაფასოს და გადმოსცეს. ამ პრინციპის არსი ერთადერთია: დღევანდელ ქართველ საზოგადოებას, როგორც არასდროს, ისე სჭირდება მართალი ისტორია, სჯობს ცუდი სიმართლე, გამოგონებულ, ლამაზ ტყუილს. ადრე ყოველთვის ასე არ იყო, ან ამის შესაძლებლობა არ არსებობდა.
პოლონელი ისტორიკოსის ე. ტოპოლსკის დაკვირვებით, ტერმინს `ისტორია~ სამი მნიშვნელობა გააჩნია და თითოეულ მათგანს კი `საკუთარი მეთოდოლოგია~ აქვს. საინტერესოა, თვალი გავადევნოთ. პირველია _ ისტორია, როგორც `ისტორიული მოვლენა~ და მას შეესაბამება `საგნობრივი მეთოდოლოგია~. კვლევის ობიექტია ისტორიული ფაქტების შესწავლა და ამასთანავე _ ისტორიული პროცესების მიზეზებისა და კანონზომიერებითი ასპექტების დადგენა. `ისტორიის~ ამ მნიშვნელობაში თავს იყრის ჩვენთვის საინტერესო 1991-1992 წლების გადატრიალების მომწიფებისა და განხორციელების შესახებ არსებული ემპირიული მასალის თავმოყრა; პასუხების გაცემა: როდის დაიწყო ჯერ აზრთა სხვაობა, შემდეგ დაპირისპირება პოლიტიკურ ძალებს შორის; რა საკითხები იქცა დაპირისპირების მიზეზად; დაპირისპირების როგორც იდეურ-პრაქტიკული, ისე ფსიქოლოგიური ასპექტები; გარე ძალების მიერ ჩვენს ქვეყანაში მიმდინარე პროცესების მართვადობის ხასიათი; შეიარაღებული კონფრონტაციის ძირეული მიზეზები, შედეგები და ა.შ.
ტოპოლსკისეული სქემის `ისტორიის~ სამგანზომილებიანი სქემის მეორე პუნქტია _ ისტორია, როგორც `კვლევის ფუნქციის~ განსაზღვრა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ე.წ. `პრაგმატული მეთოდოლოგია~. მასში იგულისხმება: კვლევის დანიშნულების დადგენა; წყაროთმცოდნეობითი ბაზის განსაზღვრა, ისტორიული შეფასებების კრიტერიუმების შემუშავება.
რა შეიძლება მივიჩნიოთ 1991-1992 წლების მოვლენების შეფასების კრიტერიუმებად? ერთ-ერთ კრიტერიუმად ჩვენ მიგვაჩნია _ დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს ინტერესი, ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი ინტერესი, ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი პოსტულატი, ანუ თეზისი _ დამოუკიდებელი საქართველოს სახელმწიფო უმაღლესი სიკეთეა, დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფო – დაპირისპირებული პოლიტიკური მხარეებიდან ვინ უფრო დააზიანა, დაასუსტა, მძიმე დღეში ჩააგდო: ხელისუფლებამ, რომელმაც კარგად ვერ მართა და წარმართა სახელმწიფოს მმართველობა, თუ იმან, ვინც სახელმწიფოს არსებული ხელისუფლება სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად დაამხო.
დაბოლოს, ტოპოლსკის სქემის მიხედვით, `ისტორიის~ მესამე განზომილება: ისტორია, როგორც `კვლევითი სამუშაოს შედეგი~. რა სურათი მივიღეთ? რა უნდა იყოს კვლევის საბოლოო შედეგი და რაში მდგომარეობს მისი დანიშნულება? პოლონელი მეცნიერი მიიჩნევს, რომ მთავარი ამ შემთხვევაში `პრაგმატული მეთოდოლოგიაა~, ე.ი. ჩვენს შემთხვევაში, 1991-1992 წლების მოვლენებისმიხედვით საერთო კანონზომიერების დადგენა, ანუ მოვლენა, როგორც კანონზომიერების დამდგენი საშუალება და მისი მნიშვნელობა.
ეს ყველაფერი, შესაძლოა, ზოგ შემთხვევაში საკამათო იყოს, მაგრამ გასათვალსწინებელია.
რაც მთავარია, მაინც დასადგენი რჩება ისტორიკოსთა მრავალი თაობისთვის დამაფიქრებელი, გადსაწყვეტი პრობლემა _ როგორ უნდა აღადგინოს ისტორიკოსმა მოვლენის მიუკერძოებელი, ობიექტური სურათი, მით უფრო, რომ ბევრი მოაზროვნის აზრით, ასეთი რამ საერთოდ შეუძლებელია. ყოველ შემთხვევაში, ობიექტურ სურათთან მაქსიმალური მიახლოება მაინცაა შესაძლებელი. და ეს რომ ასე არ იყოს, საისტორიო მეცნიერება დაკარგავდა აზრს.
ისტორიის ობიექტური სურათის დადგენის შესაძლებლობას გამორიცხავს ცნობილი ბრიტანელი ფილოსოფოსი და სოციოლოგი კარლ პოპერიც. მაგრამ მან ისტორიკოსებს დაუტოვა იმედი, რომ შესაძლებელია ისტორიული მოვლენის ძირითადად ობიექტური მიდგომა-შესწავლა. კ. პოპერის მიერ შემუშავებული კონცეფციის მიხედვით, ეს შეიძლება მოხდეს _ მეცნიერული ცოდნის თანდათანობითი ზრდის გზით.
სხვაგვარად კარლ პოპერის თეორიას ე.წ. ფალსიფიკაციონიზმს უწოდებენ. ჩვენს შემთხვევაში ბრიტანელი სოციოლოგის კონცეფცია კონკრეტული მაგალითის მიხედვით შემდეგნაირად შეიძლება წარმოვიდგინოთ: ოპონენტები ზვიად გამსახურდიას ხელისუფლებას ბრალს სდებდნენ ე.წ. პროვინციულ ფაშიზმში. უნდა გაირკვეს, რას ნიშნავს საერთოდ ეს ტერმინი, რამდენად შეესაბამება იგი ჭეშმარიტებას, დაფიქსირდეს ფაშიზმის იდეურ-პრაქტიკული რაობა, რასაც ვერ ვიტყვით, რომ მეცნიერებისთვის ურიგოდ იყოს შესწავლილი. თუ ფაშიზმის იდეოლოგიური რაობა არ მოერგო ზვიად გამსახურდიას და მისი ხელისუფლების იდეურ-პრაქტიკულ საქმიანობას, გამოვა, რომ მათთვის ამ ტერმინით მოხსენიება და მასში ბრალდება _ ფალსიფიკაციაა, სიყალბეა, პოლიტიკური იარლიყია და იგი უნდა უარვყოთ, როგორც ოპონენტების სურვილი და არა ობიექტური რეალობა.
სხვა შემთხვევაში ზვიად გამსახურდია თავის ოპონენტებს არაიშვიათად მოიხსენიებდა, როგორც კრემლის აგენტებს, ერის მოღალატეებს. უნდა დადგინდეს, რა შემთხვევაში იყო ეს მიმართვა რეალური და რომელ შემთხვევაში _ ფალსიფიკაცია. მეცნიერული ცოდნის დადგენა პოპერის მიხედვით, ჩვვეულებრივ ვერიფიკაციის, ფაქტის დოკუმენტური გზით დადგენის გზით ხდება. იგი დემარკაციის ხაზს ავლებს _ რეალურად დაგენილ ფაქტებსა და ფალსიფიკაციებს შორის და თანდათან მიიწევს მეცნიერული ცოდნის ზრდის გზით. პოპერის აზრით, მეცნიერმა, შესაძლებელია, უარი თქვას ვიწრო ემპირიზმზე და ცდომილების აბსოლუტურ სარწმუნოობაზე. მაგალითად, ერთ დროს ჩვენში დიდი კამათის საგნად იქცა, თუ ვინ ისროლა პირველმა 1991 წლის 22 დეკემბერს. ეს ფაქტი შეიძლება ზუსტად ვერ დადგინდეს, ან ნებისმიერი ვერსია არასარწმუნო იყოს, მაგრამ საქმის არსის გასარკვევადაც ამ ფაქტის დადგენას ისტორკოსებისთვის არ უნდა ჰქონდეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა. ასე გვირჩევდა ამ შემთხვევაში კარლ პოპერი. მართლაც, რა მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს პირველგამსროლელი მხარის დადგენას, მაშინ, როცა თავდამსხმელი მხარე მთავრობის სასახლეში შეკეტილ-შეხიზნულ ხელისუფლებას ზარბაზნებით მიადგა და კანონადა გაუხსნა.
ახლა რაც შეეხება სამხედრო გადატრიალებებს. ხელისუფლების ცვლის ეს ფორმა სამხედრო ენციკლოპედიურ ლექსიკონში ამგვარადაა განმარტებული. ესაა: `სახელმწიფო ხელისუფლების ძალდატანებითი ცვლა, რომლის შედეგადაც ქვეყნის პოლიტიკური მმართველობა გადადის შეიარაღებული ძალების წარმომადგენელთა ხელში~ (მოსკოვი, ტ. II, 2001 წ., რუს. ენაზე).
არა მარტო ამ ფორმულირების მიხედვით, არამედ XX საუკუნეში, ან, ყოველ შემთხვევაში, მეორე მსოფლიო ომისშემდგომ მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში მომხდარი სამხედრო გადატრიალებების ხასიათის ზედაპირული გათვალისწინების შედეგადაც, შეიძლება ეჭვი შეგვეპაროს იმაში, რაშიც თითქოს ჩვენი საზოგადოების დიდი ნაწილი შეთანხმებულია _ რომ თითქოს 1991-1992 წლების გადატრიალება იყო _ სამხედრო.
საქმე იმაში გახლავთ, რომ უკანასკნელი საუკუნენახევრის განმავლობაში განხორციელებული ხუთასამდე სამხედრო გადატრიალებიდან _ ყველა მათგანს ახდენდნენ სახელმწიფო ოფიციალური შეიარაღებული ძალები. სამხედრო გადატრიალების კლასიკურ ქვეყნებად განსაკუთრებით სამხრეთ ამერიკის ქვეყნები ითვლება: სალვადორი, ურუგვაი, ნიკარაგუა, არგენტინა, მექსიკა, ბრაზილია, კუბა… შემდეგ მათ მხარს უმშვენებენ აფრიკული ბანანის ქვეყნები, რამდენიმე აზიური ქვეყანა: თურქეთი, პაკისტანი… დეკემბრის დასაწყისში ერთ-ერთი ბოლო სამხედრო გადატრიალებით ფიჯის კუნძულებმაც გაახსენა მსოფლიოს თავის არსებობა.
ყველა ზემოთჩამოთვლილ და სხვა შემთხვევებში სამხედრო გადატრიალებას სახელმწიფოს სამხედრო ძალები ახდენდნენ: გენერალიტეტი, ოფიცრები, ანუ _ ოფიციალური შეიარაღებული ძალების წარმომადგენლები.
ახლა გავიხსენოთ ვინ მოახდინა საქართველოში ე.წ. `სამხედრო გადატრიალება~. მისი განმახორციელებელი ტრიუმვირატიდან თ. კიტოვანი გახლდათ ე.წ. ოფიციალური სამხედრო პირი _ სახალხო გვარდიის მეთაური, გენერალი და გადაყენებული მთავარსარდალი.
მეორე ტრიუმვირი იყო ჯ. იოსელიანი, არასამხედრო, არაოფიციალური და უკანონო შეიარაღებული ფორმირების, `მხედრიონის~ ორგანიზატორ-მეთაური.
სამეულის მესამე წევრი საერთოდ არ იყო სამხედრო პირი.
უკვე ეს ფაქტი ეჭვქვეშ აყენებს 1991 წლის სახელმწიფო გადატრიალების სამხედრო ხასიათს და იძლევა გარკვეულ საფუძველს, რომ 1991-1992 წლების მოვლენები არ შეფასდეს, როგორც სამხედრო გადატრიალება. ამგვარი შეფასება ფალსიფიკაციაა, სიყალბეა, როგორც ისტორიულ-პოლიტიკური რეალობით დაუდასტურებელი. მაშ, სხვაგვარი შეფასებაა საჭირო.
სწორედ ამგვარი მიზანი და მიზნები დავისახეთ _ 1991-1992 წლების თბილისის მოვლენების მეცნიერული შესწავლა, მისი განმაპირობებელი და გამომწვევი მიზეზების დადგენა, მაქსიმალურად ისტორიულ რეალობასთან მიახლოებული შეფასება.
თბილისის მოვლენების შესახებ დიდძალი თუ არა, საკმაოდ მრავალრიცხოვანი ლიტერატურა და მასალები არსებობს. სამწუხაროდ, მათი აბსოლუტური უმრავლესობა პოლიტიკური ხასიათისაა და ეკუთვნის მაშინ მოქმედი და შემდგომში არსებული პოლიტიკური ბანაკების წარმომადგენლებს, პარტიების ლიდერებს, თვალსაჩინო წევრებს, ხელისუფლებისა და მისი მოწინაააღმდეგე ოპოზიციური მოძრაობის მონაწილეებს. მათ მიერ თბილისის მოვლენების გადმოცემა და შეფასება ცალმხრივია და პარტიულ ინტერესებს გამოხატავს. პრობლემის კვლევისათვის მათ მიერ გამოქვეყნებულ სტატიებს, პუბლიცისტურ წერილებს, წიგნებს, მოგონებებს თუ სხვაგვარ წერილობით თუ სიტყვიერ პროდუქციას საისტორიო წყაროებისათვის უფრო წყაროთმცოდნეობითი მნიშვნელობა აქვს და ისტორიულ მასალას წარმოადგენს.
წყაროთმცოდნეობითი მასალის ფუნქცია აკისრია მემუარულ ლიტერატურას. განვლილ წლებში საინტერესო მოგონებები გამოქვეყნდა. ისინი არა მარტო ჩვენთვის საინტერესო პროცესების შესახებ საყურადღებო ეპიზოდებს, დამახასიათებელ წვრილმანებს, მონაწილე პერსონაჟების თვისებებს, ურთიერთობებს და ხასიათებს გადმოსცემენ, არამედ იმ პოლიტიკურ-ფსიქოლოგიურ სახესაც გვიხატავენ, რომელსაც ისინი ეკუთვნიან. ჩვენ მხედველობაში გვაქვს ედუარდ შევარდნაძის, ჯაბა იოსელიანის, ნოდარ ნათაძის, ვახტანგ ძაბირაძის და სხვათა არც თუ მრავალრიცხოვანი მოგონებები, რომელთაგან ეპოქის ზოგად სახეს და პროცესებს, განსაკუთრებული სიცხადით და სიღრმით აანალიზებს და გადმოგვცემს ბ-ნი ნ. ნათაძე. თავისი მოგონებების წიგნში: `რაც ვიცი, ფაქტები ანალიზი~ (თბ., 2002). `ჩემი მიზანია, _ წერს ავტორი, _ ამ ტრაგედიის შესახებ რაც შეიძლება მეტი იყოს ცნობილი, რათა შთამომავლობამ უკეთ გაითვალისწინოს, რომელი საშიშროება ემუქრება, საიდან ემუქრება და როგორ შეუძლია და ჰმართებს დაიცვას მისგან თავი მომავალში~. კეთილშობილური მიზანი და მოვალეობაცაა, რომელიც, სხვათა შორის, კარგი იქნებოდა ბ-ნ ნ. ნათაძესავით პირნათლად მოეხადათ 1987-1992 წლების მოვლენათა მონაწილეებს, თვითმხილველებს, ჩინიანებსაც, უჩინოებსაც, დაეწერათ მოგონებები და მეტი ინფორმაცია დაეტოვებინათ შთამომავლობისათვის იმ ეპოქაზე, რომელშიც `არმოსახდენი მაინც ბევრად მეტი მოხდა~ (ნათაძე – გვ. 3).
იმ არაერთგვაროვანი ჟანრის ლიტერატურიდან, რომელიც 1991-1992 წლების მოვლენებს ეხება, ჩვენ მხოლოდ მას შევეხებით, რომელიც საისტორიო მეცნიერებას განეკუთვნება ან პრობლემის მეცნიერული შესწავლის პრეტენზია აქვს. ამგვარი ნაწარმოებების რაოდენობა კი ძალზე მცირეა. ერთ-ერთი პირველი ისტორიკოსი, რომელმაც ამ საჩოთირო პრობლემას შებედა, გახლდათ უჩა ბლუაშვილი, რომლის ნაშრომი `პოლიტიკური პარტიები და ეროვნული მოძრაობა საქართველოში 1988-1991 წწ.~ ჯერ კიდევ 1994 წელს გამოქვეყნდა.
ავტორმა ეროვნული მოძრაობის აღმავლობის არაერთ მნიშვნელოვან მოვლენაზე გაამახვილა ყურადღება, გამოთქვა საკუთარი მოსაზრება და მისი დასაბუთება სცადა. კერძოდ, ავტორი საგანგებოდ შეჩერდა ეროვნული მოძრაობის აღმავლობის პერიოდში ახალგაზრდა თაობის წარმომადგენელთა და ინტელიგენციის ურთიერთობის საკითხზე, ორივე ფენის განსხვავებულ როლსა და პრეტენზიაზე მიმდინარე მოძრაობაში. უ. ბლუაშვილის მართებული აზრით, ახალგაზრდა თაობის რადიკალურ ლიდერებს მოძრაობის წარმართვის ენერგია აღმოაჩნდათ, მაგრამ `ასეთი ბრძოლისათვის საჭირო ინტელექტი არ გააჩნდათ~. ინტელიგენციამ არ გაიზიარა ეროვნული ბრძოლის რადიკალური ტაქტიკა, რის გამოც ახალგაზრდა თაობის რადიკალების რისხვა დაიმსახურა. `შეხედულებათა ეს სხვაობა საკმარისი აღმოჩნდა, რათა რადიკალებს, ინტელიგენციის არნახული განქიქებისა და ლანძღვა-გინების კამპანია წამოეწყოთ~, დაასკვნის ავტორი, რომლის მართებული აზრითაც ეს იყო რადიკალების ერთ-ერთი მთავარი ნაკლი, რაც ეროვნულ მოძრაობას ბოლომდე გაჰყვა და `დიდი ზიანი მიაყენა საერთო საქმეს~ (უ. ბლუაშვილი _ გვ. 13). ნაშრომში არაერთი მაგალითია მოხმობილი, რომ აღნიშნული ნაკლი განსაკუთრებით ახასიათებდა ზვიად გამსახურდიას.
უ. ბლუაშვილის კრიტიკული ანალიზის ცენტრშია რადიკალური ტაქტიკა, რამაც არა ერთი ეპიზოდური თუ ზოგადი ზიანი მიაყენა ჯერ ეროვნულ მოძრაობას, შემდეგ კი დამოუკიდებელი საქართველოს რეალობას. რადიკალიზმის მანკიერება-ნაკლოვანებათა აღნიშვნაში ავტორი მეტ შემწყნარებლობას იჩენს ე. წ. ეროვნული კონგრესის მომხრე რადიკალური ოპოზიციის მიმართ და უფრო მკაცრია ეროვნულ ხელისუფლებასთან დამოკიდებულებაში, რაც, გარკვეულწილად, წონასწორობას აკარგვინებს ნაშრომს. მაგრამ რაც მთავარია, ეს არ არის ავტორის გამარჯვებულთა ბანაკისადმი მიმხრობის გამომხატველი. ეს უფრო იმჟამინდელი პოლიტიკური რეალობის თვითმხილველის ნეგატიური ემოციური განწყობის გამოვლინებაა, რასაც იწვევდა ეროვნული ხელისუფლების დასანანი და გაუგებარი შეცდომები. მაგრამ, მთავარი მაინც ის არის, რომ უჩა ბლუაშვილის ნაშრომს, ჩვენთვის საინტერესო პრობლემის შესწავლის სფეროში პირველგამკვალავის როლი ერგო.
1999 წელს ქუთაისში გამოქვეყნდა გიორგი მჭედლიძის სოლიდური მოცულობის ნაშრომი, _ `ისტორია უდისტანციოდ (მღელვარე 1988-1995 წლების ქრონიკები)~. წიგნის რამდენიმე თავი ჩვენთვის საინტერესო პერიოდს ეხება და ფაქტიურად 1988-1991 წლების ისტორიას გადმოგვცემს. უმთავრესად ესაა, როგორც თავად გ. მჭედლიძე გვაუწყებს `ქართული ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ახალი ეტაპის ფაქტოლოგიური გაშუქება~. ფაქტობრივად, გ. მჭედლიძის აღნიშნული ნაშრომი ერთ-ერთი პირველი იყო, რომელშიც ასახვა ჰპოვა 1988-1991 წლების ეროვნული მოძრაობისა და დამოუკიდებელი საქართველოს, მისი ეროვნული ხელისუფლების ისტორიამ. ავტორმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონში განვითარებულ მოვლენებს.
გვინდა საათანადო ყურადღება დავუთმოთ მალხაზ მაცაბერიძის ერთ მცირემოცულობიან სამეცნიერო სტატიას _ `1991-1992 წლების მოვლენების შეფასების საკითხისათვის~ (ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის სამეცნიერო გამოცემაში `ახალი დროება~. 1999წ. #1, იანვარ-თებერვალი). მასში წამოყენებულია რამდენიმე კონცეპტუალური დებულება, რომელთა გათვალისწინება 1991-1992 წლების მოვლენების მეცნიერული შესწავლა-შეფასებისათვის სასარგებლოდ მიგვაჩნია.
ავტორის აზრით, შესასწავლი პრობლემის შესახებ არსებობს ძირითადად ორგვარი შეფასება. ერთია – პოლიტიკური შეფასება, რომელიც დაინტერესებულ-დაპირისპირებულ მხარეებს ეკუთვნით და ტენდენციურია, ხოლო მეორე _ ისტორიულ-პოლიტოლოგიური, რომელიც მეცნიერულ შესწავლას ემსახურება და რისი დროც ჯერჯერობით არ დამდგარა, რადგან საკითხი უჩვეულოდ აქტუალიზებულია. მ. მაცაბერიძე ამის შემდეგ ჩამოთვლის იმ საკითხებს, რომელთა შესწავლა-გათვალისწინებაც აუცილებელია 1991-1992 წლების მოვლენების ობიექტური წარმოდგენისათვის: საქართველოს პოლიტიკური რეალობის შედარებითი ანალიზი სხვა საბჭოთა თუ პოსტსაბჭოთა რესპუბლიკების რეალიებთან; რადიკალიზმის, რომანტიზმისა და რეალიზმის თანაფარდობის შესწავლა ქართულ პოლიტიკაში; დაპირისპირების მიზეზების კვლევა.
ავტორის დაკვირვებით, ეროვნული ხელისუფლება ამკვიდრებდა ეტატიზმის _ სახელმწიფოს წამყვანი როლის აღიარებას საზოგადოების წინაშე მდგარი პრობლემების გადაწყვეტის დროს. ამავდროულად, `არსებობდა ზოგადი განაცხადი დემოკრატიული საზოგადოების შექმნაზე. რეალურად კი არ იყო პირობები ასეთი საზოგადოების მოკლე ვადაში ჩამოსაყალიბებლად (მ. მაცაბერიძე, გვ. 16). სწორედ ამ კონცეპტუალური სხვაობის გამო `პოლიტიკური დაპირისპირებისა და სამოქალაქო პროტესტის ფონზე მომხდარ სამხედრო გადატრიალებას~ _ მ. მაცაბერიძის აზრით, მოჰყვა `ლეგიტიმურობის კრიზისის გამწვავება და სამოქალაქო ომის სიტუაციის შექმნა~ საქართველოში. ავტორი მართებულად შენიშნავს გარეშე ფაქტორის არსებობის შესახებ და აქვე დაასკვნის, რომ მას მაინც არ ჰქონდა გადამწყვეტი მნიშვნელობა.
ავტორი ასახელებს აგრეთვე იმ მიზეზებსაც, რომლებმაც გამოიწვიეს 1991-1992 წლების დაპირისპირება და გადატრიალება: I _ ეროვნული გვარდის განდგომა; II – განხეთქილება მმართველ ბლოკში; III _ ეტატიზმის შეუთავსებლობა დემოკრატიული რეფორმების მოლოდინთან; IV _ რეჟიმის დაპირისპირება ეროვნულ პარტიებთან; V _ ახალი პოლიტიკური ელიტის დაპირისპირება ძველ კომუნისტურ პარტიულ და სამეურნეო ელიტასთან; VI _ ეროვნული რიტორიკის შეუგუებლობა ეროვნული უმცირესობის ინტერესებთან; VII _ ნეგატიური საერთაშორისო სურათი.
მ. მაცაბერიძის დასკვნას ძირითადი რეკომენდაციაც მოსდევს, როგორც მეცნიერული ანალიზის პრაგმატული დანიშნულება _ კონფრონტაციული სცენარის დაუშვებლობა დღევანდელი თუ ხვალინდელი საქართველოსათვის.
ამისათვის კი საჭირო იყო ისტორიული კვლევა, რომელიც ინერტულად, მაგრამ მაინც მიმდინარეობდა საქართველოში. საკითხის კვლევაში პოზიტიური მუხტი არ შეუტანია 1999 წლის კიდევ ერთ ფორმალურად საისტორიო დანიშნულების ნაშრომს. მხედველობაში გვაქვს გრ. ჟვანიას პრეტენზიული სახელწოდების ბროშურა: `მიზეზები, რომელთაც გამოიწვიეს 1991-1992 წლების დეკემბერ-იანვრის მოვლენები და ხელისუფლების დამხობა~ (თბ., 1999წ.). ნაშრომს პირველ რიგში აკლია ის, რაც მეცნიერულ ნაშრომს სხვა ჟანრის თხზულებისაგან განასხვავებს _ სათანადო მასალით რაიმე შეხედულებების დასაბუთება. მაგ. გრ. ჟვანიას მიაჩნია, რომ თბილისის მოვლენები არსებითად იყო სამოქალაქო ომი. იგი წერს: `შვიდი წლის წინათ 1991 წლის 22 დეკემბრის დილის 7 საათსა და 30 წუთზე თბილისში დაიწყო სამოქალაქო ომი, რომელიც გრძელდებოდა 1992 წლის 6 იანვრის ღამის 4 საათსა 35 წუთამდე”. მკითხველი უნდა დაგვეთანხმოს ალბათ, რომ ასეთი ასტრონომიული სიზუსტით მსოფლიოს არც ერთი სამოქალაქო ომი არც დაწყებულა და არც დამთავრებულა.
სამწუხაროდ ვერ დავეთანხმებით ავტორს და იგი არც ასაბუთებს, რატომ და რა ნიშნით იყო თბილისის ომი მაინცდამაინც სამოქალაქო. ამ და სხვა საკამათო საკითხებს ჩვენს ნაშრომში შევეხებით. საკამათო კი გრ. ჟვანიას მომცრო ბროშურაში საკმარისზე მეტია. მაგ. ის ტრაფარეტული ტიპიური ლენინურ-საბჭოური დოგმა, თითქოს `ეროვნულმა ხელისუფლებამ და ერმა ვერ მოძებნა საერთო ენა~ და რომ ხელისუფლება მოსახლეობის თანაგრძნობის გარეშე დარჩა. სრულიად საწინააღმდეგო ვითარება იყო. პირიქით, მაშინდელი პერიოდის მთავარი თავისებურება ის გახლდათ, მიუხედავად მრავალი ნაკლისა, რომლის შესახებაც ნაშრომში ვისაუბრებთ და აქ აღარ ჩამოვთვლით, _ ეროვნული ხელისუფლება თავისი ხანმოკლე მოღვაწეობის ყველა ეტაპზე სარგებლობდა ქართველი ხალხის დიდი უმრავლესობის მხარდაჭერით, თანაგრძნობით, მისი ლიდერისადმი უკრიტიკო დამოკიდებულებით, რაც შემდგომ პერიოდში და დღემდეც არაერთხელ გამოხატა. ამ მოვლენას ანალიზი და ახსნა ესაჭიროება და არა ყავლგასული დოქტრინებით მიდგომა.
სხვათა შორის, ბარემ აქვე შევეხებით, გრ. ჟვანიას როგორც აღნიშნული ბროშურა, ისე ადრინდელი საბჭოური პარტიული ყალბი პროდუქცია და მეცნიერებისაგან შორს მდგარი მეთოდოლოგია თანმიმდევრულად გააკრიტიკა და მისი არასანდოობა დაასაბუთა თენგიზ კუბლაშვილმა წიგნში: `ისტორია `პირუთვნელის~ ხელში (1991-1992 წლებში ხელისუფლების დამხობის მიზეზების შესახებ~, რომელიც 2006 წელს გამოქვეყნდა.
გასული საუკუნის 80-იანი წლების მიჯნაზე განვითარებულ პროცესებს ყველაზე მეტად და ყველაზე მეტი შრომა და ნაშრომი მიუძღვნა იგორ კვესელავამ. ამ მხრივ, მკვლევარის დამსახურება გამორჩეულია. 1999 წელს გამოქვეყნდა იგორ კვესელავას სამი ნაშრომი: `დისიდენტური მოძრაობა საქართველოში~; `საქართველოს ეკონომიკური და პოლიტიკური ორიენტაციის ზოგიერთი საკითხი~ და `საქართველოს ეროვნული მოძრაობის საკითხები~. 2004 წელს გამოვიდა იგორ კვესელავას განმაზოგადებელი ხასიათის ნაშრომი: `საქართველოს ისტორიის ქრონიკები (1970-1990). საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობა~.
ამ ნაშრომებს აღარ შევეხებით, რადგან მათში წამოყენებულმა თეზისებმა, შეხედულებებმა, პოზიციამ, დასაბუთებამ თუ დასკვნებმა საბოლოო სახით თავი მოიყარა და ლოგიკური დასასრული ჰპოვა იგორ კვესელავას რიგით მეხუთე მნიშვნელოვან ნაშრომში: `საქართველოს უახლესი ისტორიის ქრონიკები. II. ზვიად გამსახურდია: დისიდენტი, პრეზიდენტი, მოწამე~ (თბ., 2007). ამ ნაშრომში განხილულია ზვიად გამსახურდიას მოღვაწეობის ყველა ეტაპი ცალ-ცალკეა, განხილული და შეფასებული მისი როლი პერიოდების მიხედვით. ამასთან, პარალელურად ცალკეული ეტაპების მიხედვით განხილული და შეფასებულია აგრეთვე ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ზვიად გამსახურდიას მომხრე ფრთის საქმიანობა.
ნაშრომში დაწვრილებითაა გაანალიზებული ისეთი საკითხები, როგორიცაა: მესამე რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადება; ეროვნული ხელისუფლების მიზნები, წინააღმდეგობები; დაპირისპირებები ოპოზიციასთან; ხელისუფლების დამოკიდებულება კრემლთან, დასავლეთთან და ა. შ. ავტორი ეროვნული მოძრაობის და ხელისუფლების, მისი მეთაურის როლს პოზიტიურად აფასებს და აღიარებს, თუმცა ეს არ უშლის ხელს შენიშნოს მთელი რიგი ნაკლოვანებები მის საქმიანობაში, მძიმე შეცდომები, სისუსტეები. იგორ კვესელავამ ნაშრომში თავი მოუყარა დიდძალ მასალას ოპოზიციის წარმომადგენელთა ხელისუფლებასთან დამოკიდებულების შესახებ; მათს შეფასებებს, ინტერპრეტაციას, პოზიციებს. აღნიშნული მასალის გამოყენების, წარმოჩენისა და შეფასების შემდეგ ავტორი თითქმის ყველა ცალკეული ისტორიული თუ თემატური ეპიზოდის შესახებ საკუთარ მოსაზრებას გვთავაზობს, რომელნიც იგორ კვესელავას ორ ამოსავალ ძირითად იმპერატიულ თვალსაზრისს ეყრდნობა: პირველი _ იგი აღიარებს ზვიად გამსახურდიას და მისი მომხრე ეროვნული ძალების, ხოლო შემდეგ ხელისუფლების, ზოგ შემთხვევაში დიდ, ზოგ შემთხვევაში პოზიტიურ როლს ქართული დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობისა და ზოგადად _ საქართველოს თანამედროვე ისტორიაში. მეორე _ იგი აღიარებს ზვიად გამსახურდიასა და ეროვნული ხელისუფლების, როგორც ობიექტური რეალობიდან გამომდინარე, ისე სუბიექტური ფაქტორებით განპირობებულ შეცდომებს, რომლებმაც საბოლოოდ ხელისუფლების დამხობას შეუწყვეს ხელი.
ჩვენი ისტორიის 1987-1992 წლების პერიოდს, ზოგი ეროვნული მოძრაობის აღმავლობის ხანას უწოდებს, ზოგი ავტორი შავბნელ ეპოქად ნათლავს. სწორედ ასე დაასათაურა თავისი წერილების კრებული თეიმურაზ მირიანაშვილმა: _ `შავბნელი ჟამის ქრონიკა~ (1993წ.). ავტორი წერდა: 1988-1991 წლები იყო არა “ეროვნული აღმავლობის ნათელი ხანა, არამედ ერთი ყველზე შავბნელი ჟამი საქართველოს ისტორიაში~. თ. მირიანაშვილის ემოციური განწყობა სავსებით გასაგებია. იმ წლებში იმდენი უგუნურება გამოვლინდა, იმდენი მანკიერება, სისულელე, უბედურება ამოტივტივდა პოლიტიკური რეალობის ზედაპირზე, ირაციონალიზმმა, ემოციამ ისე დაჩრდილა გონიერება, რომ ერთი შეხედვით, იმ ეპოქის სხვაგვარად შეფასება იქნებ გაჭირდეს კიდეც. მაგრამ ეპოქის ამგვარი შეფასება მაინც ზედაპირულია. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ იგივე ეროვნული მოძრაობა – ეს ერთგვარად ინფანტილური, ულტრარადიკალური, გაუწონასწორებელი, თავისთავად, შინაგანი ბუნებით _ სწორედ იმ მანკიერებათა აღმოფხვრას ისახავდა მიზნად, რაც წინა საბჭოური დესპოტიის ათწლეულებმა შვა და გაამრავლა, რაც სულიერი და იდეური მონობის ათწლეულებმა განაპირობა.
არსებითად, ანალოგიური დასკვნა გააკეთა ჩვენთვის საინტერესო ნაშრომის ავტორმა გიორგი წიქარიშვილმა, რომელიც იმ მოძრაობას, რომელსაც, ტრადიციულად, `ეროვნულს~ ვუწოდებთ, `ეროვნულ-გამანადგურებელი მოძრაობა~ უწოდა და იმ შავბნელ ეპოქაში მომხდარი ყველა უბედურება, სწორედ ამ `ეროვნულ-გამანადგურებელ მოძრაობას~ დააბრალა. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული მოძრაობის ამგვარ ინტერპრეტაციას პრინციპულად არ ვიზიარებთ, ამჯერად მხოლოდ ამ საუკეთესო ნაშრომზე გვინდა შევჩერდეთ, რომელიც კი ჩვენთვის საინტერესო საკვლევი პერიოდის შესახებ შეიქმნა ქართულ ისტორიოგრაფიაში და რომლის ავტორიცაა გიორგი წიქარიშვილი.
ეს გახლავთ მისი `ჟამი ჭეშმარიტი (დამარცხებული მოძრაობის ქრონიკა)~ (თბ., 2003). მკითხველის წინაშეა მართლაც ქრონიკა _ მიმდინარე ამბების, ხდომილებების, პოლიტიკური მოვლენების აღწერა 1988-1993 წლებში. `ჟამი ჭეშმარიტი~ ამ წლების ისტორიის თხრობაა. თავად მთხრობელი _ ავტორი, ისე, როგორც ჩვენ, იმ თაობის წარნომადგენელთა უმრავლესობა, მიმდინარე პროცესების თვითმხილველია, მაგრამ, სხვათაგან განსხვავებით, ავტორმა ქრონოლოგიური მიმდევრობით გადმოსცა თვალით ნანახი და ყურით გაგონილი. `ჟამი ჭეშმარიტი~ არაა ტიპიური სამეცნიერო ნაშრომი, ის არ განეკუთვნება საისტორიო გამოკვლევის ჟანრს. მასში არაა სპეციალურად რომელიმე ისტორიული პრობლემა ან პრობლემები შესწავლილი _ ვთქვათ, დამოუკიდებელი საქართველოს ხელისუფლების საგარეო პოლიტიკა, ან პოლიტიკური პარტიების საქმიანობა, ან პარლამენტარიზმის ისტორია და ა.შ. გ. წიქარიშვილის ნაშრომში ავტორი გვიყვება მის და ჩვენს თვალწინ განვითარებული მოვლენების შესახებ, გვიზიარებს მოსაზრებებს მათში მონაწილე პოლიტიკურ პერსონაჟებზე, მათი საქმინაობის, ნამოქმედარის ავკარგიანობის გამო, აფასებს, იწონებს ან გმობს მათ ნამოქმედარს, მკითხველის თვალწინ ცოცხლდება მაშინდელი პოლიტიკური რეალიები, დაწყებული ეროვნული მოძრაობის აღმავლობიდან, 1993 წლის შემდგომის დრამატულ მოვლენებამდე.
`ჟამი ჭეშმარიტი~ უფრო ისტორიულ-პოლიტიკური მოვლენების მატიანეს წააგავს. მასში თავმოყრილია დიდძალი ემპირიულ-ფაქტობრივი მასალა, ეპიზოდები, მაშინდელი ჩვენებურ პოლიტიკოსთა თუ პოლიტიკანთა საქმიანობის ამსახველი ამბები, დიალოგები, მონოლოგები, გამონათქვამები, ამონარიდები გამოსვლებიდან, ინტერვიუებიდან. მათს სიზუსტეზე და სანდოობაზე ავტორი არ წუხს, არც წყაროს ან დოკუმენტის წარმომავლობას უთითებს. მაგრამ, რაც მთავარია, ამით მთავარ მიზანს არაფერი აკლდება _ ავტორის მიზანს, _ მოუთხროს მკითხველს, რა ხდებოდა 1988-1993 წლების საქართველოში; ცოცხლად წარმოუდგინოს ან გაახსენოს მას მაშინდელი პერიოდისათვის დამახასიათებელი პოლიტიკური, სულიერი, საზოგადოებრივი ატმოსფერო, `სახელი დაარქვას~ და შეაფასოს ხდომილებათა თუ პიროვნებათა ავკარგი. `მომავალ ქართულ საზოგადოებასაც სჭირდება ფაქტობრივი მასალა და მოვლენათა თვითმხილველის ერთგვარი `წინასწარი ანალიზი~, რათა არ შეცდეს და ეპოქის `სულისკვეთება~ ნათლად შეიგრძნოს~ _ წერს ავტორი.
გიორგი წიქარიშვილის `დამარცხებული მოძრაობის ქრონიკა~ უაღრესი ინტერესით იკითხება. ავტორმა უახლოესი `ქართლის ცხოვრების~ უმნიშვნელოვანესი ხუთწლეულის მოვლენათა მატიანე შექმნა. მატიანის სცენაზე ცოცხალი პოლიტიკური პერსონაჟები მოქმედებენ თავიანთი ადამიანური ღირსებებით და უფრორე ნაკლოვანებებით. შესაძლოა დაეთანხმო, ან არ დაეთანხმო ავტორისეულ ძალდაუტანებელ, მყისიერ, ეპიზოდურ შეფასებებს, ირონიას, ემოციას, აღშფოთებასაც, მაგრამ მთავარი ისაა, რომ არსებობს ხუთწლიანი `ჟამი ჭეშმარიტის~ მატიანე, რომელიც მკითხველს საფიქრალად და შესაფასებლად ეპოქის ცოცხალ სურათს აძლევს, რისთვისაც ავტორი მხოლოდ მადლობას იმსახურებს.
ცალკე უნდა აღინიშნოს დიდი გულისტკივილით და ამდენი უგუნურების ნახვით გამოწვეული ერთგვარი გაოცებით შექმნილი მხატვრული ტილო, მძიმე ეპოქის მხატვრული ისტორია, ოთარ ჩხეიძის რომანი `არტისტული გადატრიალება~. ის ჯერ კიდევ 1993 წელს დაიწერა, ცხელ გულზე. `მოვლენებს დრო უნდა, უნდა ჩაიაროს, უნდა დაგვშორდეს, შორიდან უკეთ გამოჩნდება, მწერალიც უკეთ გამოჰხატავსო… _ წერდა ოთარ ჩხეიძე და არ სჯეროდა, პირიქით, ფიქრობდა, _ ჰო, მოჩანს, მაინც მოსჩანს, უკვე ნათლადა, კანთიელადა, _ ხვალ ეგებ ბინდიც გადაეფაროს… მე დარჩენილ წლებს თითებზე ვითვლი, ვეღარაფერს დაველოდები~. წამძღვარებაში რომანის არსია განხილული და ჩვენც იმით ვიხელმძღვანელოთ: `ამბავი `არტისტული გადატრიალებისა~ 1991 წლის შემოდგომის და 1992 წლის პირველი კვირის მოვლენების ფონზე ვითარდება. ამბავი დრამატულია, მოვლენები ტრაგიკული. ეს ალბათ იმიტომ, რომ აქ, ამ რომანში, ადამიანებს არ გაეგებათ, ან უჭირთ გაიგონ, თუ რასა სჩადიან, რა სურთ და რა შედეგი მოჰყვება მათს მოქმედებას. საყოველთაო დაბნეულობაში იკარგება საერთოOმიზანი და თვითონაც ინთქმებიან მოვლენათა ჭაობში~.
თითქმის სულ ეს არის, რასაც 1987-1992 წლების პერიოდის ისტორიოგრაფია ეწოდება. ამ მწირ სურათს ემატება ისტორიკოსთა მიერ გამოქვეყნებული სტატიები, წერილები, სხვა მცირე სახის პუბლიკაციები, ან ნაშრომები, რომლებიც სხვა თემატიკას ეხებიან და ირიბად ან გაკვრით ეხებიან საკვლევ საკითხს. ამ მხრივ სასარგებლო ინიციატივა განახორციელა გაზ. `საქართველოს რესპუბლიკის~ რედაქციამ, რომელმაც წამოიწყო დისკუსია თემაზე: `საქართველო 1985-2003 წლებში~. დისკუსიაში მონაწილე ისტორკოსები ხშირად ეხებოდნენ 1991-1992 წლების მოვლენებს და მათი შეფასების პრობლემას. მათგან აღსანიშნავია პროფ. შოთა ვადაჭკორიას და ბადრი რამიშვილის წერილები, მათ შორის `1991-1992 წლების მოვლენების `გმირებმა~ თავიანთ თავს პოლიტიკური საფლავი მოუმზადეს~ (გაზ. `საქართველოს რესპუბლიკა~, 2007, 23 მარტი). სხვადასხვა დროს პრობლემას ეხებოდა რ. ჩხეიძის, კ. ზ. გამსახურდიას, გ. შარაძის, ჯ. გამახარიას, ნ. თავართქილაძის, გ. გაჩეჩილაძის, ა. ჭაჭიას, ტ. ფუტკარაძის, ჯ. შონიას, ვ. ხარჩილავას, პ. კუპრაშვილის, გ. ყორანაშვილის, ა. სონღულაშვილის, ვ. გურულის, ო. ჯანელიძის, ვ. რცხილაძის, თ. ჭანტურიშვილის, სხვათა ნაშრომები, პუბლიკაციები, კრიტიკული გამოხმაურებები და ა.შ.
ზემოაღნიშნულ-განხილული ისტორიოგრაფიული მიმოხილვიდან ჩანს, რომ არსებული სამეცნიერო ლიტერატურა უმთავრესად 1988-1992 წლების ჩვენთვის საინტერესო პერიოდის ან გაბმული ისტორიის აღდგენას ეხება, ან მის რომელიმე ნაწილს. ჩვენი მიზანი განსხვავებულია. ჩვენ გვსურს 1991-1992 წლების სახელმწიფო გადატრიალების ერთ-ერთი ყველაზე უმთავრესი მიზეზის _ საქართველოში შიდა პოლიტიკური დაპირისპირებების შესწავლა, მისი გამომწვევი პირობების დადგენა, მისი მიმდინარეობა, დაპირისპირებული მხარეების, პიროვნებების, პარტიების, ორგანიზაციების გამოვლენა, კონფრონტაციის იდეურ-პოლიტიკური და სულიერ-ფსიქოლოგიური თუ სოციალური მოტივაციების ახსნა, ე. წ. ეროვნული ერთიანობის ფენომენი და მისი მიუღწევლობის გარემოებები, დაბოლოს, იმ თეზისების დასაბუთება, რომ შიდა პოლიტიკური კონფრონტაცია განპირობებული იყო მთელი რიგი წინა ათწლეულებში ჩასახული ფაქტორებით და თავისთავად წარმოადგენდა სახელმწიფო გადატრიალების ერთ-ერთ წინაპირობას, წანამძღვარს, რაც არ შეიძლებოდა არ გამოეყენებინა გარეშე ძალას. შიდა პოლიტიკური დაპირისპირებების შესწავლამ თავისთავად მიგვიყვანა გასული საუკუნის 80-იანი წლების ეროვნული მოძრაობის აღმავლობის სათავეებთან და განსაზღვრა ჩვენი ნაშრომის ქვედა ქრონოლოგიური ზღვარი _ 1988 წელი.
ის, თუ როგორი კვალიფიკაცია უნდა მიეცეს 1991-1992 წლების დეკემბერ-იანვრის მოვლენებს, მხოლოდ მას შემდეგ შეიძლება იყოს ზუსტი, როცა შეისწავლება და დადგინდება მისი გამომწვევი წინაპირობები, ანუ წინამორბედი დაპირისპირებები და წინა წლებში არსებული შიდა პოლიტიკური კონფრონტაციის ხასიათი. იმის გარკვევაც გვსურს _ შეეძლოთ თუ არა შეიარაღებულ ამბოხებულებს და სამოქალაქო ოპოზიციას მხოლოდ საკუთარი ძალებით არსებული ხელისუფლების დამხობა, თუ ეს შესაძლებელი გახდა გარეშე ძალების დახმარებით და ინსპირაციით.
საკვლევი თემა დღესაც უაღრესი პოლიტიკური აქტუალურობით გამოირჩევა. ასეული ათასობით ადამიანს გააჩნია საკუთარი აზრი და მყარი პოზიცია. ჩვენ, ვითვალისწინებთ რა ამგვარ განწყობას საზოგადოებაში, მაშინდელი პოლიტიკური პროცესების განხილვისა და შეფასების დროს პრიორიტეტს ვანიჭებთ არა ამა თუ იმ მოღვაწეთა, პარტიათა, ხელისუფალთა თუ ოპოზიციონერთა აზრს, არამედ დოკუმენტს, ოფიციალურ წყაროს, წერილობით, პროგრამულ-პარტიულ თუ სხვა საზოგადოებრივი მნიშვნელობის გადაწყვეტილებას, დადგენილებას, ბეჭდური სახის პროდუქციას, რომელიც გუნდური შემოქმედების შედეგია და არა პიროვნებათა გადმოცემებს, ინფორმაციას, ნათქვამს, მონაყოლს, აზრს და ა. შ.
რა თქმა უნდა, საისტორიო მეცნიერებამ უნდა გაითვალისწინოს მომხდარი პოლიტიკური მოვლენების მონაწილეთა ინფორმაცია თუ პოზიცია, მაგრამ მათი მრავალრიცხოვნებისა თუ სუბიექტურობის გამო, შეუძლებელია მათი უკრიტიკო გაზიარება. ჩვენთვის ამოსავალია _ ოფიციალური დოკუმენტი, საყოველთაოდ დადასტურებული ფაქტი ან ისტორიული წყაროს მნიშვნელობის მქონე მყარი მასალა.
დასასრულს შევნიშნავთ, რომ ჯერ არ დაბადებულა ალბათ ისტორიკოსი, რომელიც წინასწარ განაცხადებს, მე მხოლოდ სიცრუე უნდა დავწერო, მოვლენები გავაყალბო და ტენდენციური შეფასებები გავაკეთოო. პირიქით, ყველა მხოლოდ პირუთვნელი, ობიექტური, მართალი ისტორიის დაწერის აღთქმას დებს. ამ კეთილშობილური მიზნის შესრულება ბევრ სიძნელესთანაა დაკავშირებული, მეტადრე მათთვის, ვინც ახლო წარსულზე და თითქმის დღევანდელობაზე წერს. ჩვენ ასე გადავწყვიტეთ _ ფაქტის, მოვლენისა და პიროვნების ნამოქმედარის განხილვა-შეფასების დროს ვცდილობდით მინიმუმამდე დაგვეყვანა სუბიექტური ფაქტორი, ის, რასაც საკუთარ დამოკიდებულებას, განწყობას, სიმპათია-ანტიპათიას უწოდებენ. ვნახოთ, როგორ გამოგვივიდა და რა გამოვიდა აქედან _ ეს უკვე მკითხველის განსასჯელია, ოღონდ ერთი პირობით _ მკითხველსაც ვთხოვთ, აღნიშნული პრინციპით იხელმძღვანელოს.

თ ა ვ ი პ ი რ ვ ე ლ ი

თანდაყოლილი დაპირისპირებები საქართველოს ეროვნულ მოძრაობაში (1987-1990წწ)

მრავალპარტიული სისტემის ფორმირება. მემარცხენეთა ბანაკი. 1987-1989 წლებში საქართველოში ფაქტიურად საფუძველი ჩაეყარა მრავალპარტიულ სისტემას. მართალია არაფორმალური ჯგუფები და პარტიები ოფიციალურად რეგისტრირებულნი არ იყვნენ, მაგრამ რეალურად ისინი არსებობდნენ და სერიოზულ ზეგავლენას ახდენდნენ ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაზე.
უკვე ამ პერიოდისათვის შეიძლებოდა პარტიათა კლასიფიკაცია სამ ძირითად ბანაკად _ მემარცხენე, ცენტრისტულ და მემარჯვენე ფრთებად. ჩვენ ამჟამად რადიკალური მიმართულების ბანაკის ფორმირების პრობლემა გვაინტერესებს, მაგრამ სურათი უფრო ნათელი რომ იყოს, გავიხსენოთ მაშინდელი პოლიტიკური სპექტრი, რომელი ბანაკი რა პოლიტიკურ დაჯგუფებებისაგან შედგებოდა.
1989 წლის მეორე ნახევრისათვის საქართველოში ორმოცდაათამდე პოლიტიკური ორგანიზაცია თუ არაფორმალური დაჯგუფება ფუნქციონირებდა. მემარცხენე ფრთაზე ორი მიმართულების დაჯგუფებები არსებობდა ან იქმნებოდა. პირველ მიმართულებაში შედიოდნენ პრობოლშევიკურ-კომუნისტური ტიპის ორგანიზაციები. მათ ჯერ არ დაეკარგათ ან ვერ შელეოდნენ მარქსისტულ-ლენინურ იდეალებს. მეორე მიმართულებას ქმნიდნენ ისინი, ვინც უარყო მარქსიზმ-ლენინიზმის იდეოლოგია და ევროპული სოციალ-რეფორმიზმის პოზიციებზე დადგა. შესაბამისად, პირველ ფრთას შესაძლებელია ვუწოდოთ პროკომუნისტური, ხოლო მეორეს _ სოციალ-რეფორმისტული (ევრორეფორმისტული).
მემარცხენე ბანაკს წარმოადგენდა სოციალ-დემოკრატიული პარტია. 1989 წლისათვის იგი უკვე ფუნქციონირებდა. 1990 წლის თებერვალში შედგა პარტიის ყრილობა, რომელმაც სოციალ-დემოკრატიული პარტია გამოაცხადა აღდგენილად და მისი სახელით განაგრძო მოქმედება. სოციალ-დემოკრატები `მშრომელთა~ ინტერესების დაცვაზე აკეთებდნენ ორიენტაციას. `ჩვენი მიზანია, დავამკვიდროთ საზოგადოება, სადაც ყველა მშრომელი გახდება მესაკუთრე, ყველა მესაკუთრე კი იქნება მშრომელი~, _ წერდნენ პროგრამაში `მესამე დასელთა~ მემკვიდრეები.
საგარეო პოლიტიკის სფეროში სოციალ-დემოკრატები ერიდებოდნენ მკვეთრი ორიენტაციის დაფიქსირებას და `მშვიდობიანი თანაარსებობისა~ და `აქტიური ნეიტრალიტეტის~ მომხრეები იყვნენ. სახელმწიფოს ტერიტორიული მოწყობა უნიტარული უნდა ყოფილიყო, ხოლო ეროვნულ უმცირესობებს კულტურული ავტონომია მიენიჭებოდათ. ქართველ სოციალ-დემოკრატთა ლიდერები იყვნენ ჯემალ კახნიაშვილი, გურამ მუჩაიძე. პროგრამულ და იდეოლოგიურ პრობლემებს ეხებოდა უჩა ბლუაშვილის წერილები, რომელიც პარტიულ გაზეთ `ერთობაში~ ქვეყნებოდა.
1989 წელს შეიქმნა მემარცხენე მიმართულების პროკომუნისტური ორგანიზაცია _ ი. ბ. სტალინის საზოგადოება. სტალინელების იდეალს, ამჯერად კომუნისტური საზოგადოების ჩინური მოდელი წარმოადგენდა. პროგრამულ მოთხოვნებში გათვალისწინებული იყო მიწაზე შერეული სახელმწიფო და კერძო საკუთრება. საგარეო ორიენტაცია ბუნდოვანი და ერთდროულად რუსულ-ევროპული გახლდათ. უფრო უცნაურად გამოიყურებოდა სტალინელების სახელმწიფოებრივი მოწყობის მოდელად კონსტიტუციური მონარქიის მოთხოვნის წამოყენება. (ინიციატორები: გრიგოლ ონიანი და ი. ფანცხავა).
მემარცხენე ბანაკს იყო მიკუთვნებული 1988 წელს დაარსებული ეროვნული ერთიანობისა და სოციალური თანასწორობის პარტია (თავმჯდომარე გიორგი ჭინჭარაული). პარტიის მიზანი კარგად მოსჩანდა მისივე სახელწოდებიდან, თუმცა უნდა აღინიშნოს, პროგრამული მოთხოვნების ხასიათით ეს ორგანიზაცია უფრო სოციალური ორიენტაციის ცენტრისტულ დაჯგუფებას წარმოადგენდა.
1990-1991 წლებში მემარცხენეთა ბანაკს რამდენიმე ორგანიზაცია შეემატა.
სტალინისტური მიმართულების კომუნისტურ დაჯგუფებას წარმოადგენდა საქართველოს მშრომელთა პოლიტიკური ორგანიზაცია (თავმჯდომარე თენგიზ კანთელაშვილი). ორგანიზაციის პროგრამულ დოკუმენტებში აღნიშნული გახლდათ წევრთა ვალდებულებები: `მარქსისტულ-ლენინური თეორიის დაუფლება~, საქმიანობის წარმართვა `მშრომელი ხალხის საკეთილდღეოდ მუშურ-გლეხური სახელმწიფოს განმტკიცებისათვის~. სხვა პროგრამულ პრიორიტეტებად ცხადდებოდა: მიწა სახელმწიფოს საკუთრებაში, ურთიერთობა და მეგობრობა ყველა სოციალისტურ სახელმწიფოსთან, სახელმწიფო სისტემა _ სოციალისტური. `მშრომელები~ არ ცნობდნენ და უარყოფდნენ კაპიტალისტურ ქვეყნებთან ურთიერთობას და მეგობრობას. ორგანიზაცია ბეჭდვით ორგანოს _ `სტალინელს~ გამოსცემდა და სტალინური ტიპის იზოლირებული სახელმწიფოს რესტავრაციაზეც არ იტყოდა უარს.
მემარცხენე ბანაკის სოციალ-რეფორმისტულ მიმართულებას მიეკუთვნებოდა საქართველოს სოციალური სამართლიანობის კავშირი. იგი 1990 წელს შეიქმნა არჩილ იოსელიანის თავმჯდომარეობით. კავშირი მოითხოვდა სახელმწიფო საკუთრების აღდგენას მიწაზე, სოფლის მეურნეობასა თუ მრეწველობაში.
1989 წელს იყო შექმნილი ორგანიზაცია `მიწათმოქმედთა კავშირი~, რომელსაც შემდგომში `მამულის აღორძინება~ ეწოდა. შესაძლოა მისი პატრიოტული დევიზის გამო: `მარად და ყველგან საქართველო, მე ვარ შენთანა~ _ ორგანიზაცია ცენტრისტული ბანაკისათვის მიგვეკუთვნებინა. Mმაინც, ეკონომიკური პოზიციის გამო `მიწათმოქმედთა კავშირი~ სოციალ-რეფორმისტულ ფრთას უფრო მიესადაგებოდა. იგი უარყოფდა როგორც სოციალიზს, ისე კაპიტალიზმს და ქართველებისათვის განსაკუთრებული, `ხალხისათვის მისაღები ფორმების მოძებნას~ ცდილობდა, რომელიც შესაფერისი იქნებოდა `ქართული ეროვნული ტრადიციისათვის~.
მაგრამ `მიწათმოქმედთა კავშირი~ მიწაზე მხოლოდ სახელმწიფი საკუთრებას ცნობდა და გამორიცხავდა მისი ყიდვა-გაყიდვის შესაძლებლობას. იგი მუდმივ სარგებლობაში უნდა ყოფილიყო და შთამომავლობით გადასცემოდა მფლობელებს. ეს იყო ფაქტიურად კვლავ სოციალისტური საკუთრების ფორმა და გამორიცხავდა კაპიტალიზმისა და საბაზრო ეკონომიკის ფუნდამენტურ პრინციპს _ კერძო საკუთრებას.
ასეა თუ ისე, მემარცხენე ბანაკის უმრავლეს პარტიებს ნაკლებად აწუხებდათ ის პრობლემები, რომლებიც უპირველეს საზრუნავს წარმოადგენდა ეროვნული მიმართულების ორგანიზაციებისთვის, ამდენად, ამ უკანასკნელთა კრიტიკოსებს და მოწინააღმდეგეებს წარმოადგენდნენ.

ცენტრისტები. Eეს ფრთა საქართველოს შიდა პოლიტიკურ რუკაზე სუსტ რგოლს წარმოადგენდა. მასში ორიოდე შედარებით ნაკლებმნიშვნელოვანი ორგანიზაცია უნდა ვიგულისხმოთ. მაგ., 1988 წელს შეიქმნა საქართველოს მთიელთა პოლიტიკური კავშირი (შემდგომში _ ლიგა). ორგანიზაციის პროგრამული პრიორიტეტები გამოუკვეთელი და შუალედური, ამდენად ბუნდოვანიც გახლდათ _ მიწაზე საკუთრების ყველა ფორმის დაშვება; საგარეო პოლიტიკაში _ უორიენტაციო `ურთიერთთანასწორობის~ პრინციპი და ა. შ.
იგივე შეიძლება თქმულიყო საქართველოს მთიელთა კავშირის შესახებაც. იგი 1990 წელს გაფორმდა. ერთადერთი გამოკვეთილი პრიორიტეტი ამ ორი ორგანიზაციის სახელწოდებაში გამოიხატებოდა _ საქართველოს მთის მოსახლეობის ინტერესების დაცვა.
დაახლოებით ანალოგიური ხასიათის გახლდათ 1990 წელს დაარსებული `სრულიად საქართველოს პოლიტიკური ორგანიზაცია `ლემი~. მაღალმთიან და საზღვრისპირა რეგიონებზე და განსაკუთრებით სვანეთზე ორიენტირებული ორგანიზაცია უშვებდა მიწაზე როგორც კერძო, ისე საიჯარო საკუთრების ფორმებს, თუმცა საზღვრისპირა ზოლში კერძო საკუთრება მიწაზე დაუშვებლად მიაჩნდა. რაც შეეხება საგარეო ორიენტაციას, `ლემი~ დასავლეთის ქვეყნებთან ღრმა პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტეგრაციის მომხრე გახლდათ, ხოლო მეზობელ ქვეყნებთანაც თანასწორუფლებიან, კეთილმეზობლურ ურთიერთობას მიიჩნევდა სასურველად.
ეკოლოგია, დემოკრატია, არაძალადობა _ ამ დევიზით შემოვიდა ქართულ პოლიტიკაში 1990 წელს დაარსებული `საქართველოს მწვანეთა პარტია~. ზურაბ ჟვანიას, გიორგი ბარამიძის, პირვანდელი თავჯდომარის გიორგი გაჩეჩილაძის მიერ ორგანიზებული მწვანეთა პარტია თავიდანვე `ევროგაერთიანებაში~ ინტეგრაციას გეგმავდა საგარეო სფეროში. ამავდროულად, მწვანეები არამარტო `მოსახლეობის საარსებო გარემოს დაცვას~ ფიქრობდნენ, არამედ `სოციალური სამართლიანობის პრინციპების მაქსიმალურ~ რეალიზაციასაც ხაზს უსვამდნენ.
1991 წლიდან ქართულ პოლიტიკურ სპექტრს ორი `დემოკრატიული~ და მემარცხენე-ცენტრისტული პოლიტიკური ორგანიზაცია შემოემატა. ერთი იყო `დემოკრატიული პარტია~. მისი შექმნის ინიციატორები იყვნენ: ქართლოს ღარიბაშვილი, მიხეილ ქურდიანი, გელა ქვლივიძე და სხვ.
მეორე გახლდათ `საქართველოს დემოკრატიული კავშირი~. მის დამფუძნებელთა შორის იყვნენ: ავთანდილ მარგიანი (თავმჯდომარე), ვახტანგ გოგუაძე, ვალერი კვარაცხელია, გურამ მამულია და სხვ. უკანასკნელის განმარტებით, უკვე 1991 წლის სექტემბრიდან ამ ორგანიზაციამ `დაიწყო რეალური ნიადაგის შემზადება ე. შევარდნაძის საქართველოში დასაბრუნებლად~.1
ინტელიგენციის მნიშვნელოვანი ძალები გაერთიანდნენ ცენტრისტული მიმართულების პოლიტიკურ ორგანიზაციაში `საქართველოს ეროვნული თანხმობისა და აღორძინების კავშირი~. იგი 1990 წლის 29 აგვისტოს დაფუძნდა ვალერიან ადვაძის თავმჯდომარეობით და არაერთი მბრწყინავი ავტორიტეტის წევრობით მიიქცია საზოგადოების ყურადღება: ჭაბუა ამირეჯიბი, ჯანსუღ ჩარკვიანი, ოთარ გამყრელიძე, ლაშა თაბუკაშვილი, იგორ ბოგომოლოვი, რომან მიმინოშვილი… პროგრამული პრიორიტეტებიც გონივრული თანმიმდევრობით ითვალისწინებდა არა იმდენად დიდი ხნის ნაოცნებარ იდეალებს, არამედ უფრო თანადროულობის მიერ წამოჭრილ მოთხოვნებს: ქართველი ხალხისა და საქართველოში მცხოვრები სხვა ხალხების კონსოლიდაცია საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღსადგენად, სრული პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული სუვერენიტეტის მისაღწევად, ახალი თავისუფალი, დემოკრატიული საქართველოს რესპუბლიკის შესაქმნელად და განსამტკიცებლად.
ცენტრში განლაგებულ ახალ პოლიტიკურ ორგანიზაციებს რამდენიმე საერთო ნიშან-თვისება აერთიანებდათ. ერთის მხრივ ისინი უარყოფდნენ ძველ საბჭოურ სისტემას, ნორმებს, ღირებულებებს, ყურადღებით აკვირდებოდნენ საქართველოს გარშემო მიმდინარე მოვლენებს, რომლებიც იმხანად ჯერჯერობით სოციალისტური ბანაკის დაშლის, საბჭოთა კავშირის დასუსტებისა და დასავლურ-დემოკრატიული სისტემის გაძლიერების ნიშნით მიმდინარეობდა. მეორე მხრივ, ისინი საქართველოში სასურველი პროცესების ევოლუციური, ფრთხილი განვითარების მოსურნენი იყვნენ, უფრთხოდნენ მოვლენების რადიკალიზაციას, როგორც პირადი, ისე ქვეყნის უშიშროების ინტერესებიდან გამომდინარე. სამწუხაროდ, ამგვარი ევოლუციონისტები არა მარტო რადიკალიზაციას, რადიკალებსაც უფრთხოდნენ, რაც მეტისმეტად ზღუდავდა მათ პოლიტიკურ აქტივობას და მათ ქმედითუნარიანობას ლოდინის ჩარჩოებში აქცევდა.
ამ თავისებურმა კლასობრივ-პირადულმა ეგოიზმმა, უმოქმედობამ ცენტრისტული პარტიები და ფენები ჩამოაცილა მოსახლეობის ხელმძღვანელობის საპატიო მისიას და ეს მოვალეობა სხვა პოლიტიკურ ჯგუფებს არგუნა. ცენტრისტებს ორ ცხენზე ჯდომის უხერხული როლი ერგოთ, რაც მათ ბუნდოვან პროგრამებშიც აისახა, როცა ისინი მიწაზე კერძო საკუთრებასაც მოითხოვდნენ, მაგრამ სახელმწიფო საკუთრების ფორმასაც არ უარყოფდნენ; როცა ისინი ორიენტაციულად საბჭოთა თუ პოსტსაბჭოურ სივრცესთან თანასწორუფლებიან ურთიერთობასაც ფიქრობდნენ და დასავლურ სივრცეში ინტეგრაციასაც თითქოს მიელტვოდნენ. მთავარი მაინც ცენტრისტული ბანაკის პოლიტიკური აქტივობის დაბალი ხარისხი გახლდათ, რამაც სხვა ჯგუფებს მოქმედების მეტი შესაძლებლობა და არეალი შეუქმნა.
გამორიცხული არ არის, რომ ძლიერი ცენტრისტული საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობის შექმნის საჭიროებას მაშინ საქართველოს კომუნისტურ ხელმძღვანელობაშიც მიხვდნენ. სწორედ, იმჟამინდელი ხელისუფლების ხელშეწყობით და შესაძლოა, ინიცირებითაც შეიქმნა შოთა რუსთაველის საზოგადოება. მის რიგებს 1980-იანი წლების ქართული ზეინტელიგენციის არაერთი წარმომადგენელი ავსებდა.
მაგრამ ხელისუფლებამ აქაც შეცდომა დაუშვა. მან რუსთაველის საზოგადოებას, ქართველი საზოგადოების შემკრები მისიის მაგიერ, ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებასთან კონკურენციის ფუნქცია დააკისრა, ანუ მის `საპირწონედ~ შექმნა. მიუხედავად რიგი პრივილეგიებისა, რუსთაველის საზოგადოებამ ვერც ხელისუფლების შეკვეთა შეასრულა და ვერც ის მისია აღასრულა, რომელსაც ქვეყნის ცხოვრებაში ასრულებდა ხოლმე სახელიანი ინტელიგენცია. ღვაწლმოსილ პიროვნებათა კაშკაშა სახელები: ტარიელ ჭანტურია, ანა კალანდაძე, გურამ გეგეშიძე, ოთარ ჭილაძე თუ სხვანი რუსთაველის საზოგადოებაში, მისი სახელით და საშუალებით საზოგადოებრივ, კულტურულ და პატრიოტულ საქმიანობას ეწეოდნენ, მაგრამ იმ მღელვარე ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობის აღმავლობის დროში ეს ყველაფერი საკმარისი არ აღმოჩნდა. ვერც მათ და, სამწუხაროდ, ვერც ისეთმა პოპულარულმა საზოგადო მოღვაწემ, როგორიც აკაკი ბაქრაძე გახლდათ, რუსთაველის საზოგადოება ვერ აქციეს ეროვნული მოძრაობის ტონის მიმცემ ორგანიზაციად.
ეროვნულ მოძრაობას სხვა თავკაცები და ლიდერები წარუძღვნენ.
მოგვიანებით აკაკი ბაქრაძე გონების თვალით აანალიზებდა განვლილ მოვლენებს და დაასკვნიდა: `ქართული ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა რომ ევოლუციის, თანდათანობის გზას დასდგომოდა, იგი ძმათა სისხლით არ შეიღებებოდა, ბუნებრივი განვითარების პროცესს გაჰყვებოდა. თავისუფლება, რომელიც ღმერთმა გვიბოძა, უცრემლოდ და უსისხლოდ დამკვიდრდებოდა საქართველოში, მაგრამ სულწასულობის გამო ქართველმა ხალხმა უარყო თანდათანობითობის გზა. უცბათYდა ერთბაშად მოინდომა იმის მიღება, რის მოპოვებასაც დიდი მოთმინება, წესრიგი, შრომა, სიყვარული და გონიერება სჭირდებოდა~.2
ამ დასკვნაში, რა თქმა უნდა, ბევრია სიმართლე. მასზე სხვა დროს შევჩერდებით. ისიც სიმართლეა, რომ `ქართველმა ხალხმა უარყო თანდათანობითობის გზა~, მაგრამ გამოსაყოფია `ქართველი ხალხის~ ის ჯგუფები, რომლებსაც მეტი ბრძოლისუნარიანობა, ენერგია და პოლიტიკური აქტიურობა უნდა გამოევლინათ და წინამძღოლობა ადვილად არ დაეთმოთ სხვებისათვის, აქ კი სწორედ ქართული პოლიტიკური სპექტრის ცენტრში მდგარი ინტელიგენციის ჯგუფები და ზედაფენაც იყო პასუხისმგებელი, რისი პრეტენზიაც მას აქამდე სიტყვით და კალმით გააჩნდა.
ცენტრისტულ ბანაკს უნდა მივაკუთვნოთ, ალბათ `საქართველოს ღვთისშვილთა კავშირიც~, რომელიც მართალია ამ სახელით 1992 წლის თებერვალში გაფორმდა, მაგრამ უკვე 1989 წელს ფუნქციონირებდა, როგორც `სრულიად საქართველოს ღვთისშვილთა კავშირი (ინვალიდთა ასოციაცია)~. როგორც სახელწოდებიდან ჩანს, მიზანი გახლდათ ნაკლებადუზრუნველყოფილი სოციალური ფენების _ ინვალიდების, პენსიონერების, ობოლ-მარტოხელათა, მატერიალურად ხელმოკლეთა, მრავალშვილიან ოჯახთა, დაზარალებულთა, პატიმართა და სხვა სახის შეჭირვებულთა ინტერესების დაცვა. ორგანიზაციის მსოფლმხედველობა და რწმენა ქრისტიანულ-ტრადიციული გახლდათ. ერთის მხრივ, ისინი მიელტვოდნენ ქრისტიანული რწმენის აღორძინებას, ჰუმანისტური მსოფლმხედველობის, ტრადიციების აღდგენა-დამკვიდრებას. საგარეო ორიენტაციაც, `ღვთისშვილთა~ წარმოდგენით, `ფრთხილი, მოქნილი, დაბალანსებული~ უნდა ყოფილიყო.
1989 წლის იანვარში შედგა ერთ-ერთი მასობრივი ცენტრისტული ორგანიზაციის _ სახალხო ფრონტის დამფუძნებელი კრება. პროგრამულ დოკუმენტებში მიუთითებდნენ, რომ ფრონტი აერთიანებდა კეთილი ნების ადამიანებს _ საქართველოს სრული დამოუკიდებლობისა და დემოკრატიული ჰუმანური საზოგადოების შექმნის მიზნით. თავდაპირველად, ორგანიზაციის დამაარსებელს და თავკაცს ნოდარ ნათაძეს და მის თანამოააზრეებს სახალხო ფრონტი ესახებოდათ, როგორც გამაერთიანებელი საზოგადოება, რომელიც ეროვნულ მოძრაობაში საკოორდინაციო ცენტრის წამყვანი ძალის როლს შეასრულებდა. ამგვარი მისიის აღსრულება ქართულმა სახალხო ფრონტმა ვერ შეძლო, თუმცა მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა 1988-1991 წლების პოლიტიკურ ცხოვრებაში და რადიკალიზმსა და ზომიერ მიმართულებებს შორისაც ცენტრისტულ პოზიციას ინარჩუნებდა.
სახალხო ფრონტი სოციალურად და პოლიტიკურად მოსახლეობის საშუალო ფენებზე ცდილობდა ორიენტირებული ყოფილიყო. ესენი იყვნენ `პატიოსანი და მშრომელი~ ადამიანები, `ნამდვილი მეცნიერები და ბეჯითი სტუდენტობა~, კულტურის მოღვაწენი, `საქმიანი სამეურნეო მუშაკები, გონებაგახსნილი ეკონომისტები, ნამუსიანი ბიზნესმენები… ყველა ამ წესიერი პროფესიონალ და მოაზროვნე ხალხის ინტერესებს პოლიტიკურ სარბიელზე დაიცავენ ნამდვილად ცენტრისტული პოლიტიკური ორგანიზაციები. მათ შორის, რა თქმა უნდა, საქართველოს სახალხო ფრონტი~.3
აქვე გვინდა აღვნიშნოთ: სახალხო ფრონტს რომ ცენტრისტული მიმართულების ბანაკში ვათავსებთ, იმითაცაა ნაკარნახევი, რომ ასე თავად ფრონტის მესვეურები იქცევიან. რაც შეეხება თავიანთი მოქმედების ხასიათით, რიგ შემთხვევაში შეურიგებელი პოზიციით და მისი გამოხატვის ადეკვატური ფორმით, პრინციპული განცხადებებით და ქმედებით, რაც არაერთხელ გამოუთქვამთ და გამოუხატავთ სახალხო ფრონტის ლიდერებს და განსაკუთრებით მათ თავკაცს ნოდარ ნათაძეს, ეს ორგანიზაცია უფრო რადიკალურ ბანაკს შეიძლება მივაკუთვნოთ, ვიდრე ცენტრისტულს. უფრო სამართლიანი კი ის იქნება დავასკვნათ, რომ სახალხო ფრონტი ერთის მხრივ, კერძოდ კი, თავისი სოციალურ-პოლიტიკური მსოფლმხედველობით ცენტრისტული იყო, ხოლო პოლიტიკური ბრძოლის მანერით _ რადიკალური. ამ ორ შინაარსს თითქოს საკუთარ არსებაში რელიეფურად ატარებდა სახალხო ფრონტის ლიდერი ნოდარ ნათაძე, რომელიც ერთის მხრივ, ხან ღრმა ინტელექტუალად წარმოგვიდგებოდა, ხოლო მეორე მხრივ, კი უკომპრომისო რადიკალად, რაც ჯამში, არათანმიმდევრული ექსცენტრულობის შთაბეჭდილებას უფრო ტოვებდა, ვიდრე თანმიმდევრულობის.

მემარჯვენე ბანაკი. რუსეთის საბჭოური იმპერიის დეცენტრალისტურ პროცესებს ბევრად უფრო მომზადებულად და ენერგიული განწყობით შეხვდა ქართული პოლიტიკური სპექტრის მომდევნო, მემარჯვენეთა ბანაკი. იყო დრო, როცა მემარჯვენეობა საძრახის საქმედ ითვლებოდა, რეაქციულობისა და შავრაზმელობის სინონიმს წარმოადგენდა. რომანოვების რუსეთის იმპერიაში, XX საუკუნის დასაწყისში, მემარჯვენეთა ბანაკს შეადგენდნენ რუსული მონარქიის დამცველი პოლიტიკური ორგანიზაციები: რუსი ხალხის კავშირი, ოქტიაბრისტები და ძმანი მათნი. საქართველოში მემარჯვენე ორგანიზაციებს ადგილობრივი რუსული ადმინისტრაციის და ოფიცრობის წარმომადგენელნი ქმნიდნენ. ქართველები მას არ ეკარებოდნენ. 1909 წელს ქართველ სტუდენტთა სათვისტომოების ერთ-ერთ კრებაზე სასტიკად გაკიცხეს ერთი რენეგატი სტუდენტი, რომელიც თურმე ოდესაში `ჭეშმარიტ რუსთა კავშირში~ შესულიყო. ასეთი შემთხვევები გამონაკლისი გახლდათ.
დღეს საქართველო დამოუკიდებელი ქვეყანაა, აღარც რუსეთის ადგილობრივი ადმინისტრაცია არსებობს. მემარჯვენეობის ტრადიციულმა მნიშვნელობამაც შინაარსი შეიცვალა.
საერთოდ, მემარჯვენეები პირველ რიგში იმით განსხვავდებოდნენ ცენტრისტული ორგანიზაციებისაგან, რომ გამოკვეთილად გამოხატავდნენ და ასაბუთებდნენ თავიანთ იდეოლოგიურ პოზიციებს. ამ მხრივ, გამოირჩეოდა `საქართველოს ქრისტიანულ-დემოკრატიული კავშირი~. ამ ორგანიზაციამ იდეური და ორგანიზაციული ტრანსფორმაციის წინააღმდეგობრივი გზა განვლო, რაც სხვათა შორის, პარტიის სახელწოდებათა ცვლილებებშიც აისახა.
1988 წლის ივლისში ჩამოყალიბდა `საქართველოს ეროვნული სამართლიანობის კავშირი~, რომლის პოლიტიკურ ორგანიზაციასაც წარმოადგენდა `საქართველოს სამართალ-რადიკალური პარტია~. 1989 წლის ოქტომბერში ორივე ორგანიზაცია გაერთიანდა `საქართველოს ეროვნული სამართლიანობის პარტიის~ სახელით. 1990 წლის იანვარში პარტიამ იცვალა სახელი და ამჯერად `რესპუბლიკურ-ფედერალურ პარტიად~ გარდაიქმნა. როგორც ჩანს, ამ ორგანიზაციაში ფორმირების რთული პროცესი მიმდინარეობდა, რადგან დაშლისა თუ შიდა წინააღმდეგობის შედეგად რესპუბლიკელ-ფედერალისტების ერთი ნაწილი ახლადშექმნილ ქრისტიანულ-დემოკრატიულ ახალგაზრდობის ასოციაციას შეუერთდა. ეს მოხდა 1990 წლის მარტში და ორგანიზაციამ ამ გაერთიანების შედეგად, საბოლოოდ საქართველოს ქრისტიანულ-დემოკრატიული კავშირის სახელი მიიღო.
ასე რომ, `კავშირი~, როგორც პოლიტიკური ორგანიზაცია, ახალიც იყო და ძველიც. განსაკუთრებით ძველი და ტრადიციული გახლდათ ქრისტიანულ-დემოკრატთა მემარჯვენე მსოფლმხედველობა. იგი `ქრისტიანულ ღირებულებებს ეყრდობა, მოქმედება _ ქრისტიანულ პასუხისმგებლობას~ _ ვკითხულობთ პარტიის მაშინდელ წესდებაში. სხვა პრიორიტეტები: ღია საბაზრო ეკონომიკა, სახელმწიფოს მინიმალური ჩარევა, მიწაზე შეუზღუდავი კერძო საკუთრება და გამოკვეთილი პროდასავლური ორიენტაცია _ ევროინტეგრაციის ხაზით და ევროპული კავკასიის მიმზიდველი ფორმით. პარტიას და მის ლიდერს ირაკლი შენგელაიას ფედერალური მოწყობა არამარტო საქართველოს პოლიტიკურ-ადმინისტრაციული სისტემის საუკეთესო ფორმად, არამედ ეთნოკონფლიქტების თავიდან აცილების გარანტიად მიაჩნდა, თუ იგი ისტორიული კუთხეების ტრადიციას დაეფუძნებოდა: ქართლი, კახეთი, იმერეთი, სამეგრელო, აფხაზეთი, გურია…
1990 წელს ჩამოყალიბდა ერთ-ერთი წამყვანი მემარჯვენე ორგანიზაცია ლიბერალურ-დემოკრატიული ეროვნული პარტია. თავდაპირველად, ეს იყო სახალხო ფრონტის ერთ-ერთი ფრაქცია, რომლის ბაზაზეც 20 მარტს დამფუძნებელ კრებაზე შეიქმნა აღნიშნული პარტიული ორგანიზაცია. ლიბერალ-დემოკრატები მკვეთრად გამოხატული პროდასავლური პოლიტიკური ორიენტაციის მატარებლები იყვნენ. პრიორიტეტული იყო დასავლური ტიპის დემოკრატიული ლიბერალიზმის ღირებულებების დამკვიდრება საქართველოში. მათთვის საქართველოს დამოუკიდებლობა მხოლოდ მიზანს არ წარმოადგენდა, არამედ ეს უნდა ყოფილიყო საშუალება უფრო მაღალი რანგის იდეალის _ ლიბერალური დემოკრატიის ტიპის ევროპული სახელმწიფოს შესაქმნელად.
ამავდროულად, პარტიის იდეოლოგიურ ფორმულას ეროვნულ საკითხში ლიბერალურ-დემოკრატიული ნაციონალიზმი წარმოადგენდა. პარტიის მესვეურთა რწმენით, ლიბერალურ-დემოკრატიული ნაციონალიზმის მამამთავარი საქართველოში ილია ჭავჭავაძე გახლდათ, ხოლო სხვა წარმომადგენლები იყვნენ: ნიკო ნიკოლაძე, არჩილ ჯორჯაძე და სხვანი. ლიბერალ-დემოკრატები საბაზრო ეკონომიკის, მიწაზე კერძო საკუთრების მომხრეები, საქართველოს დსთ-დან გამოსვლისა და ევროპასთან ინტეგრაციის პროპაგანდისტები იყვნენ, პირველ რიგში კი _ პარტიის დამაარსებელი და ლიდერი მიხეილ ნანეიშვილი.
ერთ-ერთ უძველეს მემარჯვენე ორგანიზაციას წარმოადგენდა რესპუბლიკური პარტია. იგი 1978 წელს შეიქმნა და მნიშვნელოვან ინტელექტუალურ ძალებს აერთიანებდა. პარტიის დამაარსებლები იყვნენ: ვახტანგ ძაბირაძე, ლევან და დავით ბერძენიშვილები, ივლიანე ხაინდრავა და სხვ. რესპუბლიკელები, როგორც პროდასავლური პოლიტიკური ორიენტაციისა და ღირებულებების დამამკვიდრებლები, საქართველოს ევროატლანტიკურ სივრცეში ინტეგრაციას მიელტვოდნენ.
მემარჯვენე ბანაკს მიეკუთვნებოდა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება, რომელიც რეალიზმის ზომიერ მემარჯვენე-ცენტრისტულ პოზიციაზე იდგა. საზოგადოება არ იყო ერთგვაროვანი და მისი რიგებიდან გასული პიროვნებებისა და ორგანიზაციების კვალდაკვალ სულ უფრო ყალიბდებოდა, როგორც ერთგვაროვანი პოლიტიკური ორგანიზაცია.
ერთ-ერთ ტიპიურ გამოკვეთილ ეროვნული მიმართულების პოლიტიკურ ორგანიზაციას წარმოადგენდა ქართვველ ტრადიციონალისტთა კავშირი. ტრადიციონალისტებმა აღდგენილად გამოაცხადეს 1942 წელს გერმანიაში ქართველი ემიგრანტების მიერ შექმნილი ანალოგიური სახელწოდების მატარებელი ორგანიზაცია, რომელიც საქართველოში მონარქიის დამყარებას ისახავდა მიზნად _ ბაგრატიონთა დინასტიის შთამომავლის სამეფო ტახტზე ასვლის გზით. ახალი ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირი კი 1990 წლის ზაფხულში შეიქმნა აკაკი ასათიანის თავმჯდომარეობით.
`საქართველო უწინარეს ყოვლისა~ _ ამ დევიზით იყო გამსჭვალული ყველა საპროგრამო დოკუმენტი, გამოსვლა, საქმიანობა, პოლიტიკური, სოციალურ-ეკონომიკური თუ კულტურული პრიორიტეტი. ამ დევიზს ემყარებოდა აკაკი ასათიანის ცნობილი თეზისი _ ჯერ დამოუკიდებლობა, მერე დემოკრატია. სხვა მიზანდასახულებანი: თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკა, წვრილი და საშუალო ბიზნესის სტიმულირება, მიწაზე კერძო საკუთრება, ჩრდილო-ატლანტიკურ ალიანსთან მჭიდრო თანამშრომლობა, თუმცა, ამავდროულად, საქართველოს ტერიტორიაზე სამხედრო ბაზების დაუშვებლობის პირობით ნებისმიერი სახელმწიფოს მხრიდან. აქ ცოტა არ იყოს, ისე გამოიყურებოდა საქმე, თითქოს ჩვენ ვუყენებდით მოთხოვნებს დიდ სახელმწიფოებს და არა ისინი ჩვენ, რაც იდეალური იქნებოდა, არარეალური რომ არ ყოფილიყო.
თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირისათვის განსაკუთრებით რთულ, კონკრეტულ პოლიტიკურ ვითარებაში, პოლიტიკური რეალიზმი და კომპრომისი უფრო იყო დამახასიათებელი. ცოტა მოგვიანებით ტრადიციონალისტების ერთი ოფიციალური დოკუმენტი ადასტურებს კიდეც თავისი პოზიციის რეალისტურ-შუალედურ პრიორიტეტს: `ეროვნული მოძრაობის პირველი, 1988 წლის მასობრივი აქციებიდან დაწყებული, ჩვენს ეროვნულ უბედურებად იქცა იმ ძალის არარსებობა, რომელიც გაემიჯნება ორივე რადიკალურ მხარეს და შეასრულებს იმგვარ შუამავლის როლს, რომელიც მოემსახურება დაპირისპირებათა განმუხტვას და არსებული პრობლემების მშვიდობიან მოგვარებას.~4
მემარჯვენე ფრთაზე კიდევ რამდენიმე ახალშექმნილი პარტია ცდილობდა ფეხის მოკიდებას.
ე. წ. `საქართველოს თავისუფლების პარტია~ – შეიქმნა 1990 წელს.
ქართველ ნაციონალისტთა ერთობა, რომელიც 1920-იანი წლების პარიზში შექმნილ ქართულ-ემიგრანტული ორგანიზაციის `თეთრი გიორგის~ მემკვიდრედ აცხადებდა თავს. `ნაციონალისტები~ და მათი ლიდერი გაიოზ (გია) მამალაძე ცდილობდნენ საქართველო გარე სამყაროსა და გარე პროცესებისაგან მაქსიმალურად დაცულ ქვეყნად წარმოედგინათ: ტრადიციული აგრარული ეკონომიკის, ეროვნული მრეწველობის განვითარება სახელმწიფო სექტორის ფორმით, მიწის გადაცემა ყიდვა-გაყიდვის უფლების გარეშე, ერთიანი კავკასიური კონფედერაციული სახელმწიფოს შექმნა და ა. შ.
1989 წლის სექტემბერში შექმნილი `მოქალაქეთა ლიგა~, რომლის წევრებიც უარყოფდნენ საბჭოთა კავშირის და იღებდნენ `საქართველოს მოქალაქეობას~.
1990 წელს დაარსდა `საქართველოს თავისუფალ დემოკრატთა კავშირი~.
ამ პერიოდში უკვე არსებობდა რიგი პარტიებისა, დაჯგუფებებისა, რომელნიც არც წევრთა რაოდენობით, არც მნიშვნელობით, არც საპროგრამო მიზნებით არ გამოირჩეოდნენ, როგორც პოლიტიკურ ცხოვრებაში, ისე ერთმანეთისაგან. მიუხედავად ამისა, რამდენიმე მემარჯვენე ორგანიზაცია შედარებით მეტ გავლენას ახდენდა ქვეყნის პოლიტიკურ ყოველდღიურობაზე, ვიდრე მემარცხენე ან ცენტრისტული პარტიები. მემარჯვენეებს გააჩნდათ მეტი ინიციატივა, აქტიურობა, გამოკვეთილი პროგრამები, ანტიიმპერიული განწყობა, დამოუკიდებლობისაკენ, რეფორმიზმისაკენ, დემოკრატიული სისტემისაკენ სწრაფვა, პოლიტიკური რეალიზმის ხარისხი.
მიუხედავად ყველა ამ გარემოებისა, მიმდინარე ეროვნულ-პოლიტიკური პროცესების ჰეგემონობა ქართული პოლიტიკური სპექტრის სხვა, კიდევ ერთი ბანაკის წარმომადგენელმა ძალებმა მოიპოვეს.

რადიკალური ბანაკის ფორმირება. მემარჯვენეთა ბანაკის წარმომადგენელ პარტიებს შორის ცალკე ფრთად უნდა გამოვყოთ რადიკალური მიმართულების პოლიტიკური ორგანიზაციები. მთავარი მიზეზი ამგვარი გამოყოფისა რადიკალური პარტიების აქტიურობის ხარისხი და ის მნიშვნელოვანი როლია, რაც მათ 1987-1991 წლების საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ პროცესებში შეასრულეს.
დეფინიციის სიზუსტისათვის უფრო მართებული იქნება ამ მიმართულების ორგანიზაციებს ეროვნულ-რადიკალური პოლიტიკური პარტიები ვუწოდოთ, რადგან თოთქმის ყველა რადიკალურ ორგანიზაციაში, დეკლარაციულად მაინც, წამყვან საპროგრამო მიზანდასახულებას ეროვნული დამოუკიდებლობის აღდგენა წარმოადგენდა.
რადიკალური მიმართულების ორგანიზაციას _ ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიას, რომელმაც გიორგი ჭანტურიას სახით დაასაბუთა რადიკალიზმის არამარტო საკუთარი გეგმა, არამედ მისი პრიორიტეტული ფუნქციაც _ საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლ სხვა ორგანიზაციებთან შედარებით, უფრო დაწვრილებით ქვემოთ შევეხებით.
1987-1991 წლების პერიოდში ეროვნულ-რადიკალურ მოძრაობას მიეკუთვნებოდა _ ჰელსინკის კავშირი. მას კვლავინდებურად ხელმძღვანელობდნენ ახლა უკვე ქართული ეროვნული მოძრაობის გამორჩეული ლიდერები _ ზვიად გამსახურდია და მერაბ კოსტავა.
მათვე 1988 წელს დააარსეს რადიკალური ბანაკის ერთ-ერთი უძლიერესი და წამყვანი ორგანიზაცია “სრულიად საქართველოს წმინდა ილია მართლის საზოგადოება.” ორივე ამ ორგანიზაციის უპირველეს მიზანს ქვეყნის დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის ბრძოლა წარმოადგენდა. იდენტური იყო აგრეთვე, მათი დასავლური ორიენტაცია, რასაც დეკლარაციული ასახვა ჰქონდა მათ საპროგრამო დოკუმენტებში. მომავალი კავკასია მათ წარმოდგენილი ჰქონდათ, როგორც ერთიანი პოლიტიკურ-ეკონომიკური და კულტურული სივრცე და სახელმწიფოთა ერთიანობა, რომელიც ფიქსირდებოდა, როგორც `კავკასიური~ სახლი თუ კონფედერაცია. უფრო კონკრეტულად ამგვარი ან მსგავსი ერთიანობის საგულვებელი კონსტრუქცია იმხანად არ საბუთდებოდა.
წმინდა ილია მართლის საზოგადოების პრიორიტეტი იყო `უკომპრომისო ბრძოლა საქართველოს მიწებიდან დამპყრობლის ჯარისა და ერთა ლიგის მიერ აღიარებული საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის აღდგენისათვის~. ეს უნდა მომხდარიყო `მშვიდობიანი, პოლიტიკური ბრძოლის ფორმების, პროკლამაციებისა და თვითგამოცემითი ლიტერატურის გავრცელების, მიტინგების, დემონსტრაციების, მანიფესტაციების, გაფიცვებისა~ და სხვა ამგვარი საშუალებებით.
რადიკალურ პარტიებს შორის ყურადღებას იქცევდა 1989 წელს ირაკლი წერეთლის თავმჯდომარეობით შექმნილი _ საქართველოს დამოუკიდებლობის პარტია. საპროგრამო დოკუმენტებში გამოკვეთილად ესმებოდა ხაზი ორგანიზაციის პროდასავლურ ორიენტაციას `აშშ-ის პრიორიტეტით.~ ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია თავადვე მიჯნავდა საკუთარ თავს ჩვეულებრივი მემარჯვენეებისაგან და რადიკალურ ორგანიზაციად მიიჩნევდა თავს: `საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია არის ეროვნულ-პატრიოტულ ძალთა რადიკალური ნაწილის… დემოკრატიული გაერთიანება _ ვკითხულობთ გაზ. `დამოუკიდებლობაში.~5
მალე ირაკლი წერეთლის პარტიას გამოეყო იმავე მიზნების მქონე ჯგუფი, რომელმაც `დემოკრატების~ სახელი დაუმატა საკუთარი პარტიის სახელწოდებას: `საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის (დემოკრატებისა) პარტია~. უფრო გვიან, 1989 წლის 22 ოქტომბერს შემდგარ `დემოკრატების~ მეორე პლენარულ სხდომაზე `დაადგინეს~, ახალ ჯგუფს თუ ორგანიზაციას წოდებოდა `საქართველოს დემოკრატიული პარტია~. `მთავარ კომიტეტში~ თავმჯდომარის ვ. მთავრიშვილის გარდა შედიოდნენ: მ. ჩახვაშვილი, გ. ზუმბაძე, ვ. ტალახაძე და თ. შარმანაშვილი. ვ. მთავრიშვილის პარტიის აქტივისტებმა ახლანდელ თავისუფლების მოედანზე მდებარე ხუთსართულიანი შენობის ოკუპირება მოახდინეს, სადაც იმხანად ფუნქციონირებდა ხალხთა მეგობრობის მუზეუმი და საკუთარ ბანაკად აქციეს. `დემოკრატები~ ხანგამოშვებით საკუთარ გაზეთსაც სცემდნენ, რომელსაც წამძღვარებული ჰქონდა ეპიგრაფი: `ერი, რომელიც იბრძვის თავისუფლებისათვის, მოიპოვებს თავისუფლებას.~6
სხვა პარტიების მიზანდასახულებებისაგან თითქოს განსხვავდებოდა 1989 წელს დაარსებული საქართველოს კონსერვატიული (მონარქისტული) პარტია, რომელიც, ტრადიციონალისტების მსგავსად, საქართველოსთვის ყველაზე შესაფერის სახელმწიფოებრივ მოწყობას _ მონარქიის აღდგენაში ხედავდა. სხვა პრიორიტეტები: კერძო საკუთრება მიწაზე, საპარლამენტო სისტემა, ფედერალიზმი და რაც მთავარია, პროდასავლური ორიენტაცია. თუ დღევანდელობიდან გადავავლებთ თვალს, ერთ-ერთი მთავარი მონარქისტის _ თ. ჟორჟოლიანის მერმინდელ პრორუსულ პოლიტიკურ ძალებთან სოლიდარობას, მაშინ საეჭვო ხდება პარტიის `ანტირუსული, პროდასავლური~ ორიენტაცია.
1990 წელს გაფორმდა `მერაბ კოსტავას საზოგადოება~. ერთ ინტერვიუში `საზოგადოების~ უცვლელი სახე _ ექსექიმი-სტომატოლოგი ვ. ადამია, თითქოს გულდაწყვეტით შენიშნავდა: `ჩვენში, კოსტაველებში, გამოცდილ ჯარისკაცებს უფრო ხედავენ, ვიდრე დაღვინებულ პოლიტიკოსებსო~. როგორი `დაღვინებული პოლიტიკოსები~ იყვნენ `კოსტაველები~, ქვემოთ შევეხებით, მანამდე კი `მერაბ კოსტავას საზოგადოების~ საპროგრამო პრიორიტეტები ჩამოვთვალოთ: საბაზრო ეკონომიკა, სამართლიანი პრივატიზაცია, მჭიდრო ურთიერთობა აშშ-თან, ჩრდილო-ატლანტიკური ალიანსის წევრ ქვეყნებთან, კეთილმეზობლობა, `ფედერალური პრინციპის განხორციელება ჩრდილოეთ კავკასიის ქვეყნებთან და კონფედერაციულისა კავკასიის სხვა სახელმწიფოებთან.~7
`ხალხით და ხალხისათვის~ _ ასეთი დევიზით გამოვიდა 1990 წელს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიისაგან გამოყოფილ-დაარსებული `საქართველოს სახალხო პარტია~. მიუხედავად გამოყოფისა, `სახალხოელების~ პროგრამა ძნელად თუ განსხვავდებოდა ეროვნულ-დემოკრატების მსოფლმხედველობრივი პრიორიტეტებისაგან.
საერთოდ, 1987-1991 წლების ქართული პოლიტიკური სპექტრი სხვა წვრილმან პარტიებსაც მოიცავდა: ეროვნული თანხმობის ასოციაცია, კონსტიტუციურ-დემოკრატიული პარტია, პროგრესულ-დემოკრატიული პარტია, შრომის პარტია, საქართველოს ეროვნული ფრონტი _ რადიკალური კავშირი, ეროვნულ-ლიბერალური კავშირი, ეროვნულ-ქრისტიანული კავშირი, თავისუფალ დემოკრატთა კავშირი, ივანე ჯავახიშვილის საზოგადოება, არჩილ ჯორჯაძის საზოგადოება, დემოგრაფიული საზოგადოების ეროვნული პარტია და სხვ. მათგან ზოგი მემარცხენედ, ზოგი ცენტრისტად, ზოგიც მემარჯვენედ ან რადიკალურ პარტიად მიიჩნევდა თავს. მათი პრაქტიკული საქმიანობა, ხშირ შემთხვევაში, უმნიშვნელო გახლდათ, ხოლო საპროგრამო დოკუმენტების მიხედვით, კი მათი ერთმანეთისაგან განსხვავება ან რომელიმე ბანაკისადმი მიკუთვნება ძნელია. ზოგიერთ მათგანს საერთოდ არ გააჩნდა ის, რასაც პარტიის პროგრამას ან წესდებას უწოდებდნენ და რეგისტრაციისათვის აუცილებელ დოკუმენტებს საჩქაროდ, უშუალოდ რეგისტრაციის წინ დახეულ ფურცლებზე ადგენდნენ.

გათიშულობა თანამშრომლობამდე. ის თუ როგორი კვალიფიკაცია უნდა მიეცეს 1991-1992 წლების დეკემბერ-იანვრის მოვლენებს, მხოლოდ მას შემდეგ შეიძლება იყოს ზუსტი ან ობიექტური, როცა შეისწავლება და დადგინდება მისი წინამორბედი და გამომწვევი მოვლენები, მიზეზები, ფაქტები. ჩვენი მიზანი არაა მხოლოდ ეროვნული ხელისუფლების დამხობის პრობლემების გადმოცემა, არც 1987 წლიდან ან უფრო ადრეც დაწყებული და აღმავალი ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობის, არც 1991 წლის აპრილში გამოცხადებული დამოუკიდებელი საქართველოს ერთწლიან ისტორიას ვწერთ.
ჩვენი მიზანია, საქართველოში მომხდარი პოლიტიკური დაპირისპირების ხასიათის დადგენა, მისი გამომწვევი მიზეზების ახსნა და დროთა განმავლობაში წარმოქმნილი და მიმდინარე კონფრონტაციის პროცესის სისტემატური სურათის აღდგენა. იმის გარკვევაც გვსურს _ ეროვნული ხელისუფლების დამხობა საქართველოში არსებულმა პოლიტიკურმა კონფრონტაციამ გამოიწვია თუ სხვა უფრო ძლიერმა ფაქტორებმა განაპირობეს. ანუ რა ხარისხისა იყო ე. წ. `სამოქალაქო დაპირისპირება~, რა ძალას წარმოადგენდა ოპოზიცია, შეეძლო თუ არა მას არსებული ხელისუფლების ჩამოგდება დამოუკიდებლად, სხვის დაუხმარებლად, თუ მან უბრალოდ სხვის მიერ წარმართულ პროცესებში მარიონეტის როლი შეასრულა და ა. შ.
ამჯერად, გავარკვიოთ, როდის და ვის შორის დაიწყო დაპირისპირება საქართველოს ეროვნულ-პოლიტიკურ მოძრაობაში და რა ხასიათს ატარებდა იგი.
1987 წლის 31 ოქტომბერს თბილისში შეიქმნა პირველი არაფორმალური პოლიტიკური ორგანიზაცია `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება~. ასე უწოდებდნენ მაშინ საბჭოთა კავშირის რიგ რესპუბლიკებში ჩამოყალიბებულ პირველ პოსტდისიდენტურ პოლიტიკურ ორგანიზაციებს. სახელმწიფო ამგვარ ორგანიზაციებს რეგისტრაციაში არ ატარებდა, მაგრამ არც მათ საქმიანობას კრძალავდა.
`ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ გამგეობაში თავდაპირველად აირჩიეს 9 პირი: ციალა არდაშელია, მერაბ კოსტავა, გ. მამულია, ელისაბედ ქავთარაძე, მიხეილ ქურდიანი, თამარ ჩხეიძე, ირ. წერეთელი, გ. ჭანტურია, ი. ხუხუნაიშვილი. აღნიშნული შემადგენლობა 1987 წლის 11 დეკემბერს შემდგარმა საზოგადოების დამფუძნებელმა კრებამ დაამტკიცა. ეს იმით არის საინტერესო, რომ სულ რაღაც ორიოდე წლის შემდეგ, მასში მხოლოდ ერთი წევრიღა (თ. ჩხეიძე) შემორჩა პირვანდელ გამგეობას. დანარჩენი რვა წევრიდან ექვსმა სხვა პოლიტიკური ორგანიზაციები დააარსა, ან ამგვარ პროცესში მიიღო მონაწილეობა. ერთი _ გ. მამულია გარიცხეს გამგეობიდან. მხოლოდ ერთადერთმა წევრმა მერაბ კოსტავამ დატოვა გამგეობა მისგან დამოუკიდებელი მიზეზის _ მოულოდნელი სიკვდილის გამო.
ეს გარემოება `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ თანდაყოლილ იდეურ და პიროვნულ-ფსიქოლოგიურ სიჭრელესა და არაერთგვაროვნებაზე მიუთითებს. უკვე 1988 წლის 8 მარტს საზოგადოების გამგეობა და შემდგომ საზოგადოებაც ორმა მისმა წევრმა _ გ. ჭანტურიამ და ი. ხუხუნაიშვილმა დატოვეს. ამ გარემოების გამო, 13 მარტს საზოგადოების საგანგებო საერთო კრებამ ახალი გამგეობა აირჩია. მასში ჯერ ათი წევრი შედიოდა: ციალა არდაშელია, ავთანდილ იმნაძე, ჯუმბერ კოპალიანი, გაიოზ კორძაძე, მერაბ კოსტავა, გ. მამულია, მიხეილ ქურდიანი, თამარ ჩხეიძე და ირ. წერეთელი. ცოტა მოგვიანებით გამგეობაში ზურაბ ჭავჭავაძე მიიღეს.
საზოგადოებიდან გასულმა წევრებმა ახლო ხანებში ახალი პოლიტიკური ორგანიზაცია შექმნეს. რა თქმა უნდა, ამ ფაქტში არაფერი იყო უჩვეულო. სხვა გარემოება გახლდათ ყურადსაღები _ ახალშექმნილ ორგანიზაციას ინიციატორებმა თავისივე დაწუნებულ-მიტოვებული ორგანიზაციის სახელი უწოდეს ოდნავი სახეცვლილებით _ `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოები _ IV დასი~. სწორედ, ამ ფაქტს მიიჩნევს ვახტანგ ძაბირაძე ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობის გარიჟრაჟზე მომხდარ ერთ-ერთ პირველ განხეთქილებად და კითხვასაც სვამს: `მაინც რა იყო განხეთქილების მიზეზი?~ მისივე აზრით, და ჩვენც ვეთანხმებით ავტორს, ეს არ შეიძლებოდა ყოფილიყო `უბრალო გაბრაზების ან გაღიზიანების შედეგი~. ცოტა მოგვიანებით, ავტორი ასევე მართებულად მიუთითებს, მომხდარი გათიშვა `ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია, რადგან საზოგადოებიდან გასული პირები კვლავ აქტიურად ებმებიან ეროვნულ მოძრაობაში და უკვე რამდენიმე დღეში ქმნიან ჯგუფს ისევ და ისევ `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ სახელით.8
ეს რაც შეეხება 1988 წლის გაზაფხულზე მომხდარ პირველ გათიშვას ეროვნულ-პოლიტიკურ მოძრაობაში, რომელიც `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ ფარგლებში მოხდა და `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება _ IV დასის~ დაარსებით დასრულდა.
მაგრამ ვახტანგ ძაბირაძე ვიდრე ამ მოვლენას შეეხება, კიდევ ერთ საყურადღებო საკითხზე ამახვილებს ყურადღებას. იგი მიუთითებს, რომ `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ არც დაარსებაში, არც დეკლარაციის შემუშავებაში, არც საზოგადოებისა თუ გამგეობის წევრთა შორის და არც საზოგადოების მიერ ჩატარებულ აქციებში არ ფიგურირებდა ზვიად გამსახურდიას სახელი. `არ ვიცი რატომ არ მიიღო მონაწილეობა საზოგადოების დაფუძნებაში ზვიად გამსახურდიამ _ არ იცოდა საზოგადოების დაფუძნების შესახებ… თუ სხვა რამ მიზეზი არსებობდა~.
დავუჯეროთ ავტორს, რომ იგი გულწრფელად სვამს ამ კითხვას, თუმცა თუ აღნიშნული საკითხი აინტერესებდა, მით უფრო წიგნის წერის დროს, ადვილად შეეძლო გაერკვია `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ გამგეობის ყოფილი წევრებისაგან, რომლებსაც წლების განმავლობაში მრავალჯერ ხვდებოდა და რომლებთანაც ურთიერთობა ჰქონდა. ამგვარი საკითხის გაურკვევლობა და მისით დაუინტერესებლობა მით უფრო უცნაურად მოსჩანს ავტორისაგან, რომელსაც ზვიად გამსახურდიას არყოფნა ჭავჭავაძის საზოგადოების ინიციატორთა შორის ფრიად მნიშვნელოვან გარემოებად მიაჩნია და წერს კიდეც: `ვფიქრობ, რომ ჩვენი ერის უახლესი ისტორიისათვის ეს მეტად მნიშვნელოვანი დეტალია.~9 ეტყობა ამ საკითხის გარკვევა რესპუბლიკელმა პოლიტიკოსმა შეგნებულად დააკისრა ისტორიკოსებს.
ნამდვილად `მნიშვნელოვანი დეტალია~. ადვილი შესაძლებელია აქვე, ამ დროს, 1987 წლის მიწურულში ჩაეყარა საფუძველი პირველად ან საბოლოოდ იმ მწვავე კონფრონტაციას, რაც ჭავჭავაძის საზოგადოებასა და გამსახურდიას შორის არსებობდა მომავალი წლების მანძილზე. ამ კონფრონტაციამ უაღრესად უარყოფითი როლი ითამაშა ზოგადად ქართული საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცნობიერებისა და კულტურის ფორმირების პროცესზე, ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობის ჯანსაღი ევოლუციის შესაძლებლობაზე.
ის რომ დაპირისპირების ჩასახვის დრო და გარემოებები, სწორედ ამ პერიოდში უნდა ვეძებოთ, გიორგი წიქარიშვილის ცნობაც გვიდასტურებს. მისი ინფორმაციით, `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ დამფუძნებლებმა თამრიკო ჩხეიძემ, ზურაბ ჭავჭავაძემ და გ. მამულიამ `მოიწვიეს ყველა დისიდენტი ზვიად გამსახურდიას გარდა~. აქვე შევნიშნოთ ბარემ, გადაჭარბება თუ უზუსტობა: ზემოაღნიშნულ პირებს `ყველა დისიდენტი~ არ მოუწვევიათ. გავიხსენოთ, ერთ-ერთი დისიდენტი ვახტანგ ძაბირაძე, რომელიც ამ დროისათვის გადასახლება-პატიმრობიდან რამდენიმე თვის დაბრუნებული გახლდათ სამშობლოში, თავად წერს, არც საზოგადოების, არც გამგეობის წევრი არ ვყოფილვარო და არც მის პირვანდელ საინიციატივო სხდომებს ვესწრებოდიო. პირველად ვახტანგ ძაბირაძე `ჭავჭავაძელთა~ შორის დიდუბის პანთეონის აქციაზე გამოჩნდა და ისიც თავისი ინიციატივით.
მაგრამ ეს უზუსტობა საქმის არსს და გიორგი წიქარიშვილის ინფორმაციის რეალობას არ ცვლის. რა მნიშვნელობა აქვს ჩვენთვის ამჯერად მაინც, ვის დაუძახეს და არ დაუძახეს ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების დაარსების ინიციატორებმა. მთავარი ისაა, მათ მიერ მიწვეულთა შორის ნამდვილად არ იყო ზვიად გამსახურდია. გიორგი წიქარიშვილი მიუწვევლობის მიზეზსაც გვისახელებს: `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ დამფუძნებელთათვის გამსახურდიას პიროვნება მიუღებელი იყო. ცნობილი მონანიების შემდეგ იგი საბოლოოდ დისკრედიტირებული ეგონათ. ბუნებრივია, ამ ფაქტმა გამსახურდია საშინლად გაანაწყენა.~10
ფაქტი დასამახსოვრებელიცაა და გასათვალისწინებელიც. ზვიად გამსახურდიას ამ პირველ და დემონსტრაციულ უგულებელყოფას თუ განაპირებას უშუალო შედეგი არ მოჰყოლია. Mმაინც, ის უნდა აღვიქვათ, როგორც `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ მესვეურ-ინიციატორთა მიერ ზვიად გამსახურდიას, როგორც ეროვნულ-პოლიტიკური ფიგურის იზოლირებისაკენ მიმართული ქმედება. ამავდროულად, ეს იყო პრეტენზია ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობის მეთაურობა-წინამძღოლობაზეც, ზვიად გამსახურდიას გარეშე.
ამ ურთიერთუხერხულ წინააღმდეგობის გამჟღავნებას ან მის ოფიციალურად განცხადებას ორივე მხარე, ჯერჯერობით, მაინც ერიდებოდა. ზვიად გამსახურდიას იზოლირება შემდგომ თვეებშიც გრძელდებოდა. 1987 წლის დეკემბრის ბოლოს `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ ინიციატივით მოეწყო აქცია დიდუბის პანთეონში _ მიძღვნილი რეპრესირებულ პატრიოტთა ხსოვნისადმი. მიუხედავად მონაწილეთა მცირერიცხოვნებისა, აქცია მნიშვნელოვანი მოვლენა გახლდათ იმჟამინდელი საქართველოს რეალობისათვის. მასში მონაწილეობდნენ მერმინდელი `მოძრაობის~ სახეები: ირ. წერეთელი, გ. ჭანტურია, ირაკლი შენგელაია, მერაბ კოსტავა, გ. მამულია, ავთო იმნაძე, საკუთარი სურვილით მისული ვახტანგ ძაბირაძე _ სულ რამდენიმე ათეული კაცი.
მიუხედავად მონაწილეთა სიმცირისა, აღნიშნულმა აქციამ სათავე დაუდო შემდგომში პერმანენტულად გადაქცეულ მიტინგებს, დემონსტრაციებს, შიმშილობებს, პიკეტებს და მსგავს პროტესტებს. დისიდენტური მოღვაწეობის ჩარჩოებში მოქცეული ეროვნული მიზანსწრაფვა პოლიტიკურ მოძრაობაში გადაიზარდა და როგორც იტყვიან _ ქუჩაში გამოვიდა. ალბათ ამგვარი ტრანსფორმაცია ჰქონდა მხედველობაში გ. ჭანტურიას, როცა დიდუბის პანთეონში შემდგარი ზემოაღნიშნული აქციის ბოლოს თანამონაწილეებს შესძახა: `მეგობრებო, რაც მოხდა, ჩვენი გამარჯვებაა!@გაუმარჯოს ჩვენ საქმეს!!!~11 ზ. გამსახურდია არც ამ აქციაში მონაწილეობდა.
ცხადია, ზვიად გამსახურდია ეროვნული მოძრაობისაგან მისი ნეიტრალიზაციისა თუ იზოლირების პერპექტივას ვერ შეურიგდებოდა, მით უფრო, როცა ამისი ცდა ეროვნული მოძრაობის ერთ-ერთი ნაწილისაგან მომდინარეობდა.
ყოველ შემთხვევაში, ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების თავმჯდომარე თამარ ჩხეიძე ერთ-ერთი მათგანი გახლდათ, რომელმაც არ აპატია ზვიად გამსახურდიას მისი ცნობილი `აღიარება და მონანიება~. შემდგომში თამარ ჩხეიძე ადასტურებდა, რომ მასსა და გამსახურდიას შორის, უკვე 80-იან წლებში იყო `სამი ძირითადი საკითხი, რის გამოც გამუდმებით კამათობდნენ~. აქედან ერთ-ერთი გახლდათ ის, რომ გამსახურდია `თავის მონანიებას ღირსეულ საქციელად თვლიდა და სხვებისაგან მოითხოვდა მისთვის ეს დაედასტურებინათ.~12
თამარ ჩხეიძე კიდევ ორ საკამათო საკითხს ასახელებდა, რის გამოც არ ეთანხმებოდა გამსახურდიას. `იგი ლანძღავდა დასავლეთის დემოკრატიას და აქებდა თეოკრატიულ მონარქიას~ და `გარშემო ყველას სუკის აგენტად ნათლავდა~. ორივე ამ საკითხსაც სხვა დროს შევეხებით. აქ, უბრალოდ, დავაფიქსირებთ, რომ თ. ჩხეიძეს და ჭავჭავაძის საზოგადოების ზოგიერთ სხვა ლიდერს, უკვე 80-იანი წლების მანძილზე ჰქონდათ ან ფიქრობდნენ, რომ ჰქონდათ სრულიად განსხვავებული და შეურიგებელი პოზიცია რამდენიმე ისეთ საკითხში, რომელიც უკვე ამ დროს გამორიცხავდა მათ თანამშრომლობას გამსახურდიასთან. აღნიშნული კონფრონტაციული საკითხები იყო ერთის მხრივ, იდეური (დასავლეთთან დამოკიდებულება) და მეორეს მხრივ _ ტაქტიკური (მონანიებისა და აგენტობის სხვადასხვაგვარი გაგება).
`ჭავჭავაძისტებსა~ და გამსახურდიას შორის იმთავითვე არსებული ანტიპათია განაპირობა და შემდგომში კიდევ უფრო გაამძაფრა საზოგადოების კიდევ ერთი დამაარსებლის _ გ. მამულიას შეურიგებლობამ გამსახურდიას პიროვნებისადმი. თუ ვინ გახლდათ მტყუან-მართალი ამ ორ პიროვნებას შორის, შემდგომში უფრო გამოიკვეთა. ახლა კი ისღა შეგვიძლია აღვნიშნოთ, რომ გამსახურდიას და ჭავჭავაძისტებს შორის უკვე 1987 წლის გვიან შემოდგომაზე _ `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების~ შექმნის პერიოდშივე – არსებობდა წინააღმდეგობა, რამაც მათი თანამშრომლობა საწყის ეტაპზევე გამორიცხა.
დავუბრუნდეთ ზემოაღნიშნულ განხეთქილებას ჭავჭავაძისტებსა და ამ საზოგადოებიდან გასულ ჭანტურიას შორის, რომელმაც ი. ხუხუნაიშვილთან ერთად შექმნა ახალი თუ იგივე საზოგადოების სახელწოდების ალტერნატიული ორგანიზაცია _ `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება _ IV დასი~. მომხდარი გათიშვა ძველმა ჭავჭავაძისტებმა არ განმარტეს. სამაგიეროდ, გათიშვის მიზეზების დასადგენად გამოგვადგება გ. ჭანტურიას მიერ ჟურნალ `მოამბეში~ გამოქვეყნებული წერილი `ახალი ძალა~. ცხადია, მარჩიელობა არ ღირს: ახალ ძალაში `IV დასი~ იგულისხმება. წერილში გ. ჭანტურია აყალიბებს რამდენიმე მსოფლმხედველობრივ პოზიციას, თეზისს. სწორედ, ამ თეზისებში თუ პოზიციებში იდო ის განსხვავება, რომელიც არსებობდა ძველ ჭავჭავაძისტებსა და ახალ ჭავჭავაძისტ _ IV დასელებს, ე. ი. გ. ჭანტურიას მომხრეებს შორის.
მეოთხე დასელი ჭავჭავაძისტებისათვის ეროვნული ინტერესი იყო პირველხარისხოვანი პოსტულატი, ხოლო სხვა ყველაფერი კი მეორეხარისხოვანი, რომელიც უნდა შეწირვოდა მთავარს. ამ თვალსაზრისის განსამტკიცებლად ჭანტურია მაკიაველის სახელს მიმართავდა და ამონარიდი მოჰყავდა იტალიელი მოაზროვნის ნაწერებიდან: `როცა საქმე სამშობლოს ინტერესებს ეხება, _ წერდა მაკიაველი _ ჩვენი ქმედება არ უნდა შევაფასოთ, სამართლიანია თუ უსამართლო, საქებარია თუ საძრახისი, არამედ ანგარიში არ უნდა გავუწიოთ არაფერს და მივიღოთ მხოლოდ სამშობლოს ინტერესების შესაბამისი გადაწყვეტილება~.
აქ ჭანტურია თითქოს გრძნობს, მაკიაველის მთავარი დოქტრინის გაზიარების შემთხვევაში, ზნეობრივი ნორმების უარყოფაში არ დასდებოდა ბრალი და თავს იზღვევს, ჩვენ `უზნეობის აპოლოგიას~ არ ვეწევითო. მაგრამ იქვე ავტორი სტრატეგიული ხასიათის თეზისს აყალიბებს: `თეთრხელება~ და ყბედ ადამიანებს არავითარი კარგი არ გაუკეთებიათ ერისათვის, ხოლო საკუთარი უნიათობით ბევრი რამ წაუხდენიათო~. საილუსტრაციოდ გ. ჭანტურიას მოჰყავს 1918-1921 წლების ქართველი `პოლიტიკოსების~ მაგალითი. ჩანს, როცა ამ სიტყვებს წერდა, გ. ჭანტურიას პირველი ქართული რესპუბლიკის მესვეურებზე მეტის გაკეთების პრეტენზია ჰქონდა.
`თეთრხელება~ და ყბედი ადამიანების უნიათობას ჭანტურია უპირისპირებს `პერმანენტული, ყოველდღიური ბრძოლის~ საჭიროებას. სწორედ ამგვარი ბრძოლის შემძლებელია `ახალი ძალა~, რომელიც `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება _ IV დასის~ სახით გამოვიდა ასპარეზზე. ახალი ძალა `არ ელოდება მომენტსა და კონკრეტულ სიტუაციას, ის თავად იბრძვის ამ სიტუაციის შესაქმნელად, იბრძვის ყოველდღე, მთელი ძალ-ღონით და ენერგიით~.
ჭანტურია არ ასახელებდა, მაგრამ გულისხმობდა ძველი ჭავჭავაძის საზოგადოებას, მის ზომიერ ტაქტიკას და ემიჯნებოდა მას. სახეზე იყო ორ ეროვნულ-პოლიტიკურ ძალას შორის არსებული იდეური და სტრატეგიულ-ტაქტიკური ხასიათის განსხვავება _ განსხვავება რადიკალებსა და ზომიერებს შორის.
შემდგომში გ. ჭანტურიამ კიდევ უფრო გააღრმავა განსხვავება ზომიერებისაგან და გააიდეალა რადიკალიზმი, რომელიც მისი აზრით, ახალგაზრდებისათვის დამახასიათებელი ნიშანი იყო და რომ, სწორედ ახალგაზრდობას უნდა ეთამაშა ხალხის `ბელადის~ როლი. აქ ავტორი მორალურ, ფსიქოლოგიურ ახალგაზრდობას გულისხმობდა და არა ასაკობრივს. იგი გულისხმობდა ახალგაზრდობის მაძინისეულ გაგებას და მოჰყავდა ამონარიდი იტალიელი მოღვაწის ნაწერიდან: `უმჯობესია, თამამი იყო, ვიდრე ფრთხილი და წინდახედული, რადგან ბედისწერა ქალია და მის მოსათვინიერებლად არ უნდა იშურებდე მუჯლუგუნებსა და წიხლებს~.
ეს სიტყვები XIX საუკუნის შუახანებში იწერებოდა, როცა იტალიელი პატრიოტ-რადიკალი ფარულ ორგანიზაციას – `ახალგაზრდა იტალიას~ ქმნიდა და აჯანყებას აჯანყებაზე აწყობდა 1830-იან, 40-იან, 50-იან წლებში. ჯუზეპე მაძინი (1805-1872) იტალიის თავისუფლებისათვის დაუცხრომელი მებრძოლი გახლდათ, მაგრამ რამდენად იყო საუკუნენახევრის წინანდელი მრავალრიცხოვანი იტალიელების ავსტრიელთა წინააღმდეგ წარმოებული ტაქტიკა მისაღები 1980-იანი წლების ქართული ეროვნული მოძრაობისათვის, რომელიც რუსეთის იმპერიას უპირისპირდებოდა, საკამათო გახლდათ.
ყოველ შემთხვევაში, ჩვენ ამჯერად ძველ და ახალ მეოთხე დასელ ჭავჭავაძისტებს შორის მომხდარი გათიშვის მიზეზები გვაინტერესებს. ეს მიზეზები, გარეგნულად მაინც, იდეოლოგიური და სტრატეგიული ხასიათის გახლდათ. ჭანტურიასათვის მიუღებელი აღმოჩნდა `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებაში~ მყოფი კონტიგენტის ზომიერი, ფრთხილი, სიტუაციის მომლოდინე სტრატეგია, რაც, მისი აზრით, `უნიათობის~ ტოლფასი იყო და საბოლოო ჯამში, ერისათვის `არავითარი კარგი~ არ მოჰქონდა. `მეოთხე დასელი~ ჭავჭავაძის საზოგადოების სახელით ასპარეზზე მოვლენილი `ახალი ძალის~ სტრატეგია გახლდათ მწვავე დაპირისპირება ხელისუფლებასთან, შეურიგებელი, ყოველდღიური ბრძოლა და ბრძოლის საშუალებათა ერთი მიზნისადმი დაქვემდებარება. გ. ჭანტურიამ მაკიაველისა და მაძინის ნააზრევის ორიოდე ამონარიდიდან რელიეფურად ჩამოაყალიბა ახალი არაფორმალური ორგანიზაციის რადიკალური განაცხადი და სახე.
ასეა თუ ისე, ერთ-ერთი პირველი განხეთქილება ქართულ ეროვნულ-პოლიტიკურ ბანაკში, სწორედ მაშინ მოხდა, როცა მოძრაობა აღმავლობას იწყებდა. ზომიერი მიმართულების ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას გამოეყვნენ რადიკალური მიმართულების წარმომადგენლები გ. ჭანტურია და ი. ხუხუნაიშვილი. მათ შექმნეს `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება _ IV დასი~. მანამდე კი, ჭავჭავაძისტები თავიდანვე გაემიჯნენ ზ. გამსახურდიას.
რადიკალური ჯგუფების გამოყოფა ჭავჭავაძის საზოგადოებიდან ამით არ დამთავრებულა. 1989 წლის პირველ ნახევარში საკუთარ პარტიას აარსებს ქართული პატრიოტული რადიკალიზმის ერთ-ერთი ტიპიური წარმომადგენელი ირ. წერეთელი. იგი 22 წლისა იყო, როცა ანტისაბჭოთა პროკლამაციების გავრცელებისათვის დააპატიმრეს 1983 წელს. ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებაში ირ. წერეთელს ლიტერატურულ-კულტურული სექცია ებარა. ეტყობა, ვერც იგი დააკმაყოფილა ჭავჭავაძისტების ინტელიგენტურ-პროტესტანტულმა საქმიანობამ და ახალი პარტიის ორგანიზება გადაწყვიტა, რომლის სახელწოდებაც მიუკიბ-მოუკიბავად გამოხატავდა მთავარ მიზანს _ საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია.
ახალ პარტიას და მის ლიდერს ბრძოლის მეთოდებიც პირდაპირი და მიუკიბ-მოუკიბავი ჰქონდა. 1989 წლის აგვისტოში პარტიის წევრებმა `უვადო შიმშილობა~ გამოაცხადეს, რომელიც, გარკვეულვადიანი აღმოჩნდა და 92-ე დღეზე შეწყდა. შიმშილობის მიზეზ-მიზანი `საქართველოს დამოუკიდებლობის მოთხოვნა~ გახლდათ. პარტიის სამოქმედო პროგრამის `ა~ პუნქტი მოითხოვდა `საქართველოს ტერიტორიიდან სსრ კავშირის საოკუპაციო ჯარების გაყვანას სრული შემადგენლობით~, ხოლო `ბ~ პუნქტი _ `საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლებისა და სახელმწიფოებრივი წესწყობილების გაუქმებას და ქართველი ხალხის მიერ არჩეული დემოკრატიული ხელისუფლების დამყარებას.~13 წესდებაში `დამოუკიდებლები~ თავად განმარტავდნენ საკუთარი პარტიის რაობას: `საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია არის ეროვნულ-პატრიოტულ ძალთა რადიკალური ნაწილის… დემოკრატიული გაერთიანება~.
დამოუკიდებლობის პარტიის შექმნის ინიციატორები იყვნენ ირ. წერეთლის გარდა თ. სუმბათაშვილი, ვ. ხომერიკი, მ. შარაშენიძე, ზ. აბრამიშვილი, გ. ჯინჭარაძე, ვ. მთავრიშვილი. უნდა ჩავთვალოთ, რომ ამ შემთხვევაში ჭავჭავაძისტების საზოგადოებისაგან გამოყოფას და დამოუკიდებლობის პარტიის დაარსებასაც უფრო იდეური ხასიათი ჰქონდა.
1989 წლის მაისისათვის ეროვნულ მოძრაობაში უკვე არსებობენ მწვავედ ურთიერთდაპირისპირებული ჯგუფები, მათ შორის, არაფორმალური ორგანიზაციები. უკვე ამ დროისათვის `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება~ გამიჯნულია რადიკალური ბანაკისაგან. `საზოგადოება~ აკრიტიკებს მათ პოზოციას რიგ საკითხებში. მაგ., ბრძოლის `ლიტვური გზის უარყოფის გამო~, ან “თურქ მესხთა” ჩამოსახლების პრობლემასთან დაკავშირებით. იგი აღიარებს, რომ ამ დროისათვის არსებობდნენ ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებასთან `მტრულად განწყობილი დაჯგუფებები.~14
სრული გამიჯვნა და ურთიერთდაპირისპირება `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებასა~ და რადიკალერ ჯგუფებს შორის 1989 წლის აპრილის მოვლენების დროს მოხდა. როგორც ცნობილია, 4 აპრილს, მთავრობის სახლის წინ, სწორედ ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებამ წამოიწყო აქცია, ან როგორც თავად ამბობდნენ, `უვადო მჯდომარე მანიფესტაცია და საყოველთაო-სახალხო გაფიცვა~. აქციის მიზანი გახლდათ `აფხაზეთის პრობლემის მოგვარება~. მაგრამ 6 აპრილიდან `სხვადასხვა დაჯგუფებების მიერ~ ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების მიერ ინიცირებული აქცია `გადაიზარდა იმჟამად სრულიად უპერსპექტივო ~საქართველოს სსრკ-დან გამოყოფის) მოთხოვნაში~. 18 ივლისს ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების გაზეთმა `ივერიამ~ რადიკალური დაჯგუფებები მთელ რიგ მცდარ ნაბიჯებში დაადანაშაულა. კერძოდ, `საზოგადოების~ აზრით:
1. `9 აპრილის ტრაგედია ნაწილობრივ ქართული ეროვნული მოძრაობის მოუქნელობის და პოლიტიკური სიბეცის შედეგიც იყო~;
2. შეცდომა იყო `ქართული ეროვნული მოძრაობის~ მიერ 6 აპრილის ან 6 აპრილიდან მიმდინარე აქციაზე აფხაზეთის საკითხის მოხსნა და სსრკ-დან საქართველოს გამოყოფის მოთხოვნის წამოყენება, რაც თავისთავად `იმჟამად სრულიად უპერსპექტივო მოთხოვნას~ წარმოადგენდა.
შემდგომში ურთიერთდაპირისპირების ხარისხი იზრდება და პარალელურად მატულობს ურთიერთბრალდებების რაოდენობაც. ჯერ ჭავჭავაძის საზოგადოების მიერ წამოყენებულ ბრალდებებს შევეხოთ. 1989 წლის ივლისში წმინდა ილია მართლის საზოგადოებისა და ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიის ინიციატივით, ჩატარდა აქციები სსრკ-დან საქართველოს გამოყოფის მოთხოვნით. ჭავჭავაძის საზოგადოება აკრიტიკებს აქციის მომწყობებს, ჯერ ერთი იმის გამო, რომ აპრილის მოვლენებს და შემდეგ ქვემო ქართლსა და აფხაზეთში არსებული დაძაბულობის გამო, არაფორმალურ გაერთიანებათა უმრავლესობა გაფიცვების მოწყობის წინააღმდეგი იყო.
მეორე მთავარი მიზეზი კი ეროვნული მოძრაობის ერთი ნაწილის მიერ `პოლიტიკური რეალიზმის~ უქონლობა გახლდათ. ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების აზრით, გაფიცვას ყოველთვის უნდა ჰქონოდა `კონკრეტული და რეალური მოთხოვნა~, რომლის შესრულება მთავრობაზე დაწოლის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნებოდა. საქართველოს დამოუკიდებლობის ლოზუნგით, რასაც ზემოაღნიშნული ჯგუფები მოითხოვდნენ, გაფიცვის ან მიტინგის მოწყობა ჭავჭავაძისტების აზრით, `სრულიად გაუმართლებელია~, რადგან საქართველოს ხელისუფლებას ამგვარი მოთხოვნის დაკმაყოფილება არ შეეძლო, ხოლო კრემლი ამას `არ დაუშვებდა~. დამოუკიდებლობის მოპოვება ყველა ოპიზიციური ჯგუფის საბოლოო მიზანი გახლდათ და ამ `საბოლოო მიზნის~ წამოყენება გაფიცვის დაუყოვნებლივ მოთხოვნად შეიძლება იმპერიასთან ფიზიკური შეტაკებით და სისხლიანი კატასტროფით დასრულებულიყო~, _ წერდა ჭავჭავაძის საზოგადოების თავმჯდომარე თ. ჩხეიძე.
მისი აზრითვე, `ამჟამად მიმდინარეობდა იმპერიის რღვევის პროცესი~, რის გამოც `სისხლისღვრების შესაძლებლობა~ არსებობდა. სწორედ, ამიტომ დიდი პასუხისმგებლობა და `პოლიტიკური რეალიზმი~ გახლდათ საჭირო. თ. ჩხეიძე მართებულად აღნიშნავდა, რომ რუსეთის იმპერიას სურდა სამხედრო ძალის გამოყენებით ჩაეხშო საქართველოში ეროვნული მოძრაობა და მათთვის საბაბი არ უნდა მიეცათ. ამჯერად, `ქართველმა ერმა~ გამოიჩინა `პოლიტიკური რეალიზმი~ და აქციები მცირერიცხოვანი და ხანმოკლე აღმოჩნდა _ დაასკვნიდა ავტორი წერილისა `გაფიცვები და პოლიტიკური რეალიზმი.~15
თ. ჩხეიძემ დამოუკიდებლობის მიზნით ბრძოლის ზომიერი სტრატეგია წამოაყენა და პოლიტიკური რეალიზმისაკენ მოუწოდა ეროვნულ მოძრაობას. მისი წერილი და სხვა საგაზეთო გამოსვლები უკვე მწვავე მინიშნებებსაც შეიცავდნენ. გაისმა მისივე გაფრთხილება, რომ `მოახლოებული განთავისუფლების~ ნაცვლად, ყველაფერი შეიძლება `ნეობოლშევიზმის ბატონობით~ დამთავრებულიყო. ზემოაღნიშნულ წერილში ეს ტერმინი ახსნილი არ გახლდათ, არც ნეობოლშევიკები იყვნენ კონკრეტულად დასახელებულნი, მაგრამ მკითხველისათვის ცხადი იყო ამ ტერმინის ადრესატები _ რადიკალები, გამსახურდია, წერეთელი, ჭანტურია და სხვ. თუ რადიკალები `მოღალატის~, `სუკის აგენტების~ პრიმიტიული იარლიყებით კმაყოფილდებოდნენ, ჭავჭავაძის საზოგადოების ლიდერი თავის ოპონენტებს პოლიტიკური ტერმინით და მასში ნაგულისხმები მძიმე ბრალდებით გაუმასპინძლდა, ხოლო ქართველი საზოგადოება ასეთივე პერსპექტივით გააფრთხილა.
ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებისა და ოპოზიციურ-რადიკალური მოძრაობის რამენაირ ორგანიზაციულ თუ იდეურ კავშირს, კონტაქტს თუ ურთიერთნდობას 1989 წლის ოქტომბერში, საბოლოოდ დაესვა წერტილი. ამ თვის 29-ში დაფიქსირდა მთელი რიგი ოპოზიციური ძალების გაერთიანება `ეროვნული ხსნის მთავარ კომიტეტში~. 30 ოქტომბერს ჭავჭავაძის საზოგადოებამ მზადყოფნა გამოთქვა აღნიშნული `კომიტეტის~ წევრი გამხდარიყო, მაგრამ შესაბამის განცხადებაზე უარი მიიღო. იგივე განმეორდა 31 ოქტომბერსაც. იმ მიზეზით, რომ ჭავჭავაძის საზოგადოებას განსხვავებული პოზიცია გააჩნდა `კომიტეტისაგან~, მომავალ უმაღლეს საბჭოს არჩევნებში მონაწილეობის შესახებ და არ იზიარებდა ბოიკოტის იდეას. `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას~ უარი ეთქვა `ეროვნული ხსნის მთავარ კომიტეტში~ შესვლა-გაერთიანებაზე.
`ეროვნული ხსნის მთავარ კომიტეტში~ გაერთიანდნენ: 1. საქართველოს ჰელსინკის კავშირი, 2. წმინდა ილია მართლის საზოგადოება, 3. საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია, 4. საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, 5. ეროვნული სამართლიანობის პარტია, 6. მონარქისტული პარტია, 7. საქართველოს დემოკრატიული პარტია, 8. ქრისტიან-დემოკრატიული ასოციაცია, 9. საქართველოს ღირსების კავშირი.
თავიანთ `ერთობლივ კომუნიკეში~ საქართველოს `ეროვნულ-პოლიტიკური ორგანიზაციები~ აცხადებდნენ, რომ `ამიერიდან იწყებდნენ ერთიან ბრძოლას საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის, ეროვნული ხსნისა და აღორძინებისათვის.~ ამ დაპირებას მოსდევდა მეორე უფრო ამბიციური (როგორც მომავალმა ცხადყო _ დ. შ.) და ემოციური დაპირება: `მერაბ კოსტავას ნათელი სული მოგვიწოდებს გაერთიანებისაკენ, რამეთუ მისი ოცნება იყო საქართველოს ყველა ეროვნულ ძალთა კონსოლიდაცია და ერთობლივი ბრძოლა საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის. აღსრულდა მისი ოცნება, იყოს ნება მისი.~16 ორგანიზაციები აღნიშნავდნენ, რომ მათ შორის არსებული `ნიუანსური განსხვავებები~ პოლიტიკურ შეხედულებებს შორის არ იძლეოდა `დაქსაქსული, სეპარატისტული მოქმედებების საფუძველს~. თუ რაიმე სადავო და საკონფლიქტო საკითხები წარმოიშვებოდა, ამასაც ეშველებოდა, მათ `მოლაპარაკების გზით~ გადაწყვეტდნენ. ამგვარი იმედიანობითა და თავდაჯერებული დაპირებებით შეუდგა მოღვაწეობას `ეროვნული ხსნის მთავარი კომიტეტი~.
ე. წ. ზომიერ-ოპოზიციურ ჭავჭავაძის საზოგადოებასა და რადიკალურ ოპოზიციურ ჯგუფებს შორის არც ადრე იყო იდეალური ურთიერთობა, მაგრამ მას შემდეგ, რაც ჭავჭავაძისტებს ყოველგვარი მიკიბ-მოკიბვის გარეშე `ეროვნული ხსნის კომიტეტის~ კარი მიუხურეს, მათ შორის ღია კონფრონტაციის ეტაპი დაიწყო. ისტორია განმეორდა. ადრე ჭავჭავაძისტებმა უგულებელყვეს ზვიად გამსახურდიას პიროვნება და მასთან თანამშრომლობა არ მოინდომეს. ახლა გამსახურდიამ და მისმა რადიკალურმა მოკავშირეებმა აარიდეს თავი ჭავჭავაძისტებთან თანამშრომლობას. `ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება~ ეროვნული მოძრაობისაგან ფაქტიურ იზოლაციაში აღმოჩნდა. ამ შემთხვევაში ჩვენ `ეროვნულ მოძრაობაში~ რადიკალურ ბანაკს და `ეროვნული ხსნის კომიტეტში~ გაერთიანებულ ორგანიზაციებს ვგულისხმობთ. იმ პერიოდში `ეროვნულ მოძრაობაში~ რატომღაც, მხოლოდ რადიკალურ დაჯგუფებებს გულისხმობდნენ, რაც თავისთავად არ იყო სამართლიანი მიდგომა. ეროვნული მოძრაობა არარადიკალური ბანაკის წარმომადგენლებსაც მოიცავდა.
ამ მარტოობას ჭავჭავაძისტები აღიარებდნენ. `ალბათ სწორედ ამიტომ აწყდებოდა და აწყდება ამ ჯოჯოხეთში ჩვენი “საზოგადოება” გააფთრებულ წინააღმდეგობას; ალბათ ამიტომ რჩება ხშირ შემთხვევაში იგი მარტო, და ალბათ ამ მიზეზით სახიჩრდებიან და იხოცებიან მისი წევრები ასეთ ბრძოლებში~, _ წერდა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების გაზეთი `ივერია~.
მართალია ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებასა და ცალკეულ რადიკალურ ჯგუფებს შორის დაპირისპირება უკვე 1987-1988 წლების მიჯნაზე დაიწყო, მაგრამ ისტორიული ხდომილებების სიზუსტისათვის საჭიროა კონკრეტული გამმიჯნავი თარიღი დავასახელოთ, რამდენადაც ეს შესაძლებელია. ეს იყო 1989 წლის ოქტომბერი, როცა ეროვნული ხსნის მთავარმა კომიტეტმა უარი უთხრა ჭავჭავაძის საზოგადოებას თანამშრომლობაზე. პირველი სრული გათიშვა და დაპირისპირება მემარჯვენეთა ბანაკის ზომიერ ნაწილსა და რადიკალებს შორის მოხდა.

სახალხო ფრონტის დაფუძნება _ კიდევ ერთი დაპირისპირების ფონზე. 1989 წლის ზაფხულისათვის, 9 აპრილის ტრაგედიიდან რამდენიმე თვეა გასული. ზვიად გამსახურდიასა და რადიკალური მოძრაობისადმი ინტელიგენციის ძირითადი ნაწილის პოზიცია დადებითია. ბევრი ისეთი მოღვაწე, რომელიც შემდეგში მწვავედ დაუპირისპირდა ეროვნულ რადიკალებს, ჯერ კიდევ ლოიალურია მათ მიმართ. მათ შორისაა ჯანსუღ ჩარკვიანი, რომელიც 1989 წლის 8 აპრილის პარტიული აქტივის კრებაზე პროტესტს აცხადებს მისაღები დოკუმენტის იმ პუნქტის შესახებ, რომელიც არაფორმალების დაპატიმრებას ითვალისწინებს. უფრო გვიან ჯ. ჩარკვიანი უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმისადმი გაგზავნილ წერილში უკვე დაპატიმრებული არაფორმალების ლიდერების განთავისუფლებას მოითხოვს. მეტიც, იგი თავდებად უდგება გამსახურდიას, კოსტავას, ჭანტურიას და წერეთლის გათავისუფლებას. დამახასიათებელია იმჟამინდელი მცირეხნიანი და ურთიერთსოლიდარობის გამომხატველი მისივე სიტყვები: `ისინი დღეს გარეთ არიან და ჩვენთან ერთად იბრძვიან საქართველოს მომავლისათვის, განა ესეც ჩვენი დიდი მწერლობის სახელით არ გაკეთდა?… დიახ, ერთად, მხოლოდ ერთად, ჩვენ ტანკი არ გვაქვს, არც ქიმიური მომწამვლელი ნივთიერება, ამიტომ ჩვენი ძალა ერთობაშია!~17 ისღა დაგვრჩენია, ჯანსუღ ჩარკვიანის ეს სიტყვები ქართველი მწერლებისა და არაფორმალების მაშინდელი ერთიანობის ამაღელვებელ დადასტურებად მივიღოთ.
ასევე არაფორმალებისადმი და კერძოდ, გამსახურდიასადმი თუ სხვა ლიდერებისადმი ლოიალურია ნაირა გელაშვილიც. 1988 წლის ოქტომბერში რესპუბლიკის ხელისუფლებისა და ინტელიგენციის შეხვედრაზე იგი კატეგორიულად აცხადებს: `ზვიად გამსახურდიასა და მერაბ კოსტავას, საერთოდ არაფორმალურ გაერთიანებებს აქვთ უდიდესი გავლენა ახალგაზრდობაზე. სწორედ, ამიტომ არის საჭირო, მათ მიეცეთ პრესა. მათი ლანძღვა-გინება პრესის ფურცლებზე, როცა მათ პასუხის შესაძლებლობა წართმეული აქვთ _ დაუშვებელია!~ აქაც არაფორმალებისადმი ლოიალობაა, მხარდაჭერა, მათი საქმიანობის აღიარებაა. გამსახურდიასადმი მხარდაჭერა იმდენად თვალშისაცემია, რომ იმავე კრებაზე, თვით ნაირა გელაშვილის გადმოცემით, `ერთი ხანდაზმული ბატონი” წამომდგარა და თანაპარტიელი კომუნისტებისათვის მიუმართავს: `მე დავადგინე, რომ მწერალთა კრება, ვისი სახელითაც ეს ქალბატონი (ე. ი. ნაირა გელაშვილი _ დ. შ), ლაპარაკობს, საერთოდ არ შემდგარა. ქალბატონი მეტყველებს ზვიად გამსახურდიას ინსპირაციით და ტექსტიც მისი დაწერილი შემოგვაპარაო~. აი, მაშინდელი ქართული საზოგადოებრივი ერთიანობის კიდევ ერთი საბუთი, როცა ხელისუფლების წარმომადგენლებს ჯერ კიდევ უჭირდათ ნაირა გელაშვილისა და ზვიად გამსახურდიას ერთმანეთისაგან გარჩევა მსოფლმხედველობრივად.
მაგრამ გაივლის ერთი წელი თუ რამდენიმე თვე და ნაირა გელაშვილის დამოკიდებულება `მოძრაობის~ ლიდერებისადმი თუ ერთ-ერთი ლიდერისადმი კარდინალურად შეიცვლება. სწორედ ამ არასასურველ მეტამორფოზას ეძღვნება მისი ინტერვიუ, 1989 წლის 10 ოქტომბერს რომაა მიცემული და რასაც აღწერს კიდეც მწერალი-მანდილოსანი. ცხადია მისი აზრით, მეტამორფოზა მის მსოფლმხედველობაში კი არ მოხდა, არამედ ეროვნული მოძრაობის ლიდერებში, რამაც განაპირობა კიდეც ცვლილება მწერლის პოზიციაში.
მთავარი ცვლილება, რასაც მწერლის შეშფოთება გამოუწვევია, არაფორმალურ გაერთიანებათა ლიდერებსა და ინტელიგენციას შორის დაპირისპირებაა. ადრე ეს მკვეთრად არ ჩანდა, მაგრამ მთელი რელიეფურობით გამოჩნდა სახალხო ფრონტის დამფუძნებელ ყრილობაზე და სწორედ აქ განვითარებულ პერიპეტიებს იხსენებს ნაირა გელაშვილი. `დარბაზი გაიყო ორ მტრულ ბანაკად. თუმცა აქ აღარც მთავრობა იჯდა, აღარც პარტიული აპარატის მუშაკები _ აქ იყო ერის გადასარჩენად მოსული რესპუბლიკის რეაქციულ ძალებს დაპირისპირებული ხალხი~.
სახალხო ფრონტის ყრილობას ქვემოთ შევეხებით. ნაირა გელაშვილის ინტერვიუში ყურადღებას მის მიერ მასის, ხალხის, მოძრაობის მხარდამჭერი დიდი ჯგუფების შეფასება იპყრობს. ასეთი შეფასებები იმ დროს უკვე ინტელიგენტურ ერთგვარ ფორმას წარმოადგენდა და ამიტომაც მის ინტერვიუს ახალგაჩენილი მანერის, დამოკიდებულების ერთ-ერთ მაგალითად განვიხილავთ.
ნაირა გელაშვილი სახალხო ფრონტის ყრილობის სხდომას რესპუბლიკის კომუნისტური ხელმძღვანელობისა და ინტელიგენციის ზემოაღნიშნულ შეხვედრას ადარებს, სადაც დამსწრეთა უმრავლესობას პარტიული ნომენკლატურის მუშაკები წარმოადგენდნენ. `ეს იგივე დარბაზი იყო, იგივე აგრესიული უმრავლესობით, ბევრად უფრო ენერგიული, შეუწყნარებელი, უხეში!~ მწერალს რომელიღაც აღშფოთებული გამომსვლელის მონაყოლიც კი მოჰყავს თავისი პოზიციის დასადასტურებლად. თურმე ერთი ინტელიგენტი ბატონი სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტში დაუბარებიათ და ისეთი შთაბეჭდილება გამოჰყოლია, რომ `იქ არ ყოფილა ასეთი საშინელი ატმოსფერო~, როგორც ფილარმონიის დიდ დარბაზში, სადაც სახალხო ფრონტის ემოციური სხდომები მიმდინარეობდა.
რამდენიმე მწერლისეული შტრიხით ნაირა გელაშვილი არაფორმალების ლიდერთა მხარდამჭერ ხალხს წარმოადგენდა `აგრესიულ~, `ტლანქ და დაუნდობელ~ მასად, ხოლო ლიდერებისადმი არდათანხმება მათში ბრმა მძვინვარებას იწვევდა და `ფსიქოზში გადადიოდა~. მაინც, რა მოხდა სახალხო ფრონტის დამფუძნებელ ყრილობაზე.
სახალხო ფრონტის შექმნის იდეა საქართველოში ბალტიისპირეთიდან შემოვიდა. იქ ამგვარი ორგანიზაციები ფაქტიურად ფართო, მასობრივ მოძრაობებს წარმოადგენდნენ, რომლებშიც გაერთიანებული იყვნენ სხვადასხვა პოლიტიკური პარტიები, ჯგუფები, საზოგადოებები და ა. შ. საქართველოშიც სახალხო ფრონტს მსგავსი მისია უნდა შეესრულებინა. იგი უნდა გამხდარიყო ყველაზე მასობრივი მოძრაობა ქვეყანაში.
თავდაპირველად, საქართველოს სახალხო ფრონტი, თითქოს, სწორედ ამგვარი მოძრაობის ტენდენციას ამჟღავნებდა. ფრონტის დამფუძნებლები და ინიციატორები აქტიურ პროპაგანდას ეწეოდნენ საზოგადოებაში, რათა მოსახლეობის ფართო ფენების მხარდაჭერა მოეპოვებინათ. ფრონტის მიზნები ზომიერი პატრიოტიზმისა და დემოკრატიის სულისკვეთებას გამოხატავდნენ და საზოგადოების საშუალო ფენებზე და ინტელიგენტურ ჯგუფებზე იყვნენ ორიენტირებულნი. ამიტომ იყო, რომ ქართველი საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით თბილისისა და რეგიონული ქალაქების მოსახლეობა ენთუზიაზმით მოეკიდა სახალხო ფრონტის შექმნის იდეას.
1989 წლის ზაფხულისათვის სახალხო ფრონტის ჯგუფები თბილისის, ქუთაისის, გორის და სხვა ქალაქების მრავალ ორგანიზაციაში, ფაბრიკა-ქარხნებში, უმაღლეს სასწავლებლებში, სამეცნიერო თუ კულტურულ დაწესებულებებში იყო შექმნილი. ამ დროისათვის, თუ ნოდარ ნათაძის მონაცემს ვერწმუნებით, სახალხო ფრონტი 50 000 პირს აერთიანებდა და კომპარტიის შემდეგ, ალბათ ყველაზე მასობრივი პოლიტიკური მოძრაობა გახლდათ ქვეყანაში.
საქართველოში სახალხო ფრონტს სერიოზულ ფუნქციას ან, უფრო პრეტენზიულ ტერმინს თუ მოვიშველიებთ, მისიას აკისრებდნენ. მას უნდა შემოეკრიბა ქართველი საზოგადოების ინტელიგენტური ძალები და ქცეულიყო პატრიოტული მოძრაობის თავისებურ წარმართველ ინტელექტუალურ ცენტრად. კლასიფიკაციის მიხედვით, ამგვარი ინტელექტუალური პოტენციალის მქონე, თანაც მასობრივი მოძრაობა ძლიერი ცენტრის მდგომარეობას დაიკავებდა ქართულ პოლიტიკურ სპექტრში და ზომიერ-გონივრულ იმპულსს მისცემდა ეროვნულ მოძრაობას.
იდეალურ შემთხვევაში ლიბერალურ-ცენტრისტული სახალხო ფრონტი, ერთის მხრივ, მონდომებით ითანამშრომლებდა ეროვნულ-რადიკალურ ძალებთან, ხოლო მეორე მხრივ, საჭიროების შემთხვევაში, ხელისუფლებასთან შეეძლებოდა დიალოგი, იგი პერმანენტულად შეეცდებოდა მის დაყოლიებას კომპრომისებზე ეროვნული მოძრაობის მიმართ. ალბათ ეს იყო ყველაზე სასურველი მოლოდინი, რომელიც ქართველ საზოგადოებას შეიძლებოდა ჰქონოდა სახალხო ფრონტის მიმართ. თუმცა, არსებობდა სხვა `მოლოდინებიც~. ისეთი მრავალრიცხოვანი `არმიის~ მქონე ორგანიზაციის მიმართ, როგორიც სახალხო ფრონტი იყო, თავისი მიზნები ჰქონდა კომუნისტურ ხელისუფლებასაც და ეროვნული მოძრაობის რადიკალურ ძალებსაც. ორივე ეს ურთიერთდაპირისპირებული ძალა, ბუნებრივია, სახალხო ფრონტის თავის მხარეზე მიზიდვას ფიქრობდა და ცდილობდა.
ამგვარი `მოლოდინების~ ატმოსფეროში, თბილისში, ფილარმონიის დიდ საკონცერტო დარბაზში, 1989 წლის 21 ივნისს გაიხსნა საქართველოს სახალხო ფრონტის დამფუძნებელი ყრილობა. სხდომები 25 ივნისამდე მიმდინარეობდა. ნოდარ ნათაძის ცნობით, ყრილობას 2000-მდე მონაწილე ესწრებოდა. მათი უმრავლესობა ცდილობდა აქტიური მონაწილეობა მიეღო ყრილობის მუშაობაში და თუ სცენაზე ასვლას ან მიკროფონთან მიახლოებას ვერ მოახერხებდა, ადგილიდან ან ადგილზე კამათით, მსჯელობით, დისკუსიით თუ ყვირილითაც კი გამოხატავდა აქტიურობას. მართალია სხდომების თავმჯდომარეები ყოველდღიურად იცვლებოდნენ, მაგრამ ვერც ერთი მათგანი ვერ ახერხებდა მრავალრიცხოვანი აუდიტორიის დაწყნარებას, რის გამოც ყრილობის მუშაობა განუწყვეტელ ხმაურში მიმდინარეობდა.
ყრილობის პირველივე სხდომიდან ცხადი გახდა, აუდიტორიის უმრავლესობას ემოციურად და რადიკალურად განწყობილი დელეგატები შეადგენდნენ. პირველი სხდომის თავმჯდომარედ, ზვიად გამსახურდიას წინადადებით დასახელებული, ავთანდილ იმნაძე აირჩიეს. თითქმის ყველა საკითხი, რომელიც სხდომაზე ირჩეოდა _ ეს იქნებოდა ხმის დამთვლელი თუ სამანდატო კომისიების არჩევა, წესდების მიღება თუ სხვა, მძაფრი პოლემიკის და წინააღმდეგობის ფონზე წყდებოდა.
განსაკუთრებული დაპირისპირების საგანი გახდა საკითხი სათათბიროს არჩევისა და ფუნქციონირების შესახებ. აქაც, როგორც სხვა პრობლემის გარჩევის შემთხვევაში, ერთმანეთს ორი თვალსაზრისი და მისი მხარდამჭერნი დაუპირისპირდნენ _ ზომიერი ინტელიგენციის წარმომადგენელნი და ეროვნული რადიკალები. ზომიერთა აზრით, სათათბირო უნდა ყოფილიყო ფართო წარმომადგენლობითი ორგანო, რომელიც ყრილობებს შორის წარმართავდა სახალხო ფრონტის საქმიანობას.
სათათბიროს იდეას იცავდა მოსკოვში მოღვაწე ცნობილი ქართველი ფილოსოფოსი მერაბ მამარდაშვილი.Mმისი დასაბუთებით, ამ ორგანოში პარლამენტის იდეა იდო. სათათბიროს საშუალებით ხალხი უნდა გაეაქტიურებინათ. დარბაზი ახმაურდა. ორატორს ლაპარაკის საშუალება არ მისცეს. არაფორმალებს განსაკუთრებით არ მოეწონათ მამარდაშვილის შეფარული ბრალდება: ფრონტი კომუნისტური პარტიის სათამაშო კი არა, “სხვა ძალების” სათამაშო ხდებაო. ცხადია, მოსკოველი ფილოსოფოსი `სხვა ძალებში” `არაფორმალ რადიკალებს” გულისხმობდა. მამარდაშვილი იძულებული გახდა სცენიდან ჩასულიყო: თუ არ დამაცადეთ, რაღა გამოვიდაო. ბატონებო, გთხოვთ, დაიცვათ `აკადემიური~, `ოლიმპიური სიმშვიდე” _ ამაოდ მოუწოდებდა ნოდარ ნათაძე ახმაურებულ აუდიტორიას. ვნებები განსაკუთრებით გააღვივა ზვიად გამსახურდიას გაფრთხილებამ, რომელმაც სახალხო ფრონტი `დაშლილად~ გამოაცხადა, თუ სათათბიროს იდეას მიიღებდნენ.
სათათბიროს მხარდაჭერის წინადადებით სხვა ორატორებიც გამოდიოდნენ: გია ჟორჟოლიანი, ადა მარშანია, სხვებიც. მაგრამ არაფორმალები მრავალრიცხოვანნი იყვნენ და უფრო აქტიურებიც. ადა მარშანია მხურვალედ იცავდა სათათბიროს შემოღების ვარიანტს: ესაა გზა პარლამენტარიზმისაკენ, რომელიც ერთადერთი გზა არისო, მაგრამ იქვე დაასკვნიდა _ ზვიად გამსახურდიას ეს არ უნდაო.
რატომ არ უნდოდათ არაფორმალებს სათათბიროს შემოღება? მათი აზრით, ეს მრავალრიცხოვანი წარმომადგენლობითი სტრუქტურა შეიცავდა საშიშროებას, რომ მასში ბლომად მოხვდებოდნენ ხელისუფლების მიერ შეგზავნილი პიროვნებები და შესაბამისად, სათათბირო იქცეოდა მართვად სტრუქტურად. არ უნდა შეიქმნას სათათბირო _ აფრთხილებდა ფრონტელებს გამსახურდია, რადგან ამ გზით ცეკა ცდილობს სახალხო ფრონტის ხელში ჩაგდებას.
რადიკალთა მტკიცებით, უფრო მობილური და ეფექტური ორგანო იქნებოდა შედარებით მცირერიცხოვანი _ გამგეობა. მის შემოღებას მხარს უჭერდა თვით სახალხო ფრონტის შექმნის ინიციატორი ნოდარ ნათაძე. მან განაცხადა _ სათათბიროს საჭიროების სერიოზული დასაბუთება მე აქ ვერ მოვისმინეო და ეს სიტყვები განაჩენივით გაისმა _ სათათბიროს იდეა კენჭისყრის შედეგად უარყოფილი იქნა. დარბაზი ტაშით შეხვდა ამ გადაწყვეტილებას.
სათათბიროს საჭიროების უარყოფა მიმდინარე ყროლობაზე არაფორმალი რადიკალების პირველ გამარჯვებად იქნა აღქმული. საერთოდ, როგორც აღვნიშნეთ, ყრილობის მონაწილეთა უმრავლესობა რადიკალურად იყო განწყობილი და აქტიურად გამოხატავდა მხარდაჭერას ზ. გამსახურდიას მიერ დაკავებული პოზიციის მიმართ, სხვადასხვა საკითხებზე. ცუდი ის იყო, რომ ყროლობაზე ნაკლებად შეიმჩნეოდა კონსენსუსისაკენ, პოზიციათა დაახლოებისაკენ მიდრეკილება რადიკალებსა და ზომიერ-ლიბერალებს შორის. ამას ხაზგასმით ვამბობთ და მხოლოდ რადიკალებს არ ვგულისხმობთ, როგორც ამას ხშირად აკეთებენ. Aარანაკლებ და ზოგ შემთხვევაში მეტადაც, შეურიგებლობას იჩენდნენ ინტელიგენციის ავტორიტეტული წარმომადგენლები, რომელთა მტკიცებასაც თან “მასისადმი” შეუწყნარებლობისა და ინტელექტუალური უპირატესობის მანიშნებელი ტონი ახლდა, რასაც ქვეშეცნეულად გრძნობდა “მასა” და ბუნებრივად ღიზიანდებოდა.Eეს მომენტი ურთიერთდაპირისპირების დამატებით ფსიქოლოგიურ ფაქტორს ქმნიდა.
რადიკალების ძირითადი პლატფორმა სახალხო ფრონტის საქმიანობაში ეროვნული მიმართულების აქცენტირება და ხელისუფლების მიმართ მებრძოლი, პრინციპული პოზიციის გაძლიერება გახლდათ. სახალხო ფრონტი, ისევე როგორც რუსთაველის საზოგადოება, მთავრობის ინსპირაციით შეიქმნა _ აცხადებდა მერაბ კოსტავა. იგი თითქოს არაფორმალებს ბაძავს, მაგრამ მის საპროგრამო დოკუმენტებში ნაკლებად ვხედავთ ეროვნულ მომენტს. უნდა დავაფიქსიროთ, რომ რუსეთის ჯარი საქართველოში ოკუპაციურია და მისი გასვლა მოვითხოვოთ. სწორედ, ამას მოითხოვენ ბალტიისპირელები. კომუნისტურ მთავრობასთან ჯიქური ლაპარაკია საჭირო _ ურჩევდა სახალხო ფრონტელებს მერაბ კოსტავა, რომელიც თავადაც ჯიქურად მომზირალი და გაჯგიმული შეუვალობით იდგა სცენაზე _ ეს ძალის დემონსტრირებას არ ნიშნავს, საჭირო არაა მცოცავი საშუალებები, _ დაასკვნიდა იგი.
ის თუ სახელდობრ, რა საკითხებში არ იყო საჭირო `მცოცავი საშუალებებით~ მოქმედება, კონკრეტულად განმარტავდა ზვიად გამსახურდია: პროგრამაში უნდა გამოიკვეთოს დამოუკიდებლობის მოთხოვნა; ქართული ენის, როგორც სახელმწიფო ენის სტატუსი; ყველა ერის ინტერესები დაცული უნდა იყოს, მაგრამ ქართველი ხალხი და საქართველო ცალკე უნდა ჩანდეს პროგრამაში; უნდა განიმარტოს საქართველოს მოქალაქეობის სტატუსი. სხვა გამოსვლაში გამსახურდია ირწმუნებოდა: პროგრამაში არ ჩანს, როგორ უნდა იბრძოლოს სახალხო ფრონტმა სუვერენიტეტის აღდგენისათვისო. საერთოდ, იგი ურჩევდა ფრონტელებს, მეტი კონკრეტიზაცია შეეტანათ პროგრამაში და ბრძოლის საშუალებებში.
ამ საქმეში არაფერი იყო გადაჭარბებელი და რადიკალურიც კი. ისინი თავისუფლად შეიძლებოდა სახალხო ფრონტის ზომიერ ნაწილსაც გაეთვალისწინებინა, როგორც მოწოდება პრინციპულობისა და აქტიურობისაკენ. გამსახურდიასა და ზოგიერთი რადიკალის გამოსვლებში სხვა იყო საჩოთირო და საკამათო _ გადახრა ნაციონალიზმისაკენ, უფრო ზუსტად _ ეთნიკური ნაციონალიზმისაკენ. ზ. გამსახურდიას ნაციონალისტური მსოფლმხედველობის, მისი მიზეზების, ხასიათის, პოზიტიურ-ნეგატიური მხარეების შესახებ სხვაგან და სპეციალურად გავამახვილებთ ყურადღებას. აქ მხოლოდ აღვნიშნავთ ზოგადად, რომ გამსახურდია ითხოვდა სახალხო ფრონტის პროგრამაში პრიორიტეტულად წარმოჩენილიყო ქართველი ხალხის ინტერესები, რომ აქსიომატური ყოფილიყო პოზიცია: `საქართველო არის ქართველების ქვეყანა~.
მიუხედავად ეთნონაციონალისტური ლოზუნგისა, უნდა ითქვას, გამსახურდიას პოზიცია საბჭოთა ეპოქაში შელახულ-დაჩაგრული ეროვნული ინტერესების დაცვისაკენ უფრო იყო მიმართული, ვიდრე არაქართველი მოსახლეობის წინააღმდეგ და მისი ნაციონალიზმისაგან ისე არ წვიმდა, როგორც ქუხდა. საქმე უფრო მარტივად იყო. გამსახურდიასათვის მთავარ სტრატეგიულ მიზანს სახელმწიფოებრივი და ეროვნული დამოუკიდებლობის აღდგენა წარმოადგენდა და ამ მიზანს ყველა სხვა პოლიტიკური, კულტურული, სოციალური თუ დემოკრატიული მიზანდასახულებები უნდა დაქვემდებარებოდა. მაგ., მან სურვილი გამოთქვა, სახალხო ფრონტს ეროვნული ფრონტი დარქმეოდა. ამ ნაბიჯით უფრო გამოიკვეთებოდა ფრონტის ეროვნული პრიორიტეტი.
სხვა საკითხია, რომ ასეთ შემთხვევაში სახალხო ფრონტი არაქართველი მოსახლეობისათვის მიმზიდველობას დაკარგავდა და ამდენად ამგვარი ნაბიჯი უფრო შეცდომა იქნებოდა და არა დანაშაული. სხვაგვარად ფიქრობდნენ იგივე ბალტიისპირელები, რომლებსაც სახალხო ფრონტში მუშაობის დიდი გამოცდილება გააჩნდათ. საქართველოს სახალხო ფრონტის ყრილობის პირველი სხდომის შემდეგ, თბილისში სტუმრად მყოფმა ლატვიის სახალხო ფრონტის ერთ-ერთმა დამაარსებელმა ინც ცალეტისმა, ნაკლად შეაფასა ის, რომ ქართველებმა სახალხო ფრონტის პროგრამა რუსულად არ თარგმნეს და არაქართველ საზოგადოებას არ მიაწოდეს. რუსულად პროგრამისა და წესდების თარგმნა `ლატვიაში ერთ-ერთ აუცილებელ პირობად მივიჩნიეთ _ ჩვენ უნდა მივიტანოთ სახალხო ფრონტის იდეა მოსახლეობის იმ ნაწილში, რომელიც არ ფლობს ლატვიურ ენას.~18
ყრილობაზე, რბილად რომ ვთქვათ, შოვინისტური რეპლიკები და მოწოდებებიც გაისმა. ლუიზა შაკიაშვილის აღშფოთება გამოიწვია აფხაზეთისათვის `სრული კულტურული ავტონომიის~ სტატუსის მინიჭების წინადადებამ _ საქართველოში ყველას ყველაფერი აქვს, როგორ აძლევთ სამუდამო ავტონომიას აფხაზეთსო. ერთ-ერთმა გამომსვლელმა თუ რეპლიკის ავტორმა პროტესტიც კი გამოთქვა _ აფხაზი ერი არ არსებობსო. გოჩა გავაშელი უფრო შორს წავიდა და საქართველოს `ქართველიზაციის~ თეზისი წარმოადგინა: ქართული მიწის პატრონი უნდა იყოს `მხოლოდ ქართველი კაცი.~ არაქართველების გასახლება ჩვენ არ შეგვიძლია, მაგრამ შეგვიძლია მიწის ჩამორთმევა, სახლების დანგრევა… საბედნიეროდ, ამგვარი ზღვარდაუდებელი პროტესტები და მოწოდებები ყრილობაზე ეპიზოდურ ხასიათს ატარებდა და მათთვის ყურადღება არც დარბაზს მიუქცევია, არც რაიმე დოკუმენტში ასახულა. არც თ. სუმბათაშვილის მოწოდებისათვის მიუქცევია ვინმეს ყურადღება, როცა მან წინადადება წამოაყენა _ კონცეფციურად დასაბუთდეს, რომ აფხაზები ეთნიკურად ქართველები არიანო.
ეროვნულ უმცირესობებსა და არაქართველ მოსახლეობასთან დამოკიდებულების საკითხში ყრილობის, როგორც ზომიერ-ლიბერალურ, ისე რადიკალურ ნაწილს სერიოზული წინააღმდეგობა არ ჰქონია. ორივე ბანაკი შედარებით სიმშვიდით უსმენდა და ამით თავის თანხმობას გამოხატავდა ადა მარშანიას თუ რეზო ჩხეიძის მიერ აფხაზეთისათვის ავტონომიური სტატუსის აუცილებლობის დამასაბუთებელი გამოსვლების მიმართ. როდესაც ყრილობამ პროგრამაში აფხაზეთის ავტონომიის მუხლი შეიტანა და აფხაზებისადმი მიმართვის გაგზავნა გადაწყვიტა, რადიკალმა გიორგი მარჯანიშვილმა განაცხადა: არ იქნება სწორი, რომ აფხაზეთის ორგანიზაციებს თუ სტრუქტურებს მივმართოთ, უნდა მივმართოთ აფხაზ ხალხს, კურთხეულ იყოს ჩვენი ძმობაო.
რაც შეეხება ყრილობის უმრავლესობის რადიკალურ განწყობას, იგი უფრო პრინციპული და აქტიური ეროვნული საქმიანობისაკენ მოწოდებაში გამოიხატებოდა, ხოლო მოწოდების ობიექტი სახალხო ფრონტი და ზომიერ-ლიბერალური ინტელიგენცია გახლდათ.
თვით სახალხო ფრონტის წევრთა ერთი ნაწილი, რომელიც უმრავლესობას წარმოადგენდა, არაფორმალებთან მჭიდრო ურთიერთობის მომხრე იყო. დარბაზი ტაშით შეხვდა ნოდარ ნათაძის სიტყვებს _ არაფორმალებთან ურთიერთობის გარეშე სახალხო ფრონტის საქმიანობა შეუძლებელიაო. ნ. სამარგულიანმა, ქუთაისის საავტომობილო ქარხნის წარმომადგენელმა, ხაზი გაუსვა ზ. გამსახურდიას მომხრეების ფრონტში მონაწილეობის აუცილებლობას. გიორგი ხოშტარიამ გამორიცხა კომპარტიის წევრების მონაწილეობა სახალხო ფრონტის ხელმძღვანელობაში. მისი რეკომენდაციით, ეს უნდა ყოფილიყო ერთი მოძრაობა, რომელიც გარკვეულწილად გაითვალისწინებდა, როგორც არაფორმალების, ისე ხელისუფლების პოზიციასაც. რეზო ესაძემაც დაუჭირა მხარი არაფორმალებთან ფრონტის ახლო ურთიერთობას, რადგან ისინი გამოხატავდნენ ეროვნულ ინტერესს.
ზ. გამსახურდიამ, როგორც სხვა გამოსვლების დროს, ხაზი გაუსვა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის პრიორიტეტს. მან გაილაშქრა დიდი ჰესების წინააღმდეგ, რადგან `კრემლი~ მათი საშუალებით ეკოლოგიურ ომს აწარმოებდა საქართველოსთან. ქართველი ხალხის წინააღმდეგ იყო მიმართული მისივე აზრით, დემოგრაფიული შემოტევა, რაც ქართველი ერის `გენოციდის~ საფუძველს ქმნიდა. გამსახურდიას პოზიცია მრავალმა ორატორმა გაიზიარა და არა მარტო ე. წ. რადიკალ-არაფორმალების, არამედ ზომიერთა წრეებიდანაც _ რეზო ჩხეიძემ, გივი თუმანიშვილმა, ამირან კალაძემ, დავით მაჭავარიანმა და სხვ.
მიუხედავად იმისა, რომ თითქოს საბოლოო მიზანსა და მისი მიღწევა-განხორციელების საშუალებებში მართლაც არ იყო დიდი განსხვავება, ფილარმონიის დიდი საკონცერტო დარბაზი და სცენა მაინც პერმანენტული კამათის, შეჯახებების და შეურიგებლობის არენად იქცა. დღევანდელი გადასახედიდან და განვლილი ისტორიული კატაკლიზმების გათვალისწინებიდან გამომდინარე, შეიძლება დღესაც ორად გაიყოს აზრი _ ერთნი ალბათ რადიკალებს დასდებენ ბრალს ამბიციურობაში, აჩქარებაში თუ შეურიგებლობაში, მეორენი ზომიერ ინტელიგენციას გაამტყუნებენ, რადგან იგი ხელისუფლებისა და კონიუნქტურის ტყვეობაში იყო გამოკეტილი. მაინც საითაა სიმართლე? ეს საკითხი ამ კონკრეტულ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, რადგან სახალხო ფრონტის დამფუძნებელი ყრილობა პირველი მასშტაბური შეჯახება გახლდათ რადიკალებსა და ზომიერ ინტელიგენციას შორის და მაშინ, ბევრი ისეთი რამ გამოვლინდა, რამაც შემდგომში მოვლენების დრამატულ განვითარებაში გადამწყვეტი როლი შეასრულა.
მრავალ დამახასიათებელ მოვლენებიდანYყველაზე მთავარი უნდა გამოვყოთ _ პოზიციათა და შეხედულებათა შეურიგებლობა და უკომპრომისობა დაპირისპირებულ მხარეთა შორის. ერთ-ერთი ვისაც რადიკალების მიმართ ლოიალობის, ან მათთან კომპრომისის სურვილი არ გამოუმჟღავნებია, მერაბ მამარდაშვილი გახლდათ. ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ მისი კონფლიქტის შესახებ რადიკალებთან, პირველივე სხდომაზე, როცა მან შიში გამოთქვა _ სახალხო ფრონტი კომუნისტური პარტიის სათამაში კი არა, სხვა ძალების სათამაშო ხდებაო. `სხვა ძალებში~ რადიკალები და პირველ რიგში, ზვიად გამსახურდიას მომხრეები იგულისხმებოდნენ.
მას შემდეგ, რაც მამარდაშვილს პროტესტის ნიშნად ხმაური აუტეხეს და იძულებული გახდა სცენიდან ჩამოსულიყო, მას ყრილობის მსვლელობაში მონაწილეობა თითქმის აღარ მიუღია. სწორედ აქ, სახალხო ფრონტის დამფუძნებელ ყრილობაზე, წარმოთქვა მერაბ მამარდაშვილმა ფრაზა _ ჭეშმარიტება მაღლა დგას სამშობლოზე _ რომელიც, ერთის მხრივ, მაშინვე იქცა იქ მყოფი პატრიოტული უმრავლესობის რისხვის საგნად, ხოლო მეორე მხრივ, იგივე სიტყვები შემწყნარებლურად მიიღო ზომიერმა ინტელიგენციამ და ერთგვარი ინტელექტუალური უპირატესობის დამადასტურებელ დროშადაც კი გაიხადა.
ამ ერთი შეხედვით უწყინარმა ფრაზამ, ისეთ ცუდად შერჩეულ დროსა და ადგილას ითქვა, რომ გაერთიანება-შეთანხმებისათვის შეკრებილი საზოგადოება კიდევ ერთი დამატებითი მუხტით დააპირისპირა ერთმანეთს. ჩვენ პოლიტიკური მოვლენები გვაინტერესებს და ფილოსოფიური კატეგორიების, ამ შემთხვევაში, სრულიად უსარგებლო განხილვას რომ თავი ავარიდოთ, ასეც შეიძლება საკითხი დავსვათ _ როგორც ფილოსოფოსი მერაბ მამარდაშვილი მართალი გახლდათ. მან არისტოტელესეული თეზისის პერიფრაზირება მოახდინა: ამიკუს პლატო სედ მაგის, ამიკა ვერიტას – პლატონი ჩემი მეგობარია, მაგრამ ჭეშმარიტება უფრო დიდი მეგობარია ჩემი. ჩავსვათ `პლატონის~ მაგიერ სიტყვა `სამშობლო~ და მივიღებთ არისტოტელესეული პრინციპის მამარდაშვილისეულ გადამეორებას _ სამშობლო დიდად ძვირფასი ღირებულებაა, მაგრამ მასზე მაღალი ღირებულება ჭეშმარიტებაა.
მაშ, მერაბ მამარდაშვილი, როგორც ფილოსოფოსი მართალი გახლდათ, მაგრამ ათასჯერ მართალი იქნებოდა, რომ თავისი თეზისი ფილოსოფოსთა სიმპოზიუმზე ან ინტელექტუალთა შეხვედრაზე ემტკიცებინა. სახალხო ფრონტის ყრილობა არც ერთი იყო, არც მეორე. იგი პოლიტიკური თავყრილობა გახლდათ და ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის აქტუალურ პრობლემებს არკვევდა. პოლიტიკურ ცხოვრებაში არსებობს ორი უპირველესი კატეგორია _ მიზანი და მისი განხორციელების საშუალება, მისი არჩევის ანუ პოლიტიკური მიზანშეწინილობის პრობლემა.
რადიკალთა აზრით, ქართულ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას ერთი მიზანი ჰქონდა _ დამოუკიდებლობის აღდგენა. ეს ზოგადად. სახალხო ფრონტის ყრილობა ამ მიზნის განხორციელებისაკენ მიმართული ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ღონისძიება გახლდათ და ფრონტის არსი ეროვნული ძალების თუ გაერთიანებაში არა, ამ ძალების თანამშრომლობაში მაინც მდგომარეობდა. საერთოდ, საქართველო მცირერიცხოვანი მოსახლეობის მქონე ქვეყანა იყო და აქ წარმოდგენილი ეროვნული მოძრაობის უპირველესი საზრუნავთაგანი დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლი ძალების მაქსიმალური ერთიანობა უნდა ყოფილიყო. ეს უკეთეს შემთხვევაში. უარეს შემთხვევაში, თუ სრული ერთიანობა არ მოხერხდებოდა, ამ ძალების თანამშრომლობა მაინც აუცილებელი მინიმუმი უნდა გამხდარიყო.
სხვა ნებისმიერ შემთხვევაში ეროვნული მოძრაობა გაითიშებოდა და ადრე თუ გვიან ურთიერთკონფრონტაციულ პროცესებში აღმოჩნდებოდა ჩათრეული. სწორედ ამიტომ საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას, პორველ რიგში, ერთიანობის ან თანამშრომლობის პრობლემა უნდა გადაეწყვიტა. ამაზე გახლდათ დამოკიდებული, რამდენად იყო მომზადებული და რაციონალური ქართული ეროვნული მოძრაობა, ზოგადად კი, ქართველი საზოგადოება.
ამ საკითხს ქვემოთაც არაერთხელ შევეხებით, რადგან სწორედ ამ პრობლემის სიღრმისეული კვლევა მიგვაჩნია ჩვენი ნაშრომის მთავარ დანიშნულებად. ამიტომ და ამჯერად, 1989 წლის 21-25 ივნისს გამართული სახალხო ფრონტის დამფუძნებელი ყრილობის პერიპეტიებს გადმოვცემთ და მთავარ კითხვას ვუპასუხებთ _ როგორ იდგა და როგორ გადაიჭრა ამ ყრილობაზე ეროვნული ძალების ერთიანობის თუ თანამშრომლობის პრობლემა.
ყრილობაზე რამდენიმე საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ძალა იყო წარმოდგენილი. ერთნი იყვნენ რადიკალები და მათი მხარდამჭერნი. რადიკალები ერთიანობის პრობლემას მარტივად და ხისტად უყურებდნენ _ ვინც ჩვენთან არ არის, ჩვენი მოწინააღმდეგეა, ან _ ვინც ჩვენთან არ არის, არც ეროვნულ მოძრაობაშია, ის ხელისუფლების მხარეზეა. ამ პრინციპით უყურებდნენ ისინი ინტელიგენციას. ყრილობაზე წარმოდგენილი ინტელიგენცია ორ ნაწილად იყოფოდა. ერთი იყო საშუალო ინტელიგენციის შედარებით მრავალრიცხოვანი ფენა, ხოლო მეორე ნაწილს შეადგენდა ინტელიგენციის ზედაფენა, მისი ელიტარული ნაწილი.
რადიკალები ელიტარულ ინტელიგენციას არ ენდობოდნენ და მიაჩნდათ, რომ თუ ისინი სახალხო ფრონტში მოკალათდებოდნენ, ეს ორგანიზაცია ხელისუფლების მიერ მართვად სტრუქტურად გადაიქცეოდა. სწორედ ამგვარ პოზიციაზე მეტყველებდა ზვიად გამსახურდიას სიტყვები: ჩემი დამოკიდებულება ფრონტთან, რატომ ვარ აქ. მე სტუმარი ვარ. რა იქნება მომავალში ფრონტი, არ ვიცი. თუ დამოუკიდებელი იქნება, გავხდები მისი წევრი.
მხედველობაში თუ მივიღებთ ფაქტს, რომ ფრონტის ყრილობაზე დამსწრე რადიკალთა უმრავლესობა გამსახურდიას მომხრე გახლდათ, უნდა ვიგულისხმოთ, რომ მათი პოზოციაც ლიდერის პოზიციის იდენტური იქნებოდა.
ის, რომ რადიკალები ხელისუფლებასთან და მასთან ალიანსში მყოფ საგულვებელ ძალებთან გარიგებას თუ თანამშრომლობას არ აპირებდნენ, შესაძლოა შეცდომად ან არარაციონალურ ტაქტიკად მივიჩნიოთ. მაგრამ ისიც ფაქტია, თუ საქართველოში ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობა არსებობდა, მხოლოდ რადიკალების დამსახურება გახლდათ. დიახ, რადიკალებმა დაიწყეს ეროვნული დამოუკიდებლობის პროპაგანდა, გამოსცეს ჟურნალ-გაზეთები, აწყობდნენ აქციებს, მიტინგებს, მანიფესტაციებს და ამ გზით აამოძრავეს ქართველი საზოგადოება და მოსახლეობის მთელი რიგი ჯგუფები. ისინი უპირისპირდებოდნენ ცენტრალურ და ადგილობრივ კომუნისტურ ხელისუფლებას, მათ გააშიშვლეს ხელისუფლების საქმიანობის მრავალი დანაშაულებრივი მხარე და ა. შ. ერთი სიტყვით, ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა საქართველოში რადიკალებმა წამოიწყეს და მათივე მეთაურობით მიმდინარეობდა.
სამწუხაროდ, ელიტარული ინტელიგენცია, მიუხედავად მისი დიდი და სხვადასხვა დამსახურებისა, ამ ბრძოლაში მონაწილეობას არ იღებდა, ყოველ შემთხვევაში 1989 წლის ზაფხულამდე, ჯერჯერობით ამ ჩვენთვის საინტერესო პერიოდამდე. ელიტარული ინტელიგენციის გააქტიურება 9 აპრილის ტრაგედიამ გამოიწვია, ხოლო ამ გააქტიურებისა და ეროვნულ-პოლიტიკურ მოძრაობაში ჩართვის ერთ-ერთი პირველი ნაბიჯი მათი სახალხო ფრონტის ორგანიზებაში და დამფუძნებელ ყრილობაში მონაწილეობა გახლდათ. აქ უნდა გარკვეულიყო, რამდენად მომწიფებული გახლდათ ქართული ინტელიგენციის მაშინდელი ლიდერი _ მისი ზედაფენა იმისათვის, რომ ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის მოძრაობაში ჩაბმულიყო და რამდენად შეეძლო მას ეთანამშრომლა რადიკალებთან. ამით მას უნდა ეკისრა ისტორიული მისია _ განეხორციელებინა ეროვნული ერთიანობის მინიმუმი, რაც რადიკალებთან თანამშრომლობაში გამოიხატებოდა.
ამგვარი ნაბიჯი თუ გადაიდგმებოდა, ორივე ძალა მოიგებდა. რადიკალური მოძრაობა უფრო რაციონალური გახდებოდა, ხოლო ელიტარული ინტელიგენცია დამოუკიდებლობისათვის უშუალო მოძრაობაში ჩაერთვებოდა.
რადიკალების, ანუ როგორც მაშინ უწოდებდნენ, არაფორმალების დამსახურებას კარგად ხედავდა საზოგადოება და ამას ელიტარული ინტელიგენციის ერთი ნაწილიც აღიარებდა. რეზო ჩხეიძემ ყრილობაზე ერთ-ერთ გამოსვლაში არაფორმალების მოღვაწეობა ყინულმჭრელსაც კი შეადარა. არაფორმალების საქმიანობა ყინულმჭრელივითაა და რასაც ისინი მოიპოვებენ, `ჩვენ უნდა დავაკანონოთ~. აქ, რ. ჩხეიძემ არაფორმალი რადიკალებისა და ინტელიგენციის ურთიერთშეთანხმებული მოქმედების თავისებური სტრატეგიული თეზისი ჩამოაყალიბა. ეს კარგის მანიშნებელი იყო, მაგრამ როგორ განხორციელდა იგი ყრილობაზე? მისი მთავარი გეზი გახდა, თუ პატარა ეპიზოდივით ჩაიკარგა ფილარმონიის საკონცერტო დარბაზში გამეფებულ ხმაურში.
უკანასკნელს უფრო ჰგავდა და მერაბ მამარდაშვილის ფრაზამაც ამ უკანასკნელს უფრო შეუწყო ხელი.
სახალხო ფრონტის ყრილობის რადიკალური უმრავლესობა თავის საქმიანობის მთავარ მიზნად საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის ბრძოლას მიიჩნევდა. ახლა კი, ფრონტის ყრილობის პირველსავე დღეს, მას პოლიტიკური თვალსაზრისით მეტად საეჭვო ღირებულების ფრაზა შესთავაზეს _ რომ სამშობლოზე, მის თავისუფლებაზე მაღლა _ ჭეშმარიტება მდგარა. ის, თუ რა შეიძლებოდა ყოფილიყო ეს ჭეშმარიტება _ არ განმარტავდნენ. ჭეშმარიტებად შეიძლებოდა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ნებისმიერი ალტერნატივა მიჩნეულიყო. მაგ., დემოკრატია, კონფედერაცია, `ახალი~ საკავშირო სახელმწიფო და რაიმე სხვა კომბინაცია. მერაბ მამარდაშვილმა თავისდაუნებურად იმთავითვე უარყო რადიკალ არაფორმალებთან არა მარტო ერთიანობის, არამედ თანამშრომლობა-შეთანხმების გზა და ფაქტიურად, თავისი თეზისით მათთან დაპირისპირებულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა.
მიმდინარე ყრილობაზე დაპირისპირების ხარისხი შემდგომში კიდევ უფრო იზრდებოდა.
22 ივნისის სხდომაზე ზვიად გამსახურდია ინტელიგენციას, მწერლებს ქართული ენის უფლებების დაცვისაკენ მოუწოდებს. თურმე ჯანსუღ ჩარკვიანს, რომელიღაც სტატია ორ ენაზე გამოუქვეყნებია. გამსახურდიას პრეტენზია ცოტა უცნაურია, იგი `ერთენოვნებისაკენ~ მოუწოდებს სახალხო ფრონტს და ჩარკვიანს კი კეთილგანწყობილად საყვედურობს: “ჯანსუღ, ძმაო, შენგან გამიკვირდა, არ შეიძლება, ძმაო……~ გაუგებარია, რა არ შეიძლებოდა, სტატიის ორ ენაზე გამოქვეყნება? ის კი გასაგებია, რომ გამსახურდია სახალხო ფრონტს ერთენოვნების _ ქართული ენის, როგორც სახელმწიფო ენის უფლებების დაცვას ურჩევდა. მაგრამ როცა გამსახურდიამ მიკროფონით ჯანსუღ ჩარკვიანს მიმართა, ეს უკანასკნელი უკვე შუა დარბაზში იდგა და თავისი ნამოქმედარის გამართლებას ასაბუთებდა. აქ მთავარი ის კი არ არის, რომელი მათგანის მხარეზე გახლდათ სიმართლე, არამედ ის, რომ ისედაც ახმაურებულ დარბაზში ორატორები ერთმანეთს არ უსმენდნენ. დასანანი და დამახასითებელი ეპიზოდია.
უკვე ყრილობის გახსნისთანავე დაიწყო კამათი, კინკლაობა, ხმაური, წინააღმდეგობა ნებისმიერ წვრილმან თუ მნიშვნელოვან საკითხებზე. მაგ., იმაზე, თუ რამდენი წუთი უნდა ყოფილიყო გამომსვლელთა რეგლამენტი, ვინ უნდა ყოფილიყო სხდომის წამყვანი-თავმჯდომარე. ზ. გამსახურდიამ, რომ თავმჯდომარედ ავთანდილ იმნაძის კანდიდატურა დაასახელა, თან დარბაზს თუ დარბაზში მყოფ გარკვეულ ჯგუფს მიმართა _ მოეშვით ობსტრუქციებსო. მეტისმეტად გაიწელა და როგორც იქნა, აირჩიეს ხმის დამთვლელი კომისია. მეორე ბანაკიდან მერაბ კოკოჩაშვილმაც მოითხოვა: დისკრიმინაციით ნუ დავიწყებთ, ყველა აზრის მქონეს უნდა მიეცეს სიტყვაო. ქართლოს ღარიბაშვილმა კატეგორიულად დააყენა საკითხი _ ვინც დამოუკიდებლობის მოთხოვნას ხელს შეუშლის ან შეეწინააღმდეგება, დარბაზიდან გაძევდესო. საღამოს სხდომისათვის დარბაზი უკვე საბოლოოდ განთავისუფლდა ნოდარ ნათაძის მიერ მოწოდებული `აკადემიურობის~ ყოველგვარი ნიშანწყლისგან. რომელიღაც ქალბატონმა განწირულად გააპროტესტა _ ჩემს გვერდით იგინებიან, შეურაცხყოფილი ვარო,
22 ივნისის შუადღის სხდომაზე თავმჯდომარე რობერტ პეტრიაშვილი შიშს გამოთქვამდა, გარკვეულ ძალებს ყრილობის ჩაშლა სურთო. მან რეგლამენტის დაცვისაკენ მოუწოდა აუდიტორიას და დაიჩივლა, სიტყვაში გამომსვლელთა სიაში 150 კაცია ჩაწერილიო. რამდენიმე ორატორის გამოსვლის მერე რობერტ პეტრიაშვილმა გამოსვლების შეწყვეტის საკითხი დააყენა _ უკვე აღარაფერს ვამბობთ და თუ არ შეწყდება გამოსვლები, თავმჯდომარეობიდან გადავდგებიო.
რადიკალებსა და ზომიერ-ლიბერალებს შორის წინააღმდეგობა გრძელდებოდა. 22 ივნისს ელდარ შენგელაიამ მკვეთრად დააყენა საკითხი _ რადიკალიზმმა და ექსტრემიზმმა დაღუპა საქართველო. ჩვენ ჭკუა არ გვისწავლია. აქ უმრავლესობა რადიკალურადაა განწყობილი და თუ ჩვენი პოზიცია არ გინდათ, წავალთო.
შენგელაიაზე ადრე ალექსანდრე (ლალი) ჯავახიშვილი გამოვიდა და მონაწილეებს მიმართა _ გაფრთხილებთ, სტუმრებს ავყევით და ეს არ გამოგვადგებაო. ჯავახიშვილი სახალხო ფრონტის ყრილობაზე ჩამოსულ სტუმრებს გულისხმობდა ბალტიისპირეთიდან, უკრაინიდან, რუსეთიდან, სომხეთიდან. ზომიერი ინტელიგენციის ნაწილს არ მოსწონდა ბალტიელების მიერ დამოუკიდებლობის ლოზუნგის დაყენება, თუმცა ზომიერთა მეორე ნაწილი ან რწმენით, ან სხვათა ზეგავლენით აღიარებდა დამოუკიდებლობის მოთხოვნის აუცილებლობას. კობა იმედაშვილმა განაცხადა _ გვეყოფა კუკუმალაობის თამაში, საჭიროა პირდაპირ სრული დამოუკიდებლობის მოთხოვნა, ოღონდ სხვა ხალხების ინტერესების გათვალისწინებით, რაც არ ეწინააღმდეგება ჩვენს ეროვნულ ინტერესებს. რეზო ჩხეიძეც `დაეთანხმა~ გამსახურდიას მოთხოვნას, ფრონტის პროგრამაში მკვეთრად გამოხატულიყო დამოუკიდებლობის მოთხოვნა. მდგომარეობა მას შემდეგ დაიძაბა, რაც ჯერ ალექსანდრე ჯავახიშვილმა, შემდეგ კი გივი თუმანიშვილმა დატოვეს დარბაზი.
დარბაზი უკმაყოფილოდ ხვდებოდა ზომიერთა ფრთხილ ნოტებს. გივი თუმანიშვილმა და რამდენიმე ორატორმა ალექსანდრე ჯავახიშვილს მხარი დაუჭირა. რომელიღაც ორატორმა რადიკალების ბანაკიდან პროგრამის სასწრაფო მიღება მოითხოვა, მთავარი მიზანი არ ჩაგვეშალოსო. სულ უფრო ხშირად გაისმოდა სიტყვები ყრილობის ჩაშლის საშიშროების შესახებ და ასევე გახშირდა მოწოდებები გაერთიანების აუცილებლობისაკენ. მაგრამ გაერთიანება ორივე ბანაკს საკუთარი პოზიციის გარშემო წარმოედგინა, თანაც აბსტრაქტულად.
ლანა ღოღობერიძემაც დააყენა ერთიანობის საკითხი, ოპოზიციონერები ერთად უნდა ვიყოთო. მისი აზრით, სახალხო ფრონტი ერთადერთი ორგანიზაცია შეიძლებოდა ყოფილიყო, სადაც `ყველანი შეიკრიბებოდნენ.~ ყველამ შეიძლება სხვადასხვანაირად ვიაზროვნოთ, მაგრამ გვიყვარდეს ერთმანეთი და ერთად ვიყოთ. მის ლირიულ გამოსვლაში ნაკლებად იყო საუბარი, როგორ უნდა გაერთიანებულიყვნენ.
ცოტა ხანს შევჩერდეთ: რატომ ან რით შეიძლებოდა უკმაყოფილო ყოფილიყო ალექსანდრე ჯავახიშვილი სტუმართა გამოსვლების და დარბაზის უმრავლესობის განწყობის მიმართ.
ყრილობის მდრტვინავი დარბაზი ხანდახან, ეპიზოდურად, უცებ ჩაცხრებოდა და გაირინდებოდა ხოლმე, ეს კი მაშინ ხდებოდა, როცა მიკროფონთან საბჭოთა კავშირის სხვა რესპუბლიკებიდან ჩამოსული სტუმრები გამოდიოდნენ. ყრილობის მონაწილენი განსაკუთრებულ სიმპათიას ბალტიისპირეთის ეროვნული მოძრაობის წარმომადგენლების მიმართ იჩენდნენ. ბალტიელები იმპერიის სხვა ეროვნულ მოძრაობათა შორის, გამორჩეული რაციონალიზმით და თანმიმდევრულად, ნაბიჯ-ნაბიჯ მიიწევდნენ დამოუკიდებლობისაკენ და სხვებისთვის, მათ შორის ქართველებისთვისაც, მისაბაძ ნიმუშს წარმოადგენდნენ. ბალტიელებიც ხვდებოდნენ, რომ საქართველო ანტიიმპერიული განწყობის ერთ-ერთ ეპიცენტრს წარმოადგენდა და ცდილობდნენ არამარტო წრფელი სოლიდარობა გამოეხატათ, არამედ რაციონალიზმის ელემენტი გაეძლიერებინათ მიმდინარე ყრილობაზეც და საერთოდ, მოძრაობაშიც. პირველად, სახალხო ფრონტები, სწორედ ბალტიის რესპუბლიკებში ჩამოყალიბდა. ამიტომ სტუმართა გამოცდილების გაზიარება საქართველოს სახალხო ფრონტის მესვეურთათვის სასიცოცხლო ინტერესს წარმოადგენდა.
ყრილობას ერთ-ერთი პირველი ლიტველი სტუმარი ეგიდიუს კლუმბუსი მიესალმა. ეს ის ლიტველი დეპუტატი გახლდათ, რომელმაც საბჭოთა კავშირის სახალხო დეპუტატთა ყრილობის დარბაზი პროტესტის ნიშნად დატოვა, როცა 9 აპრილის დამრბევი რუსი სამხედროები გამოჩდნენ. ახლა ლიტველი `საიუდისის~ წარმომადგენელი თავის ქართველ კოლეგებს მოუწოდებდა, პრინციპულად ებრძოლათ `თქვენი და ჩვენი თავისუფლებისათვის~ _ დამოუკიდებლობისათვის.
მეორე, ახლა უკვე ლატვიელმა სტუმარმა ხაზი გაუსვა ბალტიელებისა და ქართველების საერთო მიზანს. ბელორუსიელმა სტუმარმა იგორ პინკოვსკიმ საბჭოთა იმპერიის ჩაგრული და მებრძოლი ერების გზა იესო ქრისტეს მოწამეობრივ გზას შეადარა _ ქრისტეს მოწამეობრივ გზას ახლა ჩაგრული ხალხები გადიანო.
ლიტვის სეიმის წევრმა მეჩის ლაურინკუსმა რეალისტურობისაკენ მოუწოდა ყრილობას. იგი გულისხმობდა მრავალი არსებული პრობლემიდან, მთავარი პრობლემების გარკვევას და მათზე ყურადღების გამახვილებას. სწორედ, ამ გზას ადგნენ ლიტვაში, როცა მათ თავდაპირველ, პრიორიტეტად ეკონომიკური პრობლემების მოგვარება დაისახეს მიზნად, ისეთი ეკონომიკური პრობლემები, რომლების თანდათან გადაჭრა ლიტვის მომავალ დამოუკიდებლობას შეუწყობდა ხელს: საზღვრებზე საბაჟო გადასახადის რესპუბლიკის ხელში გადასვლა; უცხო ქვეყნებთან ურთიერთობის დამყარება; მიგრაციის რეგულირება; თანდათანობით რუსეთის ჯარის გაყვანაზე ზრუნვა; მრავალპარტიულობის დაკანონება-დამკვიდრება; მიწების გლეხთა ხელში გადაცემა კერძო საკუთრებაში და ა. შ.
რა უნდა ყოფილიყო, ან რას გულისხმობდა ლიტველი სტუმრის თეზისი _ ბევრიდან განსაკუთრებული უნდა ავირჩიოთო? საქართველოს სახალხო ფრონტისათვის ეს თეზისი ნიშნავდა რჩევას _ ძლიერი ეროვნული პოლიტიკური ორგანიზაცია შეექმნათ. ბალტიელებს აწუხებდათ ყრილობაზე არსებული კონფრონტაციული ატმოსფერო. ცხადია, მათ სურდათ საქართველოს სახალხო ფრონტის სახით ძლიერი მოკავშირე ჰყოლოდათ, აქ კი ისინი ხედავდნენ უწესრიგო და გაუთავებელ ორთაბრძოლებს. `ბალტიისპირეთი ელის საქართველოს სახალხო ფრონტის შექმნას~ _ მიმართა ყრილობის სულგანაბულ დარბაზს ლატვიელმა სტუმარმა ქალმა ინგუნა ედელემ და ამით მიანიშნა ქართველებს _ მთავარი მიზანი ურთიერთთანხმობით განეხორციელებინათ.
ამისათვის კი ერთიანობა და ურთიერთშეთანხმება აუცილებელი ხდებოდა.
23 ივნისს ყრილობა მერაბ კოკოჩაშვილის მეთაურობით წარიმართა. ალექსანდრე ჯავახიშვილის მიერ ყრილობის დატოვებამ პრინციპული ხასიათი შეიძინა და გათიშვა-ერთიანობის შესაძლებლობის მნიშვნელობაც კი მიიღო გარკვეულწილად. Yყრილობაზე ა. ჯავახიშვილის დაბრუნების საკითხი დაისვა. ავთანდილ იმნაძემ საწინააღმდეგო განცხადება გააკეთა _ გუშინ კინაღამ კრება ჩაგვიშალაო. საკითხმა ისეთი მნიშვნელობა მიიღო, გადაწყვიტეს, კენჭი ეყარათ. ყრილობის 470 მონაწილემ ჯავახიშვილის დაბრუნების წინააღმდეგ მისცა ხმა. გაუგონარი ამბავი მოხდა. ალექსანდრე ჯავახიშვილი უაღრესად პატრიოტი პიროვნება გახლდათ. ცნობილი მეცნიერი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, არქეოლოგი, ხელოვნებათმცოდნე, მეცნიერი, რომელიც რამდენიმე ათეული წლის განმავლობაში მუშაობდა სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში და დიდი შრომა გასწია ქვეყნის უპირველესი მუზეუმის განვითარებისათვის _ აი, ასეთი პიროვნების სახალხო ფრონტის ყრილობაზე დაბრუნების წინააღმდეგ მონაწილეთაგან 470 კაცმა მისცა ხმა.
ამ თავისთავად არასასიამოვნო მოვლენას ახსნა და ჩაკვირვება უნდა. ადვილია მისი ცალმხრივად შეფასება. მაგ., ჯანსუღ ჩარკვიანმა ყრილობის მონაწილეებს ეთიკურობისაკენ მოუწოდა და ამით საკითხი გააუბრალოა. სხვებმა დარბაზის მიერ გამოჩენილი შეუწყნარებლობა _ რადიკალიზმს დააბრალეს. მიზეზი სხვა გახლდათ. საქმე იმაში იყო, რომ ლალი ჯავახიშვილი, მერაბ მამარდაშვილი, გივი თუმანიშვილი, რეზო ჩხეიძე, ელდარ შენგელაია თუ სხვანი, უნდა ვაღიაროთ, იმხანად, იმჯერად, იმ დროს, 1989 წლის ზაფხულის პერიოდისათვის დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლები არ იყვნენ. მათი ნაწილი, ზოგნი შესანიშნავი პროფესიონალები იყვნენ, ზოგნი კარგი საზოგადო მოღვაწენი, ზოგნი ბრწყინვალე რეჟისორები, მწერლები, მუსიკოსები, მეცნიერები, გულწრფელი პატრიოტები და ა. შ., მაგრამ არა მებრძოლები, არა ისეთნი, ვისაც შეეძლო იდეისათვის საკუთარი ინტერესის გაწირვა, თავის გაწირვა, ფიზიკური საფრთხის წინაშე დგომა, დაპატიმრების, გადასახლების ფასად დამოუკიდებლობის იდეისათვის სამსახური; მიტინგებზე, მანიფესტაციებზე სირბილი, პროპაგანდა, ხალხში, ორგანიზაციებში, დაწესებულებებში აგიტაცია და სხვა უამრავი რამ, რასაც პოლიტიკური აქტივობა, საქმიანობა და, საერთოდ, პოლიტიკური მოღვაწეობა ჰქვია.
ისინი აკადემიური პროფესიონალები, კაბინეტის მოღვაწეები იყვნენ და არა პოლიტიკური ლიდერები. მათ ყველაფერი აშინებდათ, რასაც პოლიტიკური ნონკონფორმიზმი ჰქვია და ამიტომ ისინი _ ჩვენი დამსახურებული ინტელიგენცია, მით უფრო, რომ ისინი კომუნისტურ ეპოქაში მნიშვნელოვან თანამდებობრივ, პროფესიულ, საზოგადოებრივ და ქონებრივ პრივილეგიებსაც ფლობდნენ, პოლიტიკურ ლიდერებად არ გამოდგებოდნენ, სამწუხაროდ. ეროვნულ მოძრაობას კი ლიდერები სჭირდებოდა და ეს როლი, ბევრი მიზეზის გამო, რადიკალებს ერგოთ. სწორედ, ამიტომ სრულიად ლოგიკური გახლდათ, რომ რადიკალიზმის უარმყოფელი ინტელიგენტური ელიტა რადიკალებმაც უარყვეს, ხოლო მათი ავტორიტეტები ზოგი იძულებული გახდა სცენიდან ჩამოსულიყო, ზოგი კი დარბაზიდან გასულიყო. აქ უკვე აღარც იმას ჰქონდა დიდი მნიშვნელობა, რომ 470 უარმყოფელის წინააღმდეგ 477-მა დელეგატმა ლალი ჯავახიშვილისა და გივი თუმანიშვილის ყრილობაზე დაბრუნებას დაუჭირა მხარი, მათ შორის, ამ სტრიქონების ავტორმა და თქვენმა მონა-მორჩილმაც, როგორც მაშინდელი ყრილობის ერთ-ერთმა დელეგატმა.
წინააღმდეგობა კიდევ უფრო გამწვავდა სახალხო ფრონტის გამგეობის არჩევნების დროს.
23 ივნისს, ზედიზედ გამგეობის წევრობის რამდენიმე კანდიდატმა აცილება მისცა თავის თავს. რეზო ჩხეიძემ გულისტკენა გამოთქვა იმის გამო, რომ საზოგადოება `დამსახურებულ მოღვაწეებს~ პატივს არ სცემს, ისეთებს, როგორნიც მამარდაშვილი და ჯავახიშვილი არიან. გარდა ამისა, გამგეობის წესდებაში იგი მთელ რიგ პუნქტებს არ ეთანხმებოდა და ამიტომ ამ მოვალეობის შემსრულებლადაც არ გამოდგებოდა.
მერაბ მამარდაშვილმაც აცილება მისცა თავს და ისეთი რამ განაცხადა, რაც სრულიად ამართლებდა მის უარს _ მე ფილოსოფოსი ვარ და არა პოლიტიკოსიო. უფრო პრაქტიკული მიზეზი აღმოაჩნდა მერაბ კოკოჩაშვილს: მანაც უარი თქვა გამგეობის წევრობაზე, ფილმს ვიღებ და ამ მოვალეობას ვეღარ შევასრულებო. დიდი შეხლა-შემოხლა გაიმართა ელდარ შენგელაიას კანდიდატურის გამო, რომელიც იმ დღეს, საერთოდ არ ყოფილა სხდომაზე და მისი პოზიციაც, წესიერად, არავინ იცოდა. საღამოს სხდომაზე ფილარმონიის სცენაზე ათეულობით დელეგატი ავიდა, ისინი ყვირილით ასახელებდნენ თუ ხმას აძლევდნენ თავიანთ კანდიდატებს. ბოლოს გადაწყვიტეს, ხმის მიცემა ფურცლების გაგზავნის საშუალებით მომხდარიყო. ამანაც დიდად არ უშველა წესრიგს.
ამასობაში გრძელდებოდა გამგეობის წევრობაზე თავის აცილების პროცესი, განზრახ თუ უნებურად. უარი თქვეს: იზა ორჯონიკიძემ, გია ჟორჟოლიანმა, ნოდარ გრიგალაშვილმა… რეზო ჩხეიძემ კვლავ ლალი ჯავახიშვილის წასვლა გაიხსენა _ კეთილმა ხელმა დატოვა დარბაზიო, წევრობაზე უარის თქმა კი სხვა მიზეზით ახსნა _ კინოში გავაკეთებ საქმეს, `დავით აღმაშენებელს~ გადავიღებო. რეჟისორს არც ეს უარი აპატიეს, ვინმე ქალბატონმა დარბაზიდან შესძახა _ `ბატონო რეზო, ომში არ ეძახიან, ომში თავად მიდიან~.
ინტელიგენციის წარმომადგენლები რთულ ვითარებაში აღმოჩნდნენ. დარბაზი მათ აქტიურობის გამოვლენის დროსაც ებრძოდა და პასიურობასაც საყვედურობდა. ისინი, თითქმის პირველად, აღმოჩნდნენ მწვავე პოლიტიკური შეხლა-შემოხლის ეპიცენტრში და, მართალი უნდა ითქვას, არც თუ აკადემიურ ატმოსფეროს _ გარიდება ამჯობინეს. მათი მდგომარეობა და საერთოდ, შექმნილი სიტუაცია შეუმცდარად შეაფასა იქ მყოფმა ცნობილმა ფსიქოლოგმა შოთა ნადირაშვილმა: ინტელიგენციას მართვა არ შეუძლია. რა ტრაგიკული მდგომარეობაა. ჩვენ საშუალო პოზიციაზე ვართ. დღეს, არენიდან წავიდნენ ჩემი კოლეგები, ჩვენი წასვლა კი არ შეიძლება, ღალატის უფლება არ გვაქვს. გთხოვთ, შევიდეთ გამგეობაში, ვურჩიოთ, დავეხმაროთ ჩვენი გამოცდილებით. პარტიის აღარ გვწამს, თუმცა იქ ძალაა, მაგრამ არ გვინდა. მარცხნივ მორალია და სიმართლე, მაგრამ არ შეგვიძლია მათი გზით სიარული. შუაში ვართ, რა ვქნათ, უნდა დავდგეთ შუაში.
შოთა ნადირაშვილის გამოსვლამ ერთსულოვანი აღფრთოვანება გამოიწვია დარბაზში. მის სიტყვებში ყველა ბანაკმა დაინახა სინათლე _ ინტელიგენციის მოვალეობა და ადგილი, მეტიც _ გამოსავალი. ეტყობა, მონაწილეთა უმრავლესობამ გაიაზრა, რომ თუ ქართული ინტელიგენციის ელიტა სახალხო ფრონტს ან მის გამგეობას მიატოვებდა, თვით ეს ორგანიზაცია დაკარგავდა თავის ფუნქციას. ასეთ შემთხვევაში სახალხო ფრონტში, მხოლოდ რადიკალები დარჩებოდნენ, რომლებსაც თავიანთი ორგანიზაციები უკვე ჰქონდათ შექმნილი და მხოლოდ რადიკალური სახალხო ფრონტი არაფრად სჭირდებოდათ. მათ სჭირდებოდათ მასობრივი პატრიოტულ-ცენტრისტული ორგანიზაცია, რომელზედაც ზეგავლენას მოახდენდნენ და ეროვნულ მოძრაობაში ჩააბამდნენ. ამიტომ იყო, რომ 24 ივნისს თვით ზვიად გამსახურდია შეშფოთებული მიმართავდა სახალხო ფრონტის მესვეურებს _ გეხვეწებით, შექმენით ორგანიზაცია, მიიღეთ იურიდიული სტატუსი.
მას უკვე ყრილობის ჩაშლის თუ ფრონტის შეუქმნელობის პერსპექტივა აწუხებდა, რაც პირველ რიგში, ზომიერი ინტელიგენციისა და რადიკალების მოურიგებლობას, კონფრონტაციას ნიშნავდა. ყრილობაზე არსებულმა დაპირისპირებამ ბალტიისპირელი სტუმრები ისე სერიოზულად და გულწრფელად შეაწუხა, რომ ახალგაზრდა ლატვიელი ქალი ინგუნა ედელე თითქმის ტირილით მიმართავდა დარბაზს _ გთხოვთ, გეხვეწებით, გაერთიანდით. რა იდეალური ხალხი ხართ. თუ თქვენ ერთიანი არ იქნებით, მომავალი არ გექნებათ. მე თქვენ გეხვეწებით, გაერთიანდით.
ლატვიელი ქალის შეშფოთებამ ერთი ძველი, ცოტათი მსგავსი ისტორია გამახსენა, რომელსაც ცნობილი საზოგადო მოღვაწე იაკობ მანსვეტაშვილი იგონებს. ილია ჭავჭავაძესა და ნიკო ნიკოლაძეს შორის მწვავე პოლემიკა მიმდინარეობდა. ილია სახელგანთქმული `ივერიიდან~ აძრობდა ტყავს თავის თერგდალეულ ოპონენტს. არც ნიკო ნიკოლაძე რჩებოდა ვალში და თავისი პოპულარული ყოველდღიური რუსულენოვანი გაზეთ `ობზორიდან~ ეპასუხებოდა. ერთხელაც, ილიას ნიკოლაძის პასუხიდან რაღაც არ მოეწონა, პირადი ღირსების ხელყოფად მიიჩნია და ნიკო ნიკოლაძე დუელში გამოიწვია.
ყველაფერი კლასიკური ორთაბრძოლის წესებით წარიმართა. დუელიანტებმა სეკუნდანტები დანიშნეს, სეკუნდანტებმა ადგილსა და დროზე მოილაპარაკეს და შეხვედრაც შედგა. ნიკო ნიკოლაძის სეკუნდანტი იყო რუსი პოეტი და ჟურნალისტი ნიკოლოზ სიმბორსკი. ეს კაცი ერთი სატირული ლექსისათვის რუსის არმიიდან იყო გამოძევებული, თბილისში დამკვიდრებულიყო და გაზეთ `ობზორში~ მუშაობდა. სიმბორსკის ეტყობა ქართველები უყვარდა, ბევრსა ცდილა, დუელიანტები შეერიგებინა და ხან ილიას მივარდებოდა, ხან ნიკოლაძეს, ეხვეწებოდა, შერიგდითო. ბოლოს, რომ არაფერი გამოუვიდა, სიმბორსკის `გული ამოსჯდომოდა და ქვითინი დაეწყო: ეტყობა, ეს ორი ნიჭიერი კაცი, ქართველებისათვის ერთგულნი, არ ემეტებოდა სასიკვდილოდ. ამან იმოქმედა, თუ სხვა რამ გარემოებამ, არ ვიცი, მაგრამ მაინც საქმე შერიგებით გათავდა~, _ დასძენს იაკობ მანსვეტაშვილი.19
ყრილობას დავუბრუნდეთ, სადაც ზემომოთხრობილ ამბიდან, ერთი საუკუნის შემდეგ, ზომიერ-ინტელიგენტებს და რადიკალებს შეთანხმებისკენ მოუწოდებდნენ თანამედროვე სიმბორსკები _ ბალტიელები.
გაერთიანებისკენ მოწოდება, პირველ რიგში იმათ ეხებოდათ, ვინც საპატიო თუ არასაპატიო მიზეზით ყრილობა დატოვა. ასე ფიქრობდნენ თვით ინტელიგენციის წარმომადგენლებიც. შოთა ნადირაშვილმა ნათლად განმარტა ინტელიგენციის მძიმე მდგომარეობაც და მისი მძიმე მოვალეობაც. უფრო მკაცრად შეაფასა წამსვლელთა ქმედება პროფესორმა სოლომონ ხუციშვილმა, როცა ყრილობის დატოვება დეზერტირობას შეადარა და დაბრუნებისაკენ მოუწოდა მათ.
ინტელიგენციის წარმომადგენლებმა მართლაც დაბრუნება დაიწყეს. ჯერ თამაზ გამყრელიძე გამოჩნდა ტრიბუნაზე: `დიდ ყრილობაზე~ არ გვეშინოდა _ განმარტა მან, საბჭოთა კავშირის სახალხო დეპუტატთა ყრილობა ჰქონდა მხედველობაში, _ აქ კი შეგვეშინდა. გთხოვთ, მიმიღოთ ფრონტის (თუ გამგეობის) წევრად. ერთად ვიყოთ~. შემდეგ რეზო ჩხეიძემ მიმართა ყრილობას _ ერთად ვიყოთ, ვბრუნდებით, უკან მიმაქვს ჩემი სიტყვა და ა. შ. სხვებიც დაბრუნდნენ.
24-25 ივნისს მიმდინარეობდა გამგეობის, გაზეთის რედაქტორის და სხვა სტრუქტურების არჩევნები. მართალია კიდევ ხმაურით, ყვირილით, ჩხუბით, მაგრამ მაინც ყველანაირი არჩევნების ჩატარება მოხერხდა. სახალხო ფრონტის გამგეობაში 33 წევრი აირჩიეს. მათი უმრავლესობა კულტურისა და ხელოვნების წარმომადგენლები იყვნენ. სხდომის თავმჯდომარესთან ვიღაცამ წერილიც გაგზავნა წინადადებით: `დავარქვათ ფრონტს რეჟისორთა პროფკავშირიო~. რაღაც ამის მაგვარი მართლაც მოხდა. გამგეობაში აირჩიეს: ელდარ შენგელაია, ლანა ღოღობერიძე, რეზო თაბუკაშვილი, რეზო ჩხეიძე, ნაირა გელაშვილი, სოლომონ ხუციშვილი, თამაზ გამყრელიძე, შოთა ნადირაშვილი, კობა იმედაშვილი, ალექსანდრე ჯავახიშვილი, მერაბ მამარდაშვილი, ნიკოლოზ ჭავჭავაძე, ზურაბ კიკნაძე, გურამ ყორანაშვილი, ჯანსუღ ჩარკვიანი, გურამ გეგეშიძე, გია ბუღაძე _ რეჟისორები, მწერლები, ხელოვნები გამგეობის უმეტესობას შეადგენდნენ.
გამგეობაში შედარებით `უჩინონიც~ გაერივნენ: შალვა წიწუაშვილი _ ეთნიკური ნიშნით _ `ერთი ებრაელიც ავირჩიოთ~; დათო ტურაშვილი, ადა მარშანია, როსტომ ლორთქიფანიძე, როინ თაქთაქიძე, დავით ბერძენიშვილი და ბოლოს, რამდენიმე რადიკალურად განწყობილი ზვიადისტური მიმართულების _ ნოდარ წულეისკირი, ავთანდილ იმნაძე, გურამ პეტრიაშვილი, გიორგი მარჯანიშვილი…
უკანასკნელი დებატები გაზეთის რედაქტორის არჩევნებს მიეძღვნა. აქაც რამდენიმე კანდიდატი იყო დასახელებული. სახალხო ფრონტის გაზეთის რედაქტორად მამუკა ფაჩუაშვილი აირჩიეს. გაზეთის პლატფორმაში ხაზი გაესვა, რომ ის ყოფილიყო `რადიკალური~, `ოპოზიციური~, რადგან სხვანაირად ფასი არ ექნებოდა და რაც მთავარია, მისი ფურცლები ყველა მიმართულებას დაეთმობოდა, რადგან გაზეთისათვის, ისე, როგორც, საერთოდ, სახალხო ფრონტისათვის, მთავარი _ კონსოლიდაციის იდეა უნდა ყოფილიყო.
ყრილობის დასასრულს, განსაკუთრებით გამგეობის დაკომპლექტების შემდეგ, ერთგვარმა ეიფორიამ და საზეიმო განწყობილებამ იმატა. თითქოს ყველაფერი კარგად დამთავრდა. გაზეთ `თბილისის~ მაშინდელმა კორესპონდენტმა თამარ ჩიქოვანმა სახალხო ფრონტის გამგეობის თავმჯდომარეს ნოდარ ნათაძეს ჰკითხა: `დამფუძნებელი ყრილობის პირველ დღეს ბატონმა ალექსანდრე ჯავახიშვილმა ყრილობას უსურვა, მასზე დაკისრებული მოვალეობა პირნათლად შეესრულებინა. როგორ თვლით, შეძლო ყრილობამ თავისი მისიის შესრულება?~
ნათაძის პასუხი ასეთი გახლდათ: `ყრილობის ერთი მისია იყო, რომ ფორმალურად დავფუძნებულიყავით. ყრილობამ მიიღო წესდება, პროგრამა, აირჩია გამგეობა, გამგეობის თავმჯდომარე, სარევიზიო კომისია, გაზეთის რედაქტორი~. კიდევ რა? `დელეგატებმა მოისმინეს საინტერესო, გონივრული მსჯელობა მწვავე თემებზე~. და კიდევ: `ასე თუ ისე, უმრავლესობა მონაწილეობდა კამათში, ალბათ, ამით ჩვენი პოლიტიკური კულტურა გაიზარდა.~20
შესაძლოა, ეს მართლაც ასე იყო. ყოველ შემთხვევაში, ყრილობამ ერთი დიდი ნაკლიც გამოავლინა. უკვე გამოჩნდა, რომ ერთი კვირის განმავლობაში, ერთმანეთს ორი შეურიგებელი პოლიტიკური ძალა დაუპირისპირდა _ რადიკალები და ელიტარული ინტელიგენცია. მართალია, ბოლოს საქმე ფორმალურად თანხმობით დამთავრდა, მაგრამ უკვე ჩანდა, რომ ეს თანამშრომლობა დროებითი იყო.
დასასრულს გვინდა განვმარტოთ, რომ სახალხო ფრონტის დამფუძნებელი ყრილობის ზემოაღწერილი მიმდინარეობა ეყრდნობა ჩვენსავე ჩანაწერებს. ყრილობაზე ბატონ გია ნიჟარაძესთან ერთად ვესწრებოდი, როგორც მაშინ არსებული ე. წ. ხალხთა მეგობრობის მუზეუმში შექმნილი სახალხო ფრონტის ორგანიზაციის დელეგატი. ერთი კვირის განმავლობაში, ვაკვირდებოდი ყრილობის პერიპეტიებს და რამდენადაც შემეძლო ვცდილობდი, ჩანაწერების სახით აღმენუსხა ნახულ-გაგონილი, რომელსაც შემდეგ ოფიციალური წყაროებით ვამოწმებდი კიდეც. ჩანაწერების რვეულს, რომელიც 83 ხელნაწერ გვერდს მოიცავს, როგორც მაშინ ვუწოდე, ასე მივუთითებ კიდეც, როგორც წყაროს.21
23 ივნისის სხდომა, ისევე როგორც სხვა დღეებში, გვიან ღამით დამთავრდა, რის გამოც ფილარმონიის დიდი საკონცერტო დარბაზის ადმინისტრაციაც და მომსახურე პერსონალიც იქანცებოდნენ. ბატონმა ნოდარ ნათაძემ დარბაზს მიმართა: _ მეგობრებო! სიტყვა აქვს X დეპუტატს (გვარი ვერ დავაფიქსირე _ დ. შ.). ხუთ წუთში ჩაგვიქრობენ შუქს, ამიტომ ვამთავრებ დღევანდელ სხდომას. ვთხოვ, მომღერლებს მოემზადონ.
`ჩემო კარგო ქვეყანავ~ უნდა ემღერათ. ეს ყოველი დღის დამამთავრებელი რიტუალი გახლდათ.
ამ დიდებულმა სიმღერამ დაასრულა 25 ივნისის სხდომაც და საქართველოს სახალხო ფრონტის დამფუძნებელი ყრილობაც. რაც შეეხება იმას, თუ როგორ შეასრულა სახალხო ფრონტმა მასზე დაკისრებული მისია, შემდგომში განვითარებული მოვლენები გაგვცემენ პასუხს.

თ ა ვ ი  მ ე ო რ ე

კონფრონტაციული ეროვნული მოძრაობა დამოუკიდებლობისა და ხელისუფლებისათვის ბრძოლაში (1990 წლის აპრილი-ოქტომბერი)

რატომ ჩაიშალა 25 მარტის არჩევნები. 1990 წელი ახალი დაპირისპირებებით აღინიშნა საქართველოში. პარტიულ-პოლიტიკური კონკურენცია და ბრძოლა ჩვეულებრივი მოვლენაა და იგივე ხდებოდა საბჭოთა კავშირის ყველა იმ რესპუბლიკაშიც, რომლებიც დამოუკიდებლობისათვის იბრძოდნენ. მაგრამ საქართველოში მიმდინარე პარტიულმა ბრძოლებმა იმთავითვე შეურიგებელი დაპირისპირების სახე მიიღო და ამით განსხვავდებოდა სხვა რესპუბლიკებში მიმდინარე პოლიტიკური კონკურენციისაგან.
პირველ რიგში დაპირისპირება გრძელდებოდა რადიკალურ მოძრაობასა და ზომიერ-ლიბერალურ ბანაკს შორის. ეს უკანასკნელი, რა თქმა უნდა, არ იყო ერთგვაროვანი. მასში შედიოდნენ პატრიოტული ორგანიზაციები: სახალხო ფრონტი, შოთა რუსთაველის საზოგადოება, ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება, სხვა პატრიოტულ-ინტელიგენტური ჯგუფები, სხვადასხვა უპარტიო თუ პატრიოტული სფეროების, კულტურის, ხელოვნების, მეცნიერების წარმომადგენლები.
ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ ერთ-ერთი პირველი შეტაკება რადიკალებსა და ზომიერ ინტელიგენციას შორის, სახალხო ფრონტის ყრილობაზე შედგა. 1989 წლის ზაფხულში შემდგარი პირველი შეჯახება მაინც, ასე თუ ისე, კომპრომისით დასრულდა, რადგან სახალხო ფრონტი შეიქმნა. ახლა, 1990 წლის დასაწყისში რადიკალებსა და ზომიერ-ლიბერალურ მოძრაობას შორის შეჯახების მეორე რაუნდი შედგა. იგი დაკავშირებული გახლდათ 1990 წლის 25 მარტს დანიშნულ საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს არჩევნებთან.
რადიკალები თავიდანვე დაუპირისპირდნენ საქართველოს საბჭოთა ხელისუფლების მიერ ჩასატარებელ არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობის იდეას. ეროვნული ხსნის კომიტეტმა თავის რიგებში მიღების მსურველ ორგანიზაციებს პირველ რიგში, საბჭოთა სტრუქტურებში და არჩევნებში მონაწილეობის ბოიკოტის პირობა წაუყენა. ახლა, ახალი წლის დასაწყისში, როცა არჩევნები მოახლოვდა, რადიკალებმა საბჭოთა არჩევნებისადმი ბოიკოტის კამპანია ერთი-ორად გააძლიერეს. ვის რა პოზიცია ეკავა მომავალი არჩევნების მიმართ და ვინ როგორ ასაბუთებდა მას?
დავიწყოთ საქართველოს კომუნისტური ხელისუფლებით. ზოგიერთი ავტორისა და პოლიტიკოსის აზრით, 9 აპრილის მოვლენების შემდეგ, საქართველოში კომუნისტურმა ხელისუფლებამ ფაქტიურად არსებობა შეწყვიტა. ქვეყნის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებას რადიკალები დაეპატრონენ. ამგვარი შეფასება მეტისმეტად გაზვიადებულია, მაგრამ გარკვეულ რეალობას მაინც ასახავს.
უფრო ობიექტური იქნება, თუ ვიტყვით, რომ რესპუბლიკის ხელისუფლებამ კონტროლი დაკარგა რადიკალურ მოძრაობაზე. იგი როგორღაც შეეგუა რადიკალების მიერ თითქმის პერმანენტულად ორგანიზებულ მიტინგებს, მანიფესტაციებს, სახელმწიფო თუ საზოგადოებრივი შენობების ოკუპირება-დაკავებას თვითნებურად, სანქცირებულ თუ არასანქცირებულ პროტესტებს და ა. შ. თავისებური ორხელისუფლებიანობის მსგავსი ვითარება შეიქმნა. როგორც იტყვიან, ქუჩას რადიკალები დაეპატრონენ.
ამავდროულად, რადიკალების პროტესტმა საქართველოს კომუნისტურ ხელმძღვანელობაზეც მოახდინა გავლენა და მისი ერთგვარი განაციონალება გამოიწვია. იგი შეეცადა ფეხი აეწყო საერთო-საზოგადოებრივი ეროვნული განწყობისათვის და ისე მოეჩვენებინა თავი, თითქოს ისიც იბრძოდა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისათვის. მეორე მხრივ, იგი რა თქმა უნდა, მოსკოვის ცენტრალური ხელისუფლების განაწყენებას ერიდებოდა და თავის ეროვნულ-სახელმწიფოებრივ მიდრეკილებებს ლენინური ეროვნული პილიტიკის სქემებით ნიღბავდა.
1990 წლის თებერვალში კომუნისტურმა ხელმძღვანელობამ შეიმუშავა და გამოაქვეყნა `საქართველოს სსრ ეროვნული განვითარების კონცეფცია~, რომელიც აღნიშნული ორმაგი სტანდარტის მაჩვენებელი ტიპიური დოკუმენტი გახლდათ. გამოუცდელი მკითხველისათვის, შესაძლოა, თვალ-ყურის მომჭრელიც კი ყოფილიყო კონცეფციის `დიდმნიშვნელოვანი~ პასუხები, სადაც საუბარი გახლდათ `სრული სუვერენიტეტის მიღწევის~ აუცილებლობაზე; `სამართლებრივ სახელმწიფოდ გარდაქმნაზე~. მართლაც, რა უნდა ყოფილიყო იმაზე მომაჯადოებელი ქართველი საზოგადოებისათვის, როცა საქართველოს კომუნისტური პარტიის `კონცეფცია~ მას აუწყებდა და ჰპირდებოდა:
_ რომ `ეროვნული თავისუფლებისა და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისაკენ სწრაფვა თითოეული ცივილიზებული ერის წმიდათაწმინდა უფლება და უზენაესი ზნეობრივი მოვალეობაა~;
_ რომ `კონცეფციის უმთავრესი მიზანია… რესპუბლიკის სრული სუვერენიტეტის მოპოვება~.
კონცეფცია, უგვანო სიცრუესთან ერთად, სასაცილო თეზისებსაც შეიცავდა. მაგალითად, იგი თვალში ნაცრის შეყრის მეთოდით აცხადებდა: `მოქმედი კონსტიტუციის ფარგლებში საქართველოს სსრ დამოუკიდებლად განაგებს თავის საშინაო საქმეებს. იგი არ დაუშვებს როგორც რესპუბლიკის სუვერენული უფლებების, ისე მასში შემავალი ავტონომიური ფორმირებების ინტერესების ხელყოფას, მათ საშინაო საქმეებში გარეშე ძალის ჩარევას~.
რა თქმა უნდა, გივი გუმბარიძის ხელისუფლებას ერთი წუთითაც არ გაუვლია ფიქრად საქართველოს საბჭოთა კავშირიდან, უფრო სწორედ, რუსეთის საბჭოური იმპერიიდან გამოსვლა-გამოყოფის შესაძლებლობა. კონცეფცია კვლავინდებურად საქართველოს წარმოიდგენდა საკავშირო სახელმწიფოში. `სრული სუვერენიტეტის~ მოპოვება `უნდა გამოხატულიყო საბჭოთა სუვერენული რესპუბლიკების კავშირში რეალური ფედერალიზმიდან სახელმწიფოებრიობის უფრო მაღალ, სრულყოფილ ფორმებზე ეტაპობრივად გადასვლაში~. მაშინ უკვე მიმდინარეობდა რღვევადი იმპერიის ახალი ფორმით შენიღბვა-აღორძინების პროცესი.
`კონცეფცია~ 1990 წლის 20 თებერვალს გამოქვეყნდა. ამ დროისათვის უკვე დანიშნული იყო საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს არჩევნების დღე _ 25 მარტი. სწორედ, ეს არჩევნები იქცა ქართული პოლიტიკური ძალების ერთ-ერთი პირველი სერიოზული ერთიერთშეჯახების მიზეზად.
ზომიერ-ლიბერალური ბანაკის თითქმის ყველა ჯგუფმა, პარტიამ თუ ორგანიზაციამ თავიდანვე მხარი დაუჭირა საბჭოთა არჩევნებში მონაწილეობის იდეას. ისინი საპარლამენტო ბრძოლას დამოუკიდებლობის მოპოვების ერთ-ერთ ქმედით საშუალებად მიიჩნევდნენ. 1990 წლის დასაწყისშივე, ნოდარ ნათაძემ, კიდევ ერთხელ და მერამდენედ დააფიქსირა სახალხო ფრონტის გეზი _ ჩვენ გვჭირდება საქართველოს ერთგული პარლამენტი. ამისთვის ყველა პარტიულ ძალას მონაწილეობა უნდა მიეღო მომავალ უზენაესი საბჭოს არჩევნებში. ასეთ შემთხვევაში, ამ საკანონმდებლო ორგანოში უმრავლესობას კომუნისტური ხელისუფლების მონა-მორჩილი დეპუტატები კი აღარ მოიპოვებდნენ, არამედ პატრიოტულად განწყობილი პიროვნებები. შედგებოდა უზენაესი საბჭოს პატრიოტული უმრავლესობა, რომელიც მიიღებდა ქვეყნის სასიკეთო კანონებს, დადგენილებებს და ნაბიჯ-ნაბიჯ მიუახლოვდებოდა მთავარ მიზანს.
იმავე პოზიციას ადგნენ მთელი რიგი ზომიერ-ლიბერალური ორგანიზაციები: ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება, რესპუბლიკური პარტია, საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა (სეგო), მწვანეთა მოძრაობა, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ახალგაზრდული პრეს-კლუბი, არჩილ ჯორჯაძის საზოგადოება, რუსთაველის საზოგადოება და სხვანი. ყველა აღნიშნული ორგანიზაციის თვალსაზრისი ძირითადად ჩამოაყალიბა 1990 წლის 12 მარტს გამოქვეყნებულმა სახალხო ფრონტის საარჩევნო მიმართვამ ქართველი ხალხისადმი. `მიმართვის~ ძირითად პუნქტებს ჩამოვაყალიბებთ, ანუ იმას, თუ სახალხო ფრონტის აზრით რას მოუტანდა `საქართველოს ეროვნული უზენაესი საბჭო~ ეროვნულ მოძრაობას, დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის საქმეს და ზოგადად ქართველ ხალხს.
პირველი _ პატრიოტული უმრავლესობით დაკომპლექტებული `საქართველოს სსრ უზენაესი საბჭო~ ხმას აღარ მისცემდა საქართველოს შესვლას ახალ სამოკავშირეო სახელმწიფოში და აღარ გააყოფინებდა ქართველ ხალხს თავს `კოლონიურ ყულფში~;
მეორე _ საქართველოს `ერთგულ~ უზენაეს საბჭოს შეეძლო დაპირისპირებოდა საბჭოთა კავშირის უმაღლეს საბჭოს, დეპუტატთა ყრილობას და მასთან სამართლებრივ ბრძოლაში ჩაბმულიყო ან კიდევ _ მიეღო და დაეცვა საკუთარი კანონები. მაგ. ასეთი იყო კანონები: სამხედრო სამსახურის, მიწის საკუთრების და სხვათა შესახებ. `ავადსახსენებელი” 1922 წლის ხელშეკრულების მიხედვით, რომლითაც საქართველო საბჭოთა კავშირში `გაერთიანდა~, საქართველო დამოუკიდებელ და სუვერენულ ქვეყნად იყო დაფიქსირებული. საბჭოთა საქართველოსაც კი თავდაპირველად ჰყავდა `თავისი ჯარი _ წითელი მაგრამ მაინც ქართული ჯარი, რომელიც საქართველოში იდგა~. სახალხო ფრონტის `მიმართვის~ დასაბუთებით, `ერთგულ პარლამენტს~ შეეძლო საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილება შეეტანა და ამის საფუძველზე შეექმნა რესპუბლიკის სამხედრო შენაერთი, საკუთარი შეიარაღებული ძალა;
მესამე _ საქართველოს უზენაესი საბჭოს შეეძლო მიეღო `კანონთა გრძელი რიგი~, რომელიც მოემსახურებოდა ქართველი ხალხის ყოველდღიურ ყოფას და საზრუნავს;
მეოთხე _ ამგვარ პარლამენტს შეეძლო შეექმნა მუდმივმოქმედი კომისიები პოლიტიკურ-ეკონომიკური ცხოვრების უმნიშვნელოვანეს დარგებში, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ ყველა სფეროში `საქართველოს ეროვნული ინტერესების შესაბამისი პოლიტიკის გატარებას~.
დასასრულს, `მიმართვა~ მოაგონებდა საზოგადოებას, რომ საპარლამენტო ბრძოლა, მხოლოდ ერთ-ერთი საშუალება გახლდათ დამოუკიდებლობისაკენ მიმავალ გზაზე და არა ერთადერთი. დღესდღეობით, იგი ერთადერთი ოფიციალური პარლამენტი გახლდათ და მისი გამოყენება სავსებით რეალური ჩანდა. `დღეს საქართველოს სსრ უზენაესი საბჭო ჩვენთვის ერთადერთი იურიდიული იარაღია საქართველოს დაცვისა. მართალია, ეს იარაღი ისევე სუსტია სუვერენული ქვეყნების თავისუფლად არჩეულ პარლამენტთან შედარებით, როგორც კეტი თანამედროვე იარაღთან, მაგრამ სანამ სხვა იარაღი ხელთ არ მოგვცემია, ეს კეტიც ხელიდან არ უნდა გავაგდოთ.~1
ნამდვილად ძნელი იყო სახალხო ფრონტის პოზიციის პოზიტიურობის უარყოფა და მასთან შეკამათებაც კი. ბრძოლის საპარლამენტო გზას და ზომიერთა სტრატეგიას უკვე ამ პერიოდისათვის _ 1990 წლის გაზაფხულისათვისაც კი ჰქონდა წარმატებები მოპოვებული. ეროვნული მოძრაობისა და ორგანიზაციების ზეწოლის შედეგად თვით საქართველოს კომუნისტურმა უზენაესმა საბჭომაც კი მიიღო ქვეყნის სასარგებლო და ანტიიმპერიული ხასიათის რამდენიმე გადაწყვეტილება.
გავიხსენოთ ერთ-ერთი მათგანი.
1990 წლის 9 მარტს საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება `საქართველოს სახელმწიფოს სუვერენიტეტის დაცვის გარანტიების შესახებ~. მან აღიარა, რომ 1921 წლის თებერვალში საქართველოში საბჭოთა რუსეთის ჯარების შემოყვანა და მთელი ტერიტორიის დაკავება სამართლებრივი თვალსაზრისით წარმოადგენდა სამხედრო ჩარევას (ინტერვენციას) და ოკუპაციას არსებული პოლიტიკური წყობის დამხობის მიზნით, ხოლო პოლიტიკური თვალსაზრისით, ფაქტობრივ ანექსიას. მანვე დაგმო საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაცია-ანექსია, როგორც საერთაშორისო დანაშაული. ამავე დადგენილებით, უკანონოდ გამოცხადდა ძალდატანებით გასაბჭოებულ საქართველოსა და რუსეთის საბჭოთა ფედერაციულ სოციალისტურ რესპუბლიკას შორის დადებული ფიქტიური, ვითომ `სამოკავშირეო~ ხელშეკრულება (1921 წლის 21 მაისს). ბათილად იქნა მიჩნეული 1922 წლის 12 მარტის `სამოკავშირეო ხელშეკრულება~ ამიერკავკასიის საბჭოთა სოციალისტური ფედერაციული კავშირის შექმნის შესახებ, რომელშიც გასაბჭოებული საქართველო იძულებით შეიყვანეს.
რაც მთავარია, უზენაესი საბჭოს 9 მარტის დადგენლებამ `არაკანონიერად~ გამოაცხადა 1922 წლის 30 დეკემბრის ხელშეკრულება საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების შექმნის შესახებ, საქართველოს მიმართ. ე. ი. საბჭოთა საქართველოს კომუნისტურმა ხელისუფლებამ უკანონოდ სცნო საკუთარი ქვეყნის გაერთიანების ფაქტი იმ სახელმწიფოში, რომელშიც იყო გაერთიანებული 1922 წლიდან _ საბჭოთა კავშირში.
ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიბერალური ფრთა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლას საბჭოთა სტრუქტურების ყალბი ინსტიტუციონალური და იდეოლოგიური ნორმების ლიკვიდაციის გზით აწარმოებდა და ეს სულაც არ იყო ცუდი. მას თავისი საპატიო წვლილი შეჰქონდა ეროვნულ მოძრაობაში. შეიძლება ითქვას, რომ ზომიერ-ლიბერალური ბანაკის წარმომადგენელი ზემოაღნიშნული პოლიტიკური ჯგუფები მთლიანად იზიარებდნენ დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ე. წ. ბალტიისპირულ, ანუ `ლიტვურ~ გზას და აპირებდნენ 25 მარტის არჩევნებში მონაწილეობის მიღებას. თუ ზემოაღნიშნული 9 მარტის მნიშვნელოვანი დადგენილებების მიღება შეძლო კომუნისტურმა უზენაესმა საბჭომ, მასზე ბევრად სასარგებლო საკანონმდებლო მოღვაწეობას შეძლებდა პატრიოტული უმრავლესობის მქონე და თვისობრივად განახლებული უზენაესი საბჭო. როგორც სახალხო ფრონტის, ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების, ისე სხვა ზემოაღნიშნული ეროვნულ-ლიბერალური ორგანიზაციების სტრატეგია სრულიად მიზანშეწონილი და რაციონალური ჩანდა.
მაგრამ ეროვნულ-ლიბერალებს ერთი არც თუ უმნიშვნელო გარემოება გამორჩათ, რაც საქართველოს უზენაესი საბჭოს არჩევნებს განასხვავებდა ბალტიისპირეთის რესპუბლიკებში ჩატარებული საბჭოების არჩევნებისაგან.
აქაური უზენაესი საბჭოს არჩევნები იყო კვლავინდებურად ერთპარტიული, ე. ი. მასში ერთადერთი ოფიციალური _ კომუნისტური პარტია იღებდა მონაწილეობას.
რადიკალური ბანაკი კვლავინდებურად სრულიად საწინააღმდეგო პოზიციაზე რჩებოდა. იგი კატეგორიულად უარყოფდა ყოველგვარ საბჭოთა არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობას და შეურიგებლად უპირისპირდებოდა ცენტრალურ თუ ადგილობრივ ხელისუფლებას და კომუნისტურ სტრუქტურებს.
რადიკალებმა 1990 წელი ჩვეული ტაქტიკით დაიწყეს და განაგრძეს. უკვე 5 იანვარს თბილისში, მთავრობის სახლის წინ დაიწყო აქცია. მისი ინიციატორები თავდაპირველად ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია, მონარქისტული პარტია და წმინდა ილია მართლის საზოგადოება იყვნენ. 6 იანვარს აქციას ეროვნული ხსნის მთავარი კომიტეტი ჩაუდგა სათავეში.
სიტყვიერად, აქციის ორგანიზატორთა მოთხოვნები კვლავ უკომპრომისოდ და Dშეურიგებლად მოსჩანდა. ი. წერეთელი: ჩვენ მოვითხოვთ საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენას, საოკუპაციო ჯარის სრული შემადგენლობით გაყვანას, საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების გაუქმებას…
თ. ჟორჟოლიანი მოითხოვდა `პოლიტბიუროს წევრთა ჩამოსვლას, რათა ვაიძულოთ ცენტრალური ხელისუფლება, რომ საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა აღიარებულ იქნას ქართველი ხალხის ერთადერთ გამომხატველად~ და ა. შ.
მაშინაც და ახლაც არც ისე ძნელია, მოძრაობის ინიციატორთა მსგავს მოთხოვნებში საზღვრის გავლება რაციონალიზმსა და ირაციონალიზმს ან წრფელ პატრიოტიზმსა და მართვად თუ დაკვეთილ მყვირალა ლოზუნგებს შორის. ერთი კი ფაქტია. რადიკალებს თავიანთი `არმია~ უკვე ჰყავდათ და საჭიროების შემთხვევაში შეეძლოთ მრავალათასიანი აქციის ორგანიზება. მაშინდელი ეროვნული მოძრაობა მიტინგების, მანიფესტაციების, დემონსტრაციების, შიმშილობებისა და მსგავსი საპროტესტო აქციების სახით მიმდინარეობდა და დედაქალაქის თითქმის ყოველდღიურ ყოფას წარმოადგენდა.
რადიკალები სხვადასხვა მიზეზების გამო, უარყოფდნენ საბჭოთა არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობას, მაგრამ მათ შორის ერთ-ერთი მიზეზთაგანი 25 მარტის არჩევნების ერთპარტიული ხასიათი გახლდათ. `სად გაგონილა, ჩემო კარგებო, ერთპარტიული სისტემის არსებობისას ჭეშმარიტად დემოკრატიული არჩევნები _ კითხულობდა ქრისტიან-დემოკრატების კავშირის გაზეთში ბადრი მაჭავარანი, _ ამ საქმის აყოლა ჩვენი საერთო-საერო საქმის დასამარებას ხომ არ ნიშნავს? მოვუხმოთ გონებას, მხარი დავუჭიროთ ბოიკოტს!~2
გაზეთის შემდეგ ნომერში `ქრისტიან-დემოკრატმა~ სპეციალური და ვრცელი წერილი მიუძღვნა არჩევნების თემას და ბოიკოტის პოზიცია ეროვნული ფორუმის მხარდაჭერით გაამაგრა (`ჩვენი დამოკიდებულება არჩევნებისადმი.~3 აქ გვინდა შევნიშნოთ, რომ გაზ. `ქრისტიან-დემოკრატს~ #2 და თებერვალი უზის თარიღად, ხოლო სტატიას 1990 წლის 24 მარტის თარიღი აწერია _ დ. შ.).
როგორც ცნობილია, რადიკალებმა თავიანთ მიზანს მიაღწიეს და 1990 წლის 25 მარტს დანიშნული არჩევნები ჩაშალეს. საბჭოთა საქართველოს ისტორიაში ამგვარი შემთხვევა პირველად მოხდა და ეს მნიშვნელოვანი ფაქტი იყო, რაც რადიკალური მოძრაობის იმჟამინდელმა ერთიანობამ გამოიწვია. ჩვენში უფრო ხშირი განხეთქილება-დაპირისპირებაა, ვიდრე ერთიანობა, ამიტომ ერთიანობის მადასტურებელ ამ ფაქტზე შევჩერდეთ.
1990 წლის დასაწყისში ეროვნულ-რადიკალებმა ჩათვალეს, რომ ეროვნული ხსნის კომიტეტმა თავისი მისია შეასრულა და საჭირო გახდა ერთიანობის გამომხატველი უფრო მასშტაბური ფორმატის მატარებელი ორგანიზაციის შექმნა. 1990 წლის 13-15 მარტს თბილისში, ფილარმონიის დიდ დარბაზში გაიმართა საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის საგანგებო კონფერენცია. აქ ეროვნული ხსნის მთავარმა კომიტეტმა `თვითლიკვიდაცია~ გამოაცხადა. მის მაგიერ და მისი საქმის გასაგრძელებლად შეიქმნა ეროვნული ფორუმი.
ფორუმმა ძველ რადიკალურ დაჯგუფებებთან ერთად, ახალი ორგანიზაციებიც გააერთიანა თავის რიგებში. მასში შედიოდნენ ე. წ. `აქტიური” წევრები ყოფილი ეროვნული ხსნის კომიტეტიდან: 1. ჰელსინკის კავშირი, 2. ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, 3. მონარქისტული პარტია, 4. წმინდა ილია მართლის საზოგადოება, 5. დემოკრატიული პარტია, 6. ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია და 7. ქრისტიანულ-დემოკრატიული კავშირი. მათგან ფორუმში სამ-სამი წევრი შედიოდა, სულ _ 21 წევრი. დანარჩენი თითო-თითო წევრით წარმოდგენილი იყვნენ ახალი ორგანიზაციები. სულ ფორუმში 42 წევრი-წარმომადგენელი შედიოდა თავდაპირველად.
ფორუმის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი, საბჭოთა სტრუქტურებთან და უპირველეს ყოვლისა, უზენაეს საბჭოსთან დაპირისპირება გახლდათ. ქართველი ერისა და საქართველოს კანონიერი მოსახლეობის ნების ერთადერთი გამომხატველი უნდა ყოფილიყო საყოველთაო კენჭისყრით არჩეული, გარდამავალი კოალიციური ოპოზიციური ხელისუფლება. აქედან გამომდინარე, სპეციალური დადგენილებით, ეროვნულმა ფორუმმა ბოიკოტი გამოუცხადა 25 მარტის უზენაესი საბჭოს არჩევნებს. უფრო სწორად, ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის საგანგებო კონფერენციამ დაადგინა: `1990 წლის 25 მარტის საქართველოს ე. წ. უზენაესი საბჭოს მომავალ არჩევნებს გამოეცხადოს სრული ბოიკოტი კანონიერი მოსახლეობის მიერ~.
ფაქტიურად, კონფერენციამ იურიდიული ძალის არმქონედ გამოაცხადა კომუნისტური სტრუქტურები და იგი დე-ფაქტოდ არსებულად მიიჩნია. ექვსპუნქტიან დადგენილებაში: 1. საქართველო გამოცხადდა ოკუპირებულ ქვეყნად; 2. საბჭოთა საქართველო გამოცხადდა ფიქციად; 3. საბჭოთა ხელისუფლება აღიარებულ იქნა `დანაშაულებრივად~; 4. უზენაესი საბჭო აღარ იყო ქართველი ერისა და კანონიერი მოსახლეობის ნების გამომხატევლი იურიდიულო ორგანო; 5. გამოცხადდა `უფართოესი სამუშაო~ გარდამავალი ოპოზიციური ხელისუფლების ასარჩევად, რომელიც იქნებოდა ქართველი ხალხის ნების გამომხატველი და `საერთაშორისო სამართლის წინაშე~ დააყენებდა საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის საკითხს; მეექვსე პუნქტში ეროვნული ფორუმის შექმნა ფიქსირდებოდა.
საგანგებო კონფერენციამ საბჭოთა იმპერიული ხელისუფლება იურიდიულად გაუქმებულად გამოაცხადა და მისი ფაქტიური ლიკვიდირებისაკენ საბრძოლველად მოუწოდა მოსახლეობას და პირველ რიგში რადიკალურ მოძრაობას. `ჩვენი გადაწყვეტილება რადიკალურია, _ განმარტავდა ირ. წერეთელი _ მაგრამ ეს არის ხსნის ერთადერთი გზა… რა თქმა უნდა, გარდამავალ პერიოდში საქართველოს კანონიერ მოსახლეობას გაუჭირდება, მაგრამ საქართველოს თავისუფლებისათვის საჭიროა ყველაფერი მოვითმინოთ.~4
იმპერიის წინააღმდეგ რადიკალები მანამდეც მოუწოდებდნენ მოსახლეობას, აწყობდნენ საპროტესტო აქციებს, მაგრამ საგანგებო კონფერენციის მოწოდება თვისობრივად განსხვავებული მოვლენა ჩანდა. ახლა ლოზუნგი და დეკლარაცია კონკრეტული ქმედებისაკენ მოუწოდებდა მოსახლეობას. მას უარი უნდა ეთქვა საბჭოთა არჩევნებში მონაწილეობაზე, რომელიც 25 მარტს იყო დანიშნული. ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ეს ნაბიჯი მოსახლეობას პასიურად კი არ უნდა გამოეხატა, ე. ი. სახლში კი არ უნდა მჯდარიყო 25 მარტს, არამედ პირიქით, აქტიურად. კონფერენციის დადგენილება კონკრეტულად განუმარტავდა მოსახლეობას, თუ რა უნდა გაეკეთებინა თითოეულ მათგანს არჩევნების დღეს:
_ უზენაესი საბჭოს დეპუტატობის ყოველი კანდიდატი `მორალურად ვალდებული~ იყო მოეხსნა საკუთარი კანდიდატურა;
_ არჩევნების დღეს, ე. ი. 25 მარტს, `ყველა პატიოსანი მოქალაქე~ უნდა გამოცხადებულიყო საარჩევნო უბანში;
_ უნდა ამოეშალა საკუთარი გვარი საარჩევნო სიიდან;
_ დაეწერა განცხადება, რომ პოლიტიკური მოსაზრებების გამო, ბოიკოტს უცხადებდა `საბჭოთა არჩევნებს~ და ეს განცხადება არამარტო დაეტოვებინა ადგილზე, არამედ რეგისტრაციაშიც გაეტარებინა.
ძნელია თქმა, რამდენი `პატიოსანი მოქალაქე~ შეასრულებდა საგანგებო კონფერენციის ინსტრუქციას. მაგრამ ის კი ცხადია, მისი შემსრულებელი უკვე ოფიციალურად უპირისპირდებოდა და უარყოფდა საბჭოთა არჩევნებს და ასევე ოფიციალურად ხდებოდა საბჭოთა სტრუქტურების ალტერნატივის _ ეროვნული მოძრაობის შემადგენელი ნაწილი. რადიკალთა საგანგებო კონფერენციამ ძლიერი და ქმედითი დარტყმა განახორციელა ოფიციალური ხელისუფლების მიმართ.
საქართველოს კომუნისტურმა ხელისუფლებამ, რომელსაც გუმბარიძე ედგა სათავეში, ჩათრევას ჩაყოლა ამჯობინა. 1989 წლის 9 აპრილის მოვლენების შემდეგ, საქართველოს კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივნის პოსტზე პატიაშვილი გუმბარიძემ შეცვალა. იგი უინიციატივო ფუნქციონერი გახლდათ, ლიდერის თვისებებით არ გამოირჩეოდა და მთელი ამ ხნის განმავლობაში, უფრო პოსტ ფაქტუმ მოქმედებდა. მაინცდამაინც არ გაემტყუნებოდა, რთულ ვითარებაში მოუწია მარიონეტობა და ის კი შეძლო, რაიმე განსაკუთრებული არ დაეშავებინა; ცდილობდა მორჩილად შეესრულებინა ერთის მხრივ, თავისი მოსკოველი ხელისუფლების მითითებები და მეორე მხრივ, რადიკალთა დაუსრულებელი ულტიმატუმები.
ახლაც უსიამოვნო ვითარებაში აღმოჩნდა გუმბარიძე და მისი გუნდი. თუ ისინი არჩევნებს ჩაატარებდნენ, სრულიად მოსალოდნელი იყო, საქართველოს ელექტორატის სულ ცოტა ნახევარი მაინც, მეტი თუ არა, გადასდგომოდა და იურიდიულად დაპირისპირებოდა საბჭოთა საიმპერიო ხელისუფლებას. გუმბარიძემ ასეთ საშინელ პერსპექტივას არჩევნების ჩაშლა, ანუ მისი გადატანა ამჯობინა.
1990 წლის 20 მარტს, ერთი კვირაც არ იყო გასული ეროვნული ფორუმის შექმნიდან და ზემოაღნიშნული დადგენილების მიღებიდან, რომ გაიმართა საქართველოს სსრ XI მოწვევის უზენაესი საბჭოს რიგგარეშე XIV სესია. მან გამოიტანა ორი ძირითადი დადგენილება. პირველის შესაბამისად, არჩევნები გადაიტანეს იმავე წლის ოქტომბერ-ნოემბრისათვის.
არანაკლებ და უფრო მთავარი გახლდათ მეორე დადგენლება _ შემოდგომის არჩევნები სრულიად ახალი, საბჭოთა სინამდვილისათვის უჩვეულო, მრავალპარტიული სისტემით უნდა ჩატარებულიყო. ამ მიზნით, რესპუბლიკის კონსტიტუციაში სპეციალური ცვლილება შეიტანეს. სესიის დადგენილებაში არჩევნების გადატანის ძირითად მიზეზად დასახელებული გახლდათ _ მაშინდელი პარტიულ-იდეოლოგიური ტერმინოლოგიით გადმოვცეთ _ `დეპუტატების, დეპუტატობის კანდიდატების, პარტიის რაიონული და საქალაქო კომიტეტების, საზოგადოებრივი ორგანიზაციების, შრომითი კოლექტივების, სამეცნიერო და სასწავლო დაწესებულებების წინადადებები~ და `წარმოდგენილი მოსაზრებები~, რომლებიც `დასაბუთებული~ იყო `მრავალპარტიულობის შემოღების მოტივით~.
სესიის დადგენილებაში და შესაბამისად, საქართველოს სსრ კონსტიტუციაში შეტანილი ცვლილებების შედეგად ჩვენთვის საინტერესო მუხლები ასე გამოიყურებოდა:
მუხლი 6: საქართველოს კომუნისტური პარტია, სხვა პოლიტიკური პარტიები, აგრეთვე პროფკავშირული, ახალგაზრდული, სხვა საზოგადოებრივი ორგანიზაციები და მასობრივი მოძრაობები სახალხო დეპუტატთა საბჭოებში არჩეული თავიანთი წარმომადგენლების მეშვეობით და სხვა ფორმებით, თანაბარ საფუძველზე მონაწილეობენ სახელმწიფოს პოლიტიკის შემუშავებაში, სახელმწიფო და საზოგადოებრივ საქმეთა მართვაში.
მეშვიდე-მერვე მუხლებში კვლავ დაფიქსირებული იყო საქართველოში მოქმედი `ყველა პოლიტიკური პარტიის, საზოგადოებრივი ორგანიზაციის და მასობრივი მოძრაობების~ კონსტიტუციური უფლება-მოვალეობები. მაგალითად, რაც მთავარია: `საქართველოს სსრ მოქალაქეებს უფლება აქვთ გაერთიანდნენ პოლიტიკურ პარტიებად, საზოგადოებრივ ორგანიზაციებად, მონაწილეობდნენ მასობრივ მოძრაობებში, რომლებიც ხელს უწყობენ პოლიტიკურ აქტიურობას~ და ა. შ.
აღნიშნული დადგენილებით, მრავალპარტიული სისტემის შექმნისაკენ პირველი ნაბიჯი გადაიდგა – მრავალპარტიული არჩევნები დაინიშნა. მრავალპარტიულობა დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ატრიბუტია და ამდენად, მისი დამკვიდრება ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის დიდი წარმატება გახლდათ.
საბჭოთა საქართველოში პირველი და უკანასკნელი მრავალპარტიული არჩევნები 1921 წლის დეკემბერში ჩატარდა, ისიც უაღრესად შეკვეცილი სახით. ჯერ ერთი, არჩევნები მხოლოდ თბილისსა და ბათუმში გაიმართა. მეორეც _ ბოლშევიკური პარტიის გარდა მასში მონაწილეობას მხოლოდ ერთი _ მემარცხენე სოციალისტ-ფედერალისტების პარტია იღებდა. დანარჩენმა დემოკრატიულმა პარტიებმა საბჭოთა არჩევნებს ბოიკოტი გამოუცხადეს. 1922-23 წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ რეპრესიებით და იძულებითი `თვითლიკვიდაციის~ ფორმით, ზედიზედ აკრძალა სოციალ-დემოკრატი მენშევიკების, ეროვნულ-დემოკრატების, მემარჯვენე სოციალისტ-ფედერალისტების და სხვა პარტიების საქმიანობა, რითაც წერტილი დაუსვა საქართველოში მრავალპარტიულ დემოკრატიას და ერთპიროვნული ბოლშევიკურ-კომუნისტური დიქტატურა დაამყარა.
25 მარტის არჩევნების ჩაშლა რადიკალებსა და ზომიერ-ლიბერალურ ბანაკებს შორის არსებულ კონკურენციაში, უკანასკნელთა დამარცხებასაც ნიშნავდა. მათ გამარჯვების იმედი ჰქონდათ და რადგან რადიკალები მონაწილეობას არ იღებდნენ არჩევნებში, შესაძლოა, მათი იმედი არც იყო საფუძველს მოკლებული. ზომიერ-პატრიოტული ბანაკის წარმომადგენლები სხვადასხვა მიზეზებით ხსნიდნენ რადიკალების ბოიკოტის პოლიტიკას. ამისი მიზეზი შეიძლება ყოფილიყო კონკურენტების ჩამოცილება ინტელიგენციის სახით. რადიკალებს არ უნდოდათ პარლამენტში პატრიოტული ინტელიგენციის ახალი ძალები მოსულიყვნენ, რომელნიც, შესაძლოა, მათზე აღმატებულნი ყოფილიყვნენ ნიჭით, პროფესიონალიზმით, ცოდნით, პოლიტიკური კულტურით.
25 მარტის არჩევნების ჩაშლის ერთ-ერთ მიზეზად ნოდარ ნათაძე ასახელებს საბჭოთა სპეცსამსახურების მიერ ეროვნულ მოძრაობაში ბოიკოტის იდეის გავრცელებას, `შემოცურებას~. მე ამ ბოიკოტს, `ამ უარმყოფლობას სხვაგვარად ვერ აღვიქვამდი, თუ არ როგორც გამოუთქმელ პროტესტს იმის მიმართ, რომ პარლამენტის სახით ახალი სამოქმედო ასპარეზის გაჩენის შედეგად შესაძლებელი იყო. ახალი პიროვნებები გამოსულიყვნენ წინა რიგებში, ვისაც აქამდე გასულ დროში _ ყველაზე ძნელი და უმადური თავდადების ხანაში _ ხელი არ გაენძრია და თავისი წვლილი არ დაედო.~5
ე. ი. ერთის მხრივ, `სპეცდავალების ფაქტორი,~ რომლის პროპაგანდასაც `ორგანიზებული ცენტრი და თავისი ტექნიკა გააჩნდა~ და მეორე მხრივ, რადიკალურ ელიტაში, მის მრევლში, მისი წარმომადგენლების `გულში ადრიდანვე ჩაკეტილი და ღრმად დამარხული მოშურნეობა~. რატომაც არა, ესეც შესაძლებელია ყოფილიყო, ოღონდ ბოიკოტის ერთ-ერთი და არა ერთადერთი მიზეზი. ნ. ნათაძის ინფორმაციით, პირველები, ვისგანაც მან ბოიკოტის იდეის პროპაგანდა გაიგო იყვნენ ირ. სარიშვილი, ვ. მთავრიშვილი და თ. შარმანაშვილი. ეს იყო, ჯერ კიდევ, 1989 წლის ზაფხულში. შემდგომში ბოიკოტისტების მქადაგებელთა რიცხვმა მთელი რადიკალური ბანაკი მოიცვა ლიდერებიანად და თვალსაჩინოებიანადაც, რომლებიც ყველაზე მეტად გამოირჩეოდნენ ყოველდღიურ მიტინგებზე და თბილისელებისათვის კარგად ნაცნობ სახეებად იქცნენ: ლ. შაკიაშვილი, თ. სუმბათაშვილი, ჭანტურია, წერეთელი და სხვანი.
ასეა თუ ისე, 1990 წლის 25 მარტის არჩევნები ჩაიშალა. ის ძალები, რომლებიც არჩევნების გამართვას ცდილობდნენ, დამარცხდნენ და მათ შორის იყვნენ პატრიოტულ-ზომიერი, ანუ ეროვნულ-ლიბერალური ძალები. პირიქით, ეროვნულ-რადიკალურმა ბანაკმა გაიმარჯვა და თანაც, თავისი ახალი გაერთიანების _ ეროვნული ფორუმის სახით, ტრიუმფატორად მოევლინა საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ რეალობას. ისინი საბოლოოდ დაეუფლნენ ქართული ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სადავეებს.

დამოუკიდებლობის `ლიტვურ~-ბალტიისპირული გზა. ბოიკოტისტები და ბოიკოტის მოწინააღმდეგეები თავიანთი არგუმენტებით ებრძოდნენ ერთმანეთს. არგუმენტები არ გამოირჩეოდა იდეურ-თეორიული ანალიზით ან ინტელექტუალური სიღრმით. დამახასიათებელია მიტინგური არგუმენტაციის ეპიზოდი, რომელსაც ნ. ნათაძე იხსენებს, როცა ერთხელ მას მიკროფონით, მიტინგის ორატორმა ლ. შაკიაშვილმა მიმართა: `ბატონო ნოდარ, ნუთუ არ გესმით თქვენი ხნის კაცს, რომ არჩევნებში მონაწილეობა არ შეიძლება~. სულ ეს იყო მტკიცებულება.
მთავარი თეზა და ანტითეზა, რომელიც რადიკალებსა და ზომიერებს შორის ფიგურირებდა ბალტიისპირეთის სამი რესპუბლიკის მაგალითი გახლდათ. ზომიერებისათვის ბალტიელები მისაბაძნი იყვნენ. ისინი სწორედ უზენაესი საბჭოს არჩევნებში მონაწილეობის გზით მივიდნენ დამოუკიდებლობამდე. `ბალტიისპირელებმა არ იციან, რომ რუსეთის ხელისუფლება მათ ქვეყანაში უკანონოა? – მიმართავდა ეროვნული მოძრაობის საგანგებო კონფერენციის მონაწილეებს ნოდარ ნათაძე _ იციან, მაგრამ არჩევნებში მაინც მონაწილეობა მიიღეს და მოიგეს~. ამაოდ ირჯებოდა ლოგიკოსი და ფილოსოფოსი ამ არგუმენტაციით. კონფერენციის აუდიტორიისა და პრეზიდიუმის ბოიკოტისტური ტაქტიკის ადეპტები `უსმენდნენ, ეთანხმებოდნენ კიდეც, პრეზიდიუმში მსხდომნი არ ეკამათებოდნენ, მაგრამ პოზიციას არ იცვლიდნენ.~6
მაინც რაში მდგომარეობდა და უფრო სწორად, როგორ მიმდინარეობდა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ბალტიური გზის განხორციელების პროცესი. ურიგო არ იქნება გავიხსენოთ მოკლედ ე. წ. `ბალტიისპირეთის გამოცდილება~, რათა უკეთ გავისიგრძეგანოთ ქართული ეროვნული მოძრაობის მაშინდელი შუქ-ჩრდილები.
ლიტვაში ეროვნული მოძრაობა თავიდანვე საქართველოსაგან განსხვავებული გზით წარიმართა. იქ ცდილობდნენ დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ფორმები ადგილობრივი და ცენტრალური კონსტიტუციების ჩარჩოში მოექციათ, რამდენადაც ეს შესაძლებელი იქნებოდა. სწორედ ამ მიზნით, პირველმა ოპოზიციურმა მოძრაობამ, რომელსაც შორსმიმავალი მიზნები ჰქონდა, მიხეილ გორბაჩოვის მიერ გამოცხადებულ გარდაქმნის კურსს დაუკავშირა თავისი საქმიანობა და ორგანიზაციასაც შესაბამისი სახელი უწოდა _ `ლიტვური მოძრაობა პერესტროიკისათვის.~ სწორედ ამ ორგანიზაციამ უწოდა შემდგომში თავისთავს `საიუდისი~ (მოძრაობა).
`საიუდისმა~ თავის რიგებში და თავის გარშემო, ფაქტიურად, ლიტვის მთელი ეროვნულ-ოპოზიციური მოძრაობა გააერთიანა. მასში თავს იყრიდნენ როგორც წმინდა პატრიოტული დაჯგუფებები, ისე ქვეყნის ინტელიგენციის წამყვანი ძალები. თავდაპირველ საინიციატივო ჯგუფში სწორედ ამგვარი `ავტორიტეტები~ სჭარბობდნენ: ვიტაუტას ლანდსბერგისი, პოეტი იუსტინას მარცინკიავიჩუსი, კინორეჟისორი არუნას ჟებრიუნასი, კაზიმირა პრუნსკენე… საინიციატივო ბირთვის 35 წევრს შორის 17 კომუნისტური პარტიის წევრი გახლდათ. მაგრამ საქმე იმაში იყო, რომ ლიტვის საზოგადოება კონსოლიდირებულობით გამოირჩეოდა. მასში მცირე როდი იყო აზრთა და პოზიციათა სხვადასხვაობა, იდეური დაპირისპირება, მაგრამ არა კონფრონტაცია, ან ცხარე დაპირისპირება.
`საიუდისის~ დამფუძნებელი კრება ვილნიუსში 1988 წლის 22-23 ოქტომბერს გაიმართა. თავდაპირველად, საპროგრამო მიზნებში ფიგურირებდა ლიტვის ეკონომიკური დამოუკიდებლობა, დემოკრატიზაცია, კულტურული აღორძინება, ეკოლოგია. `საიუდისი~ დიდ ყურადღებას უთმობდა თავისი მიზნების პროპაგანდას მოსახლეობაში და ამ მიზნით სცემდა ჟურნალ-გაზეთებს, მათ შორის რუსულ ენაზეც (`საიუდისია ჟინიოს~, `ატგიმიმას~, `საგლასიე~).
ლიტვის ეროვნულ მოძრაობას თანმიმდევრულობა და ევოლუციურობა ახასიათებდა, თუმცა არც რადიკალიზმი აკლდა, ოღონდ ეს იყო არა იმდენად ფსიქოლოგიურ-ემოციური, არამედ უფრო ინტელექტუალური და პრაგმატული რადიკალიზმი. ე. ი. რადიკალიზმი იმ დროს და იქ, როცა და სადაც საჭიროა. ამ ორგანიზაციამ ოფიციალურად 1989 წლის 16 თებერვალს გამოაცხადა თავის მთავარ მიზნად ლიტვის დამოუკიდებლობის აღდგენა და კომუნისტურ ხელისუფლებას დაუპირისპირდა, რომელიც კვლავინდებურად რეფორმისტულ პოზიციაზე დარჩა. იმავე წლის მარტში `საიუდისმა~ საბჭოთა კავშირის სახალხო დეპუტატთა არჩევნებში მიიღო მონაწილეობა. რესპუბლიკიდან არჩეული 42 დეპუტატიდან 36 `საიუდისის~ წევრი გახლდათ.
1990 წლის 24 თებერვალს, როცა საქართველოს ეროვნულ-რადიკალური მოძრაობა საბჭოთა არჩევნების ბოიკოტის უაზრო ლოზუნგით იყო ეგზალტირებული, `საიუდისმა~ ლიტვის სსრ უმაღლესი საბჭოს არჩევნებში მიიღო მონაწილეობა და 141-დან 101 დეპუტატობის მანდატი მოიპოვა. დამოუკიდებლობის მომხრე პატრიოტული ძალები ლიტვის პარლამენტის სრულ უმრავლესობაში აღმოჩნდნენ.Eეს გახლდათ სწორედ ის იდეალი, რასაც ნოდარ ნათაძე ამაოდ ქადაგებდა ქართულ რეალობაში.
ლიტველ პატრიოტთა ამ გამაოგნებელ გამარჯვებას სწრაფად მოჰყვა ლოგიკური შედეგი. 1990 წლის 11 მარტს ქვეყნის უმაღლესმა საბჭომ _ ჯერ კიდევ, ფორმით საბჭოთა და შინაარსით ეროვნულმა სტრუქტურამ _ ლიტვის დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი მიიღო. ამ შემთხვევაშიც ლიტვის უმაღლესი საბჭოს მიერ გამოცხადებული დამოუკიდებლობა სრულ შესაბამისობაში იმყოფებოდა საბჭოთა კავშირის კონსტიტუციასთან, რომლის 72-ე მუხლი ცნობდა მოკავშირე რესპუბლიკების თვითგამორკვევისა და კავშირიდან გასვლის უფლებას. უმაღლესი საბჭო ხომ სრულიად ლეგიტიმურ საბჭოთა სტრუქტურას წარმოადგენდა, განსხვავებით ჩვენებური `მეამბოხე~ ეროვნული ფორუმისა თუ მსგავსი ზედმეტი და ხმაურიანი თვითმოქმედებისაგან.
ლატვიაში 1987-1988 წლებში მიმდინარეობდა დემოკრატიული და ეროვნული უფლებების გამომხატველი ორგანიზაციების ჩამოყალიბება. მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ლატვიის სახალხო ფრონტი, რომელიც ლიტვაში განვითარებული მოვლენების ანალოგიურად, არჩევნების გზით გახდა ქვეყნის უმაღლესი საბჭოს წამყვანი ძალა. 1990 წლის 4 მაისს ახალარჩეულმა უმაღლესმა საბჭომ მიიღო ლატვიის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის აღდგენის დეკლარაცია.
იმავდროულად იქნა არჩეული ლატვიის რესპუბლიკის მოქალაქეთა კონგრესი, რომელშიც მონაწილეობას იღებდნენ ქვეყნის სრულუფლებიანი მოქალაქეები. კონგრესი არავითარ წინააღმდეგობაში არ იმყოფებოდა სახალხო ფრონტთან. საქმე იმაში გახლდათ, რომ ლატვიის სრულუფლებიან მოქალაქეებად მიიჩნეოდნენ ქვეყნის ის მცხოვრებლები, რომლებიც 1940 წლის 17 ივნისამდე _ საბჭოთა კავშირის მიერ ლატვიის ოკუპაციამდე ითვლებოდნენ მოქალაქეებად. ვაშინგტონში და ლონდონში არსებული ლატვიის საელჩოები და საკონსულოები საბჭოთა ოკუპაციის პერიოდშიც განაგრძობდნენ ოკუპაციამდელი სახელმწიფოს პასპორტების გაცემას.
ამ წესით მიჩნეული ლატვიელი მოქალაქეებისათვის ჩატარდა სწორედ კონგრესის არჩევნები, ხოლო 1991 წლის 3 მარტს ჩატარდა მოსახლეობის გამოკითხვა, რომელმაც ხმა მისცა ლატვიის დამოუკიდებლობას და დემოკრატიზაციას. ასე რომ, ლატვიაში ქვეყნის ლეგიტიმური უმაღლესი საბჭოსა და ეროვნული კონგრესის თანაარსებობა სრულიადაც არ შეიცავდა რაიმე კონფრონტაციულ მომენტს, განსხვავებით საქართველოსაგან. აქაური ე. წ. ეროვნული კონგრესი აბსოლუტურად განსხვავდებოდა თავისი ლატვიური თანამოსახელე სტრუქტურისაგან.
ესტონეთშიც `ნაციონალური გამოღვიძების~ პროცესი 1987 წლიდან დაიწყო, რაც, ცხადია, გორბაჩოვის `გარდაქმნის~ კურსთან გახლდათ დაკავშირებული. ამა წლის აპრილში ადგილობრივმა საბჭოთა ხელისუფლებამ მიიღო გადაწყვეტილება ქვეყნის ჩრდილოეთში არსებული ფოსფორიტების საბადოს ამუშავების შესახებ, მაგრამ მოულოდნელად პროტესტის დიდ ტალღას წააწყდა. წარმოიქმნა `მწვანეების~ მოძრაობა, რომელიც ამტკიცებდა, რომ საბადოს ფუნქციონირება დააბინძურებდა რეგიონის წყლის რესურსებს.
დაიწყო მოძრაობა ესტონეთის ეკონომიკური დამოუკიდებლობისათვის.
1988 წლის 13 აპრილს, სატელევიზიო თოქ-შოუს მსვლელობისას, ედგარ სავისაარმა ფართო საზოგადოებას შესთავაზა სახალხო ფრონტის შექმნის იდეა, რომლის მიზანიც, სხვათა შორის, გარდაქმნის _ ვიხმაროთ ეს სიტყვა რუსულ-ორიგინალური ვარიანტით _ პერესტროიკის ხელშეწყობა უნდა ყოფილიყო. სახალხო ფრონტმა თავისი ორი ბალტიისპირული მოძრაობის ანალოგიით საბჭოური სტრუქტურების გამოყენებით გადაწყვიტა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა.
1990 წლის 24 თებერვალს ერთდროულად მოეწყო ესტონეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოსა და კონგრესის არჩევნები. აქაც კონგრესის არჩევნებში მონაწილეობდნენ ესტონეთის პირველი რესპუბლიკის მცხოვრებლები, რომლებიც 1940 წლის 6 აგვისტომდე ქვეყნის საბჭოურ ოკუპაციამდე იყვნენ დაფიქსირებულნი მოქალაქეებად და მათი შთამომავლები.
უმაღლესმა საბჭომ მიიღო რიგი დიდმნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები და სწორედ ამ საბჭოთა სტრუქტურამ მიიყვანა ესტონეთი დამოუკიდებლობამდე. 1989 წლის 12 ნოემბერს უმაღლესმა საბჭომ გააუქმა 1940 წლის 22 ივლისის თავისივე მიღებული დეკლარაცია ესტონეთის საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში შესვლის შესახებ. ოთხი დღის შემდეგ, 16 ნოემბერს უმაღლესმა საბჭომ მიიღო დეკლარაცია ესტონეთის სუვერენიტეტის შესახებ.
1990 წლის 30 მარტს უმაღლესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება `ესტონეთის სახელმწიფო სტატუსის შესახებ~. საბჭოთა კანონების უზენაესობა ესტონეთის ტერიტორიაზე გაუქმებულ იქნა, ხოლო კონგრესი გამოცხადდა პარალელურ პარლამენტად. აქაც, როგორც ლატვიის შემთხვევაში, კონგრესი არ წარმოადგენდა არც ალტერნატიულ, მით უფრო, არც კონფრონტაციულ ან კონკურენტულ სტრუქტურას.
1991 წლის 3 მარტს შემდგარ რეფერენდუმში, რომელშიც მონაწილეობას ძირითადად ესტონელები იღებდნენ, მოსახლეობამ ესტონეთის დამოუკიდებლობას დაუჭირა მხარი, ხოლო რეზოლუცია `ესტონეთის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის შესახებ~ რესპუბლიკის უმაღლესმა საბჭომ 1990 წლის 20 აგვისტოს მიიღო ცნობილი მოსკოვის პუტჩის დღეებში. ამ დროს ესტონეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა აღარ არსებობდა. იგი ჯერ კიდევ 1990 წლის მაისში გამოცხადდა ესტონეთის რესპუბლიკად, ცხადია, ისევ და იმავე ქვეყნის უმაღლესი საბჭოს მიერ.
დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ბალტიური გამოცდილება მისაბაძ პრაქტიკად იქცა სხვა საბჭოთა რესპუბლიკების ეროვნული მოძრაობებისათვის. ბალტიური სცენარი მისაღები იყო დასავლეთის სახელმწიფოებისათვისაც, რომლებიც იმხანად მხარს უჭერდნენ საბჭოთა კავშირში მიმდინარე ე. წ. პერესტროიკის კურსს და მიხეილ გორბაჩოვთან ურთიერთობის ზედმეტად დაძაბვას ერიდებოდნენ. მათ აწყობდათ, რომ ბალტიელების სამართლებრივი ბრძოლა საბჭოთა კავშირის კონსტიტუციურ ფარგლებს არ სცილდებოდა, რაც სხვადასხვა დონეზე დასავლეთის სახელმწიფოების მხარდაჭერას განაპირობებდა. ეს მხარდაჭერა კი ევოლუციური აღმასვლით ხასიათდებოდა.

მთავარი განხეთქილება _ რადიკალების გათიშვა. 1990 წლის 25 მარტის არჩევნების ჩაშლა-გადატანა საქართველოში `ბალტიური გზის~ დამარცხებასაც ნიშნავდა. მართალია, ზომიერი ძალები უზენაესი საბჭოს არჩევნების პლატფორმაზე რჩებოდნენ, მაგრამ ისინი მეორეხარისხოვან როლში აღმოჩნდნენ. ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობის გეზს რადიკალები წარმართავდნენ და განსაზღვრავდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ არჩევნები გადაიდო, რადიკალთა და არჩევნების მომხრეთა ურთიერთთავდასხმები მიტინგებზე თუ პრესაში არ წყდებოდა.
1990 წლის 25 მარტს თავისი პოზიცია კიდევ ერთხელ დაადასტურა ზვიად გამსახურდიამ. მთავრობის სახლის წინ გამართულ მიტინგზე მან ეროვნული მოძრაობისათვის `მტრულ~ ორგანიზაციებად მონათლა უზენაესი საბჭოს არჩევნების მომხრე დაჯგუფებები: ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება, რესპუბლიკელები, სახალხო ფრონტი, საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ორგანიზაცია (სეგო). `რა სეგოა ის სეგო, საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ორგანიზაცია, რომელიც საბჭოთა არჩევნებისთვის იბრძვის, მოუწოდებს, რომ მიიღეთ საბჭოთა არჩევნებში მონაწილეობაო.~7 საერთოდ, ზ. გამსახურდია სხვებთან შედარებით არ გამოირჩეოდა უზენაესი საბჭოს არჩევნებში მონაწილეობის მძაფრი კრიტიკით, მაგრამ ამ ტაქტიკას იგი თავდაპირველად იზიარებდა და ეროვნული ფორუმის პოზიციაზე იდგა.
გარეგნულად ეროვნული ფორუმი ერთიან პლატფორმაზე მდგარ გაერთიანებას მიაგავდა. მათ ეს-ესაა გზიდან ჩამოიცილეს ეროვნულ-ლიბერალური ბანაკი და ეროვნულ მოძრაობას ერთპიროვნულად დაეპატრონენ. ამის შემდეგ მათ წინააღმდეგ ერთი მოწინააღმდეგე _ ცენტრალური და ადგილობრივი კომუნისტური ხელისუფლება იდგა და მთელი ძალები მის წინააღმდეგ უნდა მიემართა. 27 მარტს გაიმართა ეროვნული ფორუმის მესამე სხდომა, რომელსაც ამ გაერთიანებაში შემავალი ოცამდე ორგანიზაციის წარმომადგენელი დაესწრო. სხდომას მხოლოდ 4 წევრი არ ესწრებოდა. რომ წარმოვიდგინოთ, ვინ იყვნენ ისინი, ვინც ჯერ კიდევ ერთად იდგნენ, ვინც წარმართავდა ეროვნულ-რადიკალურ მოძრაობას და, სამწუხაროდ თუ საბედნიეროდ, მაგრამ ფაქტიურად მაშინდელი საქართველოს პოლიტიკური ცხოვრების ამინდს ქმნიდნენ, ჩამოვთვალოთ და გავიხსენოთ (ასე ხშირად უნდა გავაკეთოთ _ დ. შ.):
1. ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია _ ირ. წერეთელი, თ. სუმბათაშვილი, თ. ფიფია; 2. საქართველოს ჰელსინკის კავშირი _ ზ. გამსახურდია, თ. ქორიძე, ა. რცხილაძე; 3. წმინდა ილია მართლის საზოგადოება _ თ. პაატაშვილი, გ. გოგბაიძე; 4. საქართველოს მონარქისტული პარტია _ თ. ჟორჟოლიანი, გ. ხონელიძე, თ. კიტოვანი; 5. ქრისტიანულ-დემოკრატიული კავშირი _ ირ. კაკაბაძე, გ. კალანდაძე; 6. ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია _ მ. გიორგაძე, ი. ხუხუნაიშვილი; 7. საქართველოს დემოკრატიული პარტია _ თ. შარმანაშვილი, ვ. ჭყოიძე; 8. ქეთევან წამებულის საზოგადოება _ ლ. შაკიაშვილი; 9. საქართველოს ეროვნულ-სოციალური პარტია _ გ. გუმბიაშვილი; 10. მერაბ კოსტავას საზოგადოება _ ვ. ადამია; 11. მერაბ კოსტავას სახელობის საადგილმამულო ფონდი _ ჯ. გოლეთიანი; 12. თეთრი გიორგის კავშირი _ თ. მანაგაძე; 13. ქართველ შევარდენთა ლეგიონი _ ე. წიკლაური; 14. თეატრალური საზოგადოება _ დ. ანდღულაძე; 15. საქართველოს სახელმწიფოებრივი აღდგენის პარტია _ ჯ. ბოჭორიძე; 16. საქართველოს მხატვართა კავშირი _ თ. კიკალიშვილი; 17. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია _ თ. სიგუა; 18. თეატრალური საზოგადოება _ რ. მიქაბერიძე; 19. ინვალიდთა ასოციაცია _ ზ. სიხარულიძე; 20. კინემატოგრაფისტთა კავშირი _ გ. ხაინდრავა; 21. საქართველოს დამოუკიდებლობის ორგანიზაცია _ ალ. მელაძე; 22. აფხაზეთის წარმომადგენლები _ თ. ლორთქიფანიძე, თ. კემულარია, ა. გასვიანი.
რადიკალთა ამ ერთიანობამ ახლა უკვე 1990 წლის 27 მარტს კიდევ ერთხელ `დაადგინა~, რომ ქართველი ერისა და საქართველოს კანონიერი მოსახლეობის სახელით შეიძლება უფლებამოსილი იყოს `მხოლოდ და მხოლოდ~ საყოველთაო კენჭისყრით არჩეული `ოპოზიციური ხელმძღვანელობა~, რომელსაც `უნდა ეწოდოს ეროვნული კონგრესი~. ამავე `დადგენილების~ მეექვსე მუხლი კი კვლავ ადასტურებდა: `ეროვნული კონგრესის ყველა წარმომადგენელი უნდა უარყოფდეს იმ სტრუქტურებში, მექანიზმებსა და სისტემაში მონაწილეობას, რომელიც დამკვიდრებულ იქნა საქართველოში საბჭოთა ბოლშევიკური რუსეთის მიერ თავისუფალი და დემოკრატიული არჩევნების მიმართ 1921 წელს განხორციელებული შეიარაღებული აგრესიის შემდგომ~. ცხადია, საუბარი ეხებოდა საბჭოთა სტრუქტურებს, კერძოდ, უზენაეს საბჭოს.
ვის უნდა მოესმინა და შეესმინა `ქართველი ერისა და საქართველოს კანონიერი მოსახლეობის~ ხმა და სურვილი? ეროვნული ფორუმის თავდაჯერებული მტკიცებით, ასეთი ორგანო უნდა ყოფილიყო საერთაშორისო სამართალი. რომელი საერთაშორისო სტრუქტურა იგულისხმებოდა, `დადგენილებაში~ არ მოიხსენიებოდა. სამაგიეროდ ჩანდა, რომ დოკუმენტის შემდგენლებს ეჭვი ეპარებოდათ `საერთაშორისო სამართლის~ სამართლიანობაში და იმ შესაძლებლობასაც ითვალისწინებდნენ, რომ საერთაშორისო სტრუქტურები ეროვნულ კონგრესს არ აღიარებდნენ. რა თქმა უნდა, ასეც მოხდებოდა ან ამგვარი შესაძლებლობა უფრო რეალური ჩანდა. საერთაშორისო სამართალი საბჭოთა კავშირს ცნობდა და ნაკლებად მოსალოდნელი ჩანდა, მისი უარმყოფელი მეამბოხე ეროვნული ორგანო ეღიარებინა. ამგვარ შესაძლებლობას ეროვნული ფორუმის `დადგენილება~ სრულიად უტოპიურ და ფანტასტურ ზომას უპირისპირებდა: თუ საერთაშორისო სამართალი ეროვნულ კონგრესს არ აღიარებდა, ფორუმი `სრულიად საქართველოს მასშტაბით გამოაცხადებდა საყოველთაო ეროვნულ დაუმორჩილებლობას და ქართველ ერს მოუწოდებდა ტოტალური შეუიარაღებელი წინააღმდეგობისაკენ.~8 ამგვარი გეგმის განხორციელება უტოპიური იყო მაშინდელ ქართულ რეალობაში.
`შეურიგებელ და რადიკალურ~ ოპოზიციას იმხანად დიდი გავლენა გააჩნდა ქართველი საზოგადოების ცალკეულ-გარკვეულ ფენებზე და მრავალათასიანი მანიფესტაციების მოწყობაც ხელეწიფებოდა, მაგრამ მისი გავლენა არც იმდენად ყოვლისმომცველი მასშტაბისა გახლდათ, რომ საქართველოს მთელი მოსახლეობა `ტოტალურად~ აჰყოლოდა ფორუმის ბუნდოვან, არარეალისტურ და რაც მთავარია, უპრეცედენტო პროექტს.
ასეა თუ ისე, შექმნის პირველ ხანებში ეროვნული ფორუმი გარეგნულად მაინც ერთიანად გამოიყურებოდა და საზოგადოებისათვის უცნობი იყო მასში მიმდინარე შიდა დინებები. ამიტომ ამავე საზოგადოებისათვის მოულოდნელი აღმოჩნდა ეროვნული ფორუმის გათიშვა. 1990 წლის 24 აპრილს, ზუსტად ერთი თვისა და ათი დღის შემდეგ შექმნიდან, ეროვნული ფორუმი ორ ნაწილად გაიხლიჩა. ამ დღეს მომხდარი ინციდენტის შემდეგ, ფორუმი დატოვა ოთხმა წამყვანმა ორგანიზაციამ _ ჰელსინკის კავშირმა, წმინდა ილია მართლის საზოგადოებამ, მონარქისტულმა პარტიამ და მერაბ კოსტავას საზოგადოებამ.
ეროვნული ფორუმის სახით ორად გაითიშა საქართველოს `შეურიგებელი და რადიკალური მოძრაობა~. ქვეყნის ეროვნულ-პოლიტიკურ მოძრაობაში კიდევ ერთი კონფლიქტური დაპირისპირების ცენტრი და კერა შეიქმნა. უნდა ითქვას, თავიდანვე ადვილი შესამჩნევი იყო – ადრე ჩამოყალიბებული კონფლიქტურ კერებთან შედარებით, რადიკალთა ურთიერთდაპირისპირება ყველაზე ფეთქებადი და ცხელი იქნებოდა და ასეც მოხდა. ამ დაპირისპირებამ საბედისწერო შედეგები მოიტანა შემდგომში.
მაინც რა იყო ეროვნული ფორუმის გახლეჩვა-დაპირისპირების მიზეზი ან მიზეზები.
საზოგადოებას პრესამ, ტელევიზიამ იმთავითვე ისეთი ინფორმაცია მიაწოდა და შემდგომშიც დაუსრულებლად იმეორებდა, თითქოს დაპირისპირების მთავარი და ერთადერთი მიზეზი 24 აპრილს ეროვნული ფორუმის სხდომის დროს მომხდარი სროლა გახლდათ, მაშინდელ `იმელის~ შენობასთან. სროლა მოხდა `მხედრიონელებსა~ და თეთრი გიორგის კავშირის გასამხედროებულ ფორმირებათა წევრებს შორის.
გ. ჭანტურია მიიჩნევდა, რომ ორივე დაჯგუფება, რომელთა შორისაც ინციდენტი მოხდა, უფრო `პროვოკაციის მსხვერპლი~ იყო, ხოლო ინსპირატორი _ უშიშროების კომიტეტი. არც ერთი მათგანი და, კერძოდ, არც `მხედრიონი~ და არც თეთრი გიორგის კავშირი, ფორუმის საწინააღმდეგო საქციელს არ ჩაიდენდნენ, რადგან, როგორც ჯ. იოსელიანი, ისე თეთრგიორგელთა ხელმძღვანელთაგანი _ თენგიზ მანაგაძე, ფორუმის წევრები გახლდნენ. ე. ი. ჭანტურიასათვის `ფორუმის წევრობა~ საკმარისი ალიბი გახლდათ ორივე ფორმირების უდანაშაულობის სამტკიცებლად.9 ასეა თუ ისე, ეროვნულ-დემოკრატთა ლიდერი მთავარ ინსპირატორს თამამად ასახელებდა _ უშიშროების კომიტეტს, მაგრამ ინციდენტის უშუალო `შემსრულებლების~ დასახელებისაგან თავს იკავებდა (გავა სულ რაღაც სამნახევარი წელი და გ. ჭანტურია, სწორედ `მხედრიონის~ ერთ-ერთი დაჯგუფების ტერორისტული თავდასხმის მსხვერპლი გახდება. ამის შესახებ დრო და დრო ქვეყნდებოდა კიდეც ვერსიები. ერთ-ერთი იყო გიორგი მამაცაშვილის ე. წ. `ავთანდილ იოსელიანის დაკითხვის ოქმი #2.)10
ინციდენტიდან ათი დღის შემდეგ, ეროვნული ფორუმიდან გასული ორგანიზაციების წამყვანმა წარმომადგენლებმა გამოაქვეყნეს `მიმართვა ქართველი ერისადმი~. მასში ფორუმის დატოვების `უმთავრეს მიზეზად~ დასახელებული გახლდათ `სკანდალური ინციდენტი, სროლა ფორუმის მიმდინარეობის დროს, ტერორისტული აქტი, რომელიც მიმართული იყო ფორუმის ზოგიერთი წევრის წინააღმდეგ.~11 არც აქ იყვნენ `შემსრულებლები~ დასახელებულნი, თუმცა საერთო და ზოგადი ინსპირატორის როლში სახელდებოდა `კორუმპირებული მაფია~ და მისი `ფარულად წარმმართველი ოფიციოზი,~ რასაც არსებითი სინათლე არ შეჰქონდა საქმის არსში.
საზოგადოებაში, რა თქმა უნდა, უფრო მეტი რამ იცოდნენ, მაგრამ აქაც წინააღმდეგობრივი, ერთმანეთის გამომრიცხავი ვერსიები ფიგურირებდა, რომლებსაც ტენდენციურობის დაღი ესვა და ამა თუ იმ ჯგუფურ ინტერესს გამოხატავდა. დღესაც ბევრად არ შეცვლილა მდგომარეობა. ამ შემთხვევაშიც ჩვენ ე. წ. `საზოგადოებრივი აზრის~ და საზოგადოების ცალკეული წარმომადგენლებისა თუ ჯგუფების ვერსიების უგულებელყოფის გზას უნდა დავადგეთ. ამით გამოირიცხება პიროვნული მომენტი, მნიშვნელოვანი ისტორიულ-პოლიტიკური მოვლენების ახსნის დროს. ჩვენთვის უფრო მნიშვნელოვანია ბევრად, რა როლი ითამაშა, ან საერთოდ, ითამაშა თუ არა რაიმე როლი `იმელის~ ინციდენტმა. მის ინსპირატორებს თავისთავად გამოავლენს მოვლენათა განვითარების შემდგომი საერთო ტენდენცია. ამჯერად კი იმით შეიძლება დავკმაყოფილდეთ, რომ ინციდენტის წამოწყებაში უფრო ხშირად ბრალს ჯ. იოსელიანის `მხედრებს~ სდებდნენ.
უნდა დავეთანხმოთ ორივე ზემოაღნიშნული ვერსიის ავტორების _ ჭანტურიას და ფორუმიდან გასული ზვიად გამსახურდიას განცხადების საერთო პათოსს _ `იმელის~ წინ ატეხილი სროლა შეიარაღებული ფორმირებების მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლი ძალების წინააღმდეგ იყო მიმართული და მან შესანიშნავად შეასრულა თავისი `შავბნელი~ დანიშნულება _ ორი ქართული რადიკალური დაჯგუფება ერთმანეთთან კიდევ უფრო მწვავედ და საბოლოოდ დააპირისპირა. მაგრამ `იმელის~ ინციდენტი არ გახლდათ ფორუმში დარჩენილებსა და ფორუმიდან გასული რადიკალების დაპირისპირების არც ერთადერთი, არც უკანასკნელი და არც მთავარი მიზეზი.
დაპირისპირების მთავარი მიზეზი იდეურ-პოლიტიკური ხასიათისა ჩანდა და `მოპირდაპირე დასების~ (არჩილ ჯორჯაძის ტერმინია _ დ. შ.) პოლიტიკურ პლატფორმებს შორის განსხვავებაში იდო. ამ განსხვავებებმა უფრო ადრე იჩინა თავი, ვიდრე `იმელის~ წინ სროლა ატყდებოდა. იდეურ-პოლიტიკური წინააღმდეგობანი 1990 წლის 24 აპრილამდე უკვე იმდენად გამწვავებული იყო, რომ ზვიად გამსახურდია უკვე თავისი მომხრე ორგანიზაციებისაგან ცალკე კოალიციის შექმნას აპირებდა.
1990 წლის აპრილის დასაწყისში შედგა მერაბ კოსტავას საზოგადოების პირველი ყრილობა. მასზე სიტყვით გამოსულმა ზვიად გამსახურდიამ წამოაყენა იდეა, შექმნილიყო ახალი გაერთიანება. მასში უნდა შესულიყო `ყველა უკომპრომისო, უანგარო და უღალატო ორგანიზაცია~. გამსახურდიას აზრით, ასეთი ორგანიზაციები იყვნენ: მერაბ კოსტავას საზოგადოება, ჰელსინკის კავშირი, წმინდა ილია მართლის საზოგადოება, დამოუკიდებლობის პარტია და თეთრი გიორგის კავშირი. სწორედ, ეს ორგანიზაციები `უნდა გაერთიანებულიყვნენ კოალიციაში, რადგან ერთი სტრატეგია, ტაქტიკა, მიზანმიმართულება~ ჰქონდათ.
ახალი `კოალიციის~ შექმნა პირველ რიგში მოასწავებდა ეროვნული ფორუმის სხვა დანარჩენი წევრი-ორგანიზაციებისაგან განსხვავებულ `სტრატეგიას, ტაქტიკას და მიზანმიმართულებას~ და ეს ფიქსირდებოდა უკვე 24 აპრილამდე, ე. ი. `იმელის~ ცნობილ ინციდენტამდე ერთი კვირით ადრე. ეს განცხადება, რომელიც ზემოაღნიშნულ ყრილობაზე გაკეთდა, 17 აპრილს უკვე გამოქვეყნდა `ახალგაზრდა ივერიელში~. აქ უკვე იმასაც აღარ აქვს მნიშვნელობა, რომ ახალი კოალიციის იდეა, სანამ მას ზვიად გამსახურდია საჯაროდ გამოთქვამდა, ადრევე ტრიალებდა და მზადდებოდა გამსახურდიას მომხრე ორგანიზიციებში.
მაშ, გამოდის, რომ გამსახურდიას მომხრე ორგანიზაციების მიერ ეროვნული ფორუმის დატოვება `იმელის” წინ მომხდარი ინციდენტის შედეგი კი არ იყო, არამედ პირიქით, `იმელის~ ინციდენტი იყო გამსახურდიას მომხრეების მიერ ახალი `კოალიციის~ შექმნის განზრახვის შედეგი. `იმელის~ ინციდენტმა, მხოლოდ უშუალო საბაბის თუ დეტონატორის როლი შეასრულა ფორუმიდან გამსახურდიას მომხრეების გასვლაში.
რომ დავასკვნათ, ასეთ სურათს მივიღებთ საბოლოოდ _ ზ. გამსახურდიას მომხრეებსა და ფორუმის დანარჩენ წევრ-ორგანიზაციებს შორის, თავიდანვე არსებობდა სერიოზული იდეურ-პოლიტიკური განსხვავებები. ეს წინააღმდეგობები სულ უფრო მწვავდებოდა და სულ მოკლე ხანში ეროვნული ფორუმის შექმნიდან გადაიზარდა სერიოზულ წინააღმდეგობაში. წინააღმდეგობა იმდენად გამწვავდა, რომ უკვე 1990 წლის აპრილის შუა რიცხვებში ზ. გამსახურდიას და მის მომხრე ორგანიზაციებს გადაწყვეტილი ჰქონდათ ცალკე გაერთიანების _ ახალი კოალიციის შექმნა, რაც იყო ფორუმის დაშლის უპირველესი მიზეზი. ამ წინააღმდეგობების გამწვავებას მოჰყვა `იმელის~ წინ ორივე დაჯგუფების მომხრე შეიარაღებული ფორმირებების _ `მხედრიონისა~ და თეთრი გიორგის კავშირის წევრებს შორის სროლა. ამის შემდეგ, ე. ი. 24 აპრილიდან, ზ. გამსახურდია თავის მომხრე ორგანიზაციებთან ერთად, გადის ეროვნული ფორუმიდან, რაც ამ უკანასკნელის დაშლას თუ არა, გახლეჩვას და ურთიერთდაპირისპირებას მოასწავებს. ეს იყო მიზეზი, რის შედეგადაც საქართველოს საერთო ეროვნულ-პოლიტიკურ მოძრაობაში კიდევ ერთი სკანდალური დაპირისპირების კერა გაჩნდა.
დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა საქართველოში ურთიერთდაპირისპირების პარალელურად მიმდინარეობდა და ხელისუფლებისათვის ბრძოლის ხასიათს ატარებდა.

მრგვალი მაგიდის პოლიტიკური კონცეფცია _ რაციონალური არჩევანი. 24 აპრილის მოვლენებიდან ორი კვირაც არ იყო გასული, რომ საქართველოს პოლიტიკურ რუკაზე ახალი პოლიტიკური გაერთიანება გაჩნდა. 7 მაისს შეიქმნა `მრგვალი მაგიდა~, ის `ახალი კოალიცია~, რომლის შესახებაც ჯერ კიდევ აპრილში აცხადებდნენ მისი ინიციატორები. `მრგვალი მაგიდის~ პოლიტიკური ორგანიზაციების გაერთიანებაში შევიდნენ: 1. ჰელსინკის კავშირი, 2. მონარქისტული (კონსერვატიული) პარტია, 3. წმინდა ილია მართლის საზოგადოება და 4. მერაბ კოსტავას საზოგადოება.
ახალი ორგანიზაცია, უფრო სწორედ, `საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის პოლიტიკურ პარტიათა და ორგანიზაციათა~ გაერთიანება, არა მარტო ეროვნული ფორუმიდან ფიზიკურ-სტრუქტურულად გასვლას აფიქსირებდა, არამედ მისგან იდეურ-პოლიტიკურ გამიჯვნასაც აღნიშნავდა. ეს მნიშვნელოვანი ფაქტორი თავიდანვე ყურადსაღები უნდა გავხადოთ, რადგან შექმნისთანავე დაფიქსირდა, რომ `მრგვალი მაგიდის მიზანია, დღევანდელი პოლიტიკური ვითარებიდან გამომდინარე, საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის რეალისტური კონცეფციის შექმნა~.
ეს გარემოებაც საკმარისია იმის დასადასტურებლად, რომ მრგვალი მაგიდა ეროვნულ ფორუმს იდეურ ნიადაგზე _ პოლიტიკური პლატფორმის განსხვავებულობის გამო გამოეყო. მრგვალი მაგიდის იდეოლოგებისათვის მიუღებელი აღმოჩნდა ეროვნული ფორუმის პროგრამა და ისინი ინტენსიურად შეუდგნენ საკუთარი საპროგრამო მიზნების გარკვევა-დასაბუთებას.
უკვე 11 მაისს მრგვალმა მაგიდამ წესდება შეიმუშავა, რომელშიც ზემოაღნიშნული მიზანი იყო დაფიქსირებული _ რეალისტური კონცეფციის შექმნა. კონცეფცია ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ჰელსინკის მომავალ მეორე შეხვედრაზე სურდათ გაეტანათ.
12 მაისს მიღებული იქნა ახალი გაერთიანების პირველი უმნიშვნელოვანესი დოკუმენტი _ მრგვალი მაგიდის პოლიტიკური კონცეფცია. ნათლად გავერკვეთ ამ კონცეფციაში, რომლითაც მრგვალმა მაგიდამ ეროვნული ფორუმისაგან იდეური გამიჯვნა და საკუთარი პოლიტიკური მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბება დაიწყო.
მრგვალი მაგიდა `ქართველ ერს და საქართველოს კანონიერ მოსახლეობას~ მოუწოდებდა არჩევანი გაეკეთებინა `იმ გზისა, რომლითაც საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა უნდა აღმდგარიყო~. საამისოდ ორი გზა არსებობდა: 1. `საყოველთაო ეროვნული დაუმორჩილებლობა~ და აქვე განვმარტავთ, ეს ეროვნული ფორუმის ბრძოლის გზა გახლდათ; 2. `დროებითი უმაღლესი ხელისუფლების საყოველთაო არჩევნები~, ე. ი. მრგვალი მაგიდის ბრძოლის გზა _ არჩევნები.
პირველ რიგში მრგვალი მაგიდის კონცეფცია ეროვნული დაუმორჩილებლობის იდეას და გზას იწუნებდა, მისი არარეალურობის გამო. იგი ჩამოთვლიდა რამდენიმე მიზეზს, რატომ იყო ეს გზა არარეალური. პირველი მიზეზი იყო საქართველოს მოსახლეობის ეთნიკური შემადგენლობის სიჭრელე. დაუმორჩილებლობას მხარს არ დაუჭერდა ქვეყნის არაქართველი მოსახლეობა, რომლის წილიც საერთო რაოდენობის დიდ პროცენტს შეადგენდა. მეორე მიზეზი გახლდათ საქართველოს მოსახლეობის დიდ ნაწილში გამჯდარი მანკიერი მორალური თვისებები: მომხვეჭელობა, კონფორმიზმი. ამგვარი მორალურ-ფსიქოლოგიური განწყობის მქონე მოსახლეობის ნაწილი ასევე არ დაუჭერდა მხარს დაუმორჩილებლობის ლოზუნგს და მათი რიცხვიც საკმაოდ დიდი იყო მოსახლეობის საერთო რაოდენობაში. არსებობდა მესამე მიზეზიც _ საიმპერიო მმართველობის სიძლიერე და საოკუპაციო არმიის ყოფნა საქართველოს ტერიტორიაზე, რაც მოსახლეობის დიდ ნაწილს _ საბჭოთა სტრუქტურებთან ღია დაპირისპირების ხალისს უკარგავდა და პესიმისტურადაც განაწყობდა.
მრგვალი მაგიდის კონცეფცია ქართველ საზოგადოებას არჩევნების გზას სთავაზობდა, რომელიც `არსებულ ობიექტურ რეალობას ითვალისწინებდა~ და რომელიც შექმნიდა `უმაღლეს არჩევით ორგანოს~, რომელსაც ქვეყნის მოსახლეობა გადასცემდა ნდობის მანდატს. ამის შემდეგ `კონცეფციაში~ სამართლებრივად საბუთდებოდა, თუ რა გზით და რომელი არჩევითი ორგანო იქნებოდა ქართველი ერის ნების გამომხატველი. ამგვარი ორგანოს იდენტიფიკაცია რომ მომხდარიყო, პირველ რიგში უნდა დადგენილიყო ის პირველადი სამართლებრივი დოკუმენტი, რომელიც შემდგომი სამართლებრივი აქტების საფუძველი და კანონიერი საწყისი იქნებოდა, ანუ საიდანაც შესაძლებელი იქნებოდა სამართლებრივი პროცესის `კანონიერად დაწყება~.
ასეთი საწყისი სამართლებრივი ხელშეკრულება _ დამოუკიდებელი საქართველოს რეალობაში არსებული სამართლებრივ-პოლიტიკური და ამავე დროს, საერთაშორისო აქტი უნდა ყოფილიყო. ასე უნდა მომხდარიყო იმის გამო, რომ საქართველოს სსრ უმაღლესმა საბჭომ, როგორც ცნობილია, 1989-1990 წლის განმავლობაში მიღებული რამდენიმე დადგენილებით `ბათილად სცნო~ საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობის შემდეგ მიღებული ყველა სახელმწიფოებრივი დოკუმენტი, როგორც უკანონო.
ასეთ საერთაშორისო სამართლებრივ-პოლიტიკურ აქტად სავსებით მართებულად იქნა მიჩნეული საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკისა და საბჭოთა რუსეთს შორის დადებული სამშვიდობო ხელშეკრულება 1920 წლის 7 მაისს. როგორც ცნობილია, ამ ხელშეკრულებით, საბჭოთა რუსეთმა საქართველოს დამოუკიდებლობა ცნო. და აი, აქ, რადიკალურ ორგანიზაციათა გაერთიანება “მრგვალი მაგიდა” თავის კონცეფციაში პირველად ახსენებს, თანაც დადებით კონტექსტში _ `ლიტვურ პრეცედენტს~.
მართალია, მრგვალი მაგიდა ერთგვარ უკანდასახევ გზას მაინც იტოვებს და ლიტვურ გამოცდილებას `ნაჩქარევს~ უწოდებს, მაგრამ მთავარი ნაბიჯი გადადგმულია _ იგი `ლიტვურ პრეცედენტს~ მაგალითისათვის იმოწმებს და მისი გამოცდილების გაზიარებას ფიქრობს. კერძოდ, მას განზრახული აქვს თავის მომავალ სამართლებრივ ბრძოლაში ლიტველებივით საერთაშორისო ხელშეკრულებებს დაეყრდნოს. `კონცეფციაში~ ვკითხულობთ: `ამ მიზეზით შეიქმნა ერთგვარად ნაჩქარევად ლიტვური პრეცედენტი, რომელიც უახლოეს მომავალში მეტროპოლიასთან მოლაპარაკებას აწარმოებს არა საბჭოურ კონსტიტუციათა, არამედ საერთაშორისო სამართლის გათვალისწინებით.~12
ამის შემდეგ, მრგვალი მაგიდა უარყოფს კიდეც, მაგრამ ნიადაგსაც ამზადებს უზენაესი საბჭოს არჩევნების საკითხის დასასმელად. კერძოდ, იგი უარყოფს არა საერთოდ უზენაესი საბჭოს არჩევნებს, არამედ `დღევანდელ უზენაეს საბჭოს~, რომელიც, რა თქმა უნდა, ვერაფრით ვერ იქნება საქართველოს კანონიერი მოსახლეობის ნების გამომხატველი. სწორედ ამიტომ ამბობს რადიკალური ფრთა უარს არჩევნებში _ `საბჭოურ არჩევნებში მონაწილეობაზე~.
მაგრამ იგი უარს არ ამბობს საერთოდ უზენაესი საბჭოს არჩევნებში მონაწილეობაზე, თუ ის `დღევანდელი~ ფორმის, შინაარსის ან შემადგენლობის არ იქნება. ეს აზრი გამომდინარეობს `კონცეფციის~ კონტექსტიდან და ჩვენც მივყვეთ მის აზრს. `კონცეფცია~ ისეთი არჩევით მოსულ `სამართლებრივ სუბიექტს~ აღიარებს, რომელიც შეიქმნება `საყოველთაო, მრავალპარტიული, შეუზღუდავი დემოკრატიული არჩევნების~ შედეგად, მაგრამ ეს არ იქნება `საბჭოური~ არჩევნები.
ახლა აქ სვამს კითხვას `კონცეფცია~ _ როგორ უნდა ჩატარდეს საქართველოში არჩევნები. არსებობს ორგვარი არჩევნების ჩატარების თეორიული შესაძლებლობა _ ოფიციალური და არაოფიციალური. არაოფიციალური არჩევნები, რა თქმა უნდა, არასაბჭოური იქნება, მაგრამ მასში არ მიიღებს საქართველოს მოსახლეობის უმრავლესობა მონაწილეობას და პირდაპირ არ დაუპირისპირდება ოფიციალურ ხელისუფლებას ზემოაღნიშნული სამი _ ეთნიკური, მორალური და პოლიტიკური მიზეზების გამო. რომც მოხდეს ასეთი რამ, არაოფიციალურად არჩეულ ორგანოს საერთაშორისო სამართალიც არ ცნობს, რადგან, სამწუხაროდ, ასეთია `დღევანდელი მსოფლიო პოლიტიკური რეალობები~. მრგვალი მაგიდის `პოლიტიკური კონცეფცია~ სრულიად რეალისტურად აფასებდა საერთაშორისო ვითარებას და ეს უკვე რამდენიმე თვის მანძილზე, ყოველ შემთხვევაში, 1989 წლის აპრილის მოვლენების შემდეგ ქართულ რადიკალურ სივრცეში თითქმის პირველად ხდებოდა.
დაასაბუთა რა ეროვნული კონგრესის აღიარების შეუძლებლობა საერთაშორისო სამართლის მიერ, `მრგვალმა მაგიდამ~ წამოაყენა საქართველოში `ოფიციალური არასაბჭოური არჩევნების~ იდეა, რომლის განხორციელებაც `უფრო რეალისტურად და მეტი სარგებლობის მომტანად~ იქნა მიჩნეული. არჩევნების ჩასატარებლად საჭირო იყო საქართველოში შექმნილიყო `შესაბამისი პოლიტიკური სიტუაცია~, რათა ლეგიტიმური ყოფილიყო მთავარი მიზანი _ დამოუკიდებლობის გამოცხადება. საამისოდ `კონცეფცია~ მიზნად ისახავდა მოქმედებათა გეგმას შემდეგი თანმიმდევრობით:
1. საქართველოს უნდა მიეღო თავისი რეალური მდგომარეობის შესაბამისი `პოლიტიკური სტატუსი~. მას უნდა შეეცვალა სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის სახელი, რის შემდეგაც საქართველო აღარ ჩაითვლებოდა საბჭოთა კავშირის შემადგენელ ნაწილად და მოკავშირე რესპუბლიკად. 2. უნდა შეჩერებულიყო საბჭოთა კონსტიტუციის მოქმედება საქართველოს `მთელ ტერიტორიაზე~. 3. გარდამავალ პერიოდში ქვეყანა უნდა ემართა დროებით მთავრობას. დამოუკიდებლობას მთავრობა გამოაცხადებდა სამი მთავარი პირობის აღსრულების შემდეგ _ როცა განხორციელდებოდა ქვეყნის მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობის ნება; როცა განხორციელდებოდა მთავრობის სუვერენიტეტი ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე და როცა იურიდიულად დადგინდებოდა ქვეყნის ტერიტორიის საზღვრები. სანამ ეს ყველაფერი გაკეთდებოდა, პირველ რიგში, საქართველოს მოსახლეობას თავისი ნება არასაბჭოური, საყოველთაო, დემოკრატიული არჩევნების გზით უნდა გამოეხატა. არჩევნების შედეგად მოსულ გარდამავალი პერიოდის უმაღლეს ხელისუფლებას უნდა მოემზადებინა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის სამართლებრივი საფუძვლები. ამით განისაზღვრებოდა მისი `მთავარი დანიშნულება~.
`პოლიტიკური კონცეფციის~ სახით, მრგვალი მაგიდის ორგანიზაციებმა საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის ახალი სტრატეგია და ტაქტიკა შეიმუშავეს. იგი თანმიმდევრულად და ეტაპობრივად წარმოადგენდა ეროვნული მოძრაობის ბრძოლის კონკრეტულ გზას. `კონცეფციამ~ ფაქტიურად აღიარა და გაიზიარა დამოუკიდებლობის აღდგენის `ლიტვური გზა~. ბალტიური სქემა უკვე აპრობირებული გახლდათ საბჭოთა სივრცეში და საბჭოური კონსტიტუციური ნორმების გათვალისწინებასთან ერთად, საერთაშორისო სამართლისა და დასავლეთის სახელმწიფოების მხარდაჭერის პოტენციალსაც შეიცავდა.
სწორედ ამის გამო, საქართველოს რადიკალური მოძრაობის ერთმა ნაწილმა მრგვალი მაგიდის სახით დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის რეალური სტრატეგია შეიმუშავა და სწორედ ეს იყო `პოლიტიკური კონცეფციის~ მთავარი მიზანიც და არსიც. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ზვიად გამსახურდიას განმარტებით, მრგვალი მაგიდის მიზანი დამოუკიდებლობის აღდგენის `რეალისტური კონცეფციის შექმნა~ და ასეთივე სტრატეგიის განხორციელება უნდა ყოფილიყო.
რატომ იყო მრგვალი მაგიდის `პოლიტიკური კონცეფცია~ რეალისტური? პირველ რიგში, უზენაესი საბჭოს არჩევნებს სამართლებრივად ვერ შეეწინააღმდეგებოდა ცენტრალური საბჭოთა ხელისუფლება, რადგან იგი ჯდებოდა საბჭოთა კონსტიტუციისა და საარჩევნო სტრუქტურების ჩარჩოებში. მეორე _ მასში მონაწილეობას მიიღებდა საქართველოს მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა და მათ შორის, არაქართველი მოსახლეობაც, რადგან მას ეცოდინებოდა, რომ სამართლებრივ-იურიდიულად არ დაუპირისპირდებოდა იმპერიის ხელისუფლებას და ამ მხრივ, ღია რეპრესიის შიში არ ექნებოდა. იგი არ `ჯანყდებოდა~, არც დაუმორჩილებლობას უცხადებდა მას, პირიქით, ხელისუფლების მიერ მიცემულ საარჩევნო უფლებას იყენებდა. მესამე _ არჩევნებში მონაწილე მოსახლეობას დასავლეთის სახელმწიფოთა შესაბამისი სტრუქტურების მხარდაჭერის იმედიც შეიძლებოდა ჰქონოდა. თუ ცენტრალური ხელისუფლება ხელოვნურ სიძნელეებს, ან თუნდაც რეპრესიულ ზომებს მიმართავდა, დასავლეთს შეეძლო მისთვის მიეთითებინა, რომ უმაღლესი საბჭოს არჩევნები ლეგიტიმური იყო საბჭოთა სისტემისათვის და საქართველოში ჩატარებული არჩევნები კანონიერი გახლდათ. მეოთხე _ უმაღლესი საბჭოს არჩევნებს პრეცედენტი გააჩნდა ბალტიის სამივე რესპუბლიკაში ჩატარებული არჩევნების სახით და ესეც მოსახლეობას არჩევნებში მონაწილეობისათვის კიდევ ერთ არგუმენტს აძლევდა. მეხუთე _ და საკმარისია, თუმცა სხვა არგუმენტებიც არსებობს, არჩევნებს აწყობდა საქართველოს კომუნისტური ხელისუფლება და მოსახლეობა არც მას უპირისპირდებოდა არჩევნებში მონაწილეობით.
`პოლიტიკური კონცეფციის~ შექმნა კიდევ ერთხელ და საბოლოოდ ადასტურებდა იმ ფაქტს, რომ საქართველოს რადიკალურ მოძრაობაში მომხდარი გათიშვა მრგვალი მაგიდის ლიდერებისა და ორგანიზაციების მხრიდან იდეურ-პოლიტიკური პრინციპების გამო მოხდა. რა თქმა უნდა, ეს იყო მთავარი მიზეზი, თორემ სხვა მიზეზებიც არსებობდა და შესაბამისი თემების განხილვისას შევეხებით.
ბრძოლის საპარლამენტო ტაქტიკის არჩევას და ბალტიური გზის გაზიარებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობისათვის. ჯერ ერთი, მან პოლიტიკური რეალიზმის გზაზე დააყენა ქართული ეროვნულ-რადიკალური მოძრაობის ერთი და უმნიშვნელოვანესი ნაწილი. მეორეც, მან ამ ეტაპზე მაინც არასამართლებრივი ჩიხიდან გამოიყვანა ქვეყანაში მიმდინარე ეროვნულ-პოლიტიკური მოძრაობა. გარდა ამისა, ბალტიური გზის აღიარებამ საპარლამენტო ბრძოლის გზას დაუბრუნა მისი მომხრე ძალები საქართველოში. მრგვალი მაგიდის არჩევანი საქართველოს პოლიტიკური სპექტრის უმრავლეს პოლიტიკურ პარტიებს და ორგანიზაციებს აწყობდათ, რადგან ისინი თავიდანვე უზენაესი საბჭოს არჩევნებში მონაწილეობის მომხრენი იყვნენ.

`ეროვნული ყრილობა~ _ პოლიტიკური რომანტიზმის საბოლოო არჩევანი. როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ბრძოლის ბალტიისპირული ტაქტიკა ქართულმა რადიკალურმა მოძრაობამ 1989 წლის 9 აპრილის მოვლენების შემდეგ, კატეგორიულად უარყო. `ჩვენ არ წავალთ “ბალტიისპირეთის გზით _ `სახალხო ფრონტს~ ვერ ვაღიარებთ ეროვნული ძალების გამაერთიანებელ ორგანიზაციად~ _ ამას ეროვნულ-დემოკრატების ლიდერი გ. ჭანტურია 1989 წლის მაისში ორთაჭალის ციხეში წერდა, როცა სასამართლოზე წარმოსათქმელ სიტყვას ამზადებდა.13
გ. ჭანტურიას აზრით, ეროვნული მოძრაობის გამაერთიანებელ-მაკოორდინებელი ძალა ეროვნული სათათბირო უნდა ყოფილიყო. ეს ტაქტიკა ჭანტურიამ, მისმა პარტიამ და მისმა მხარდამჭერმა რადიკალებმა უცვლელად შეინარჩუნეს ეროვნული ფორუმის გათიშვის შემდეგაც. შეიცვალა მხოლოდ ტერმინი, როცა ფორუმმა ეროვნული კონგრესი აღიარა ქართველი ხალხის ნების გამომხატველ საგულვებელ ორგანოდ.
1990 წლის სექტემბერში, როცა საქართველოში უკვე გადაწყვეტილი იყო, როგორც უზენაესი საბჭოს, ისე ეროვნული კონგრესის არჩევნების ჩატარებაც, მრგვალი მაგიდის პოლიტიკურ ორგანიზაციათა `მემორანდუმი~ უკვე მერამდენედ აფიქსირებდა ბალტიური გზის პრაგმატულობას და კიდევ ერთხელ შეახსენებდა მომხრეებს, რომ თავის დროზე ეროვნული მოძრაობის `დიდ ნაწილს~ ერის ნდობის გამომხატველ სამართალ-სუბიექტად მიაჩნდა ეროვნული კონგრესი. `მაგრამ მსოფლიოს პრაქტიკაში დღემდე ვერ მოიძებნა პრეცედენტი არაოფიციალური სტრუქტურების სამართალ-სუბიექტად ცნობისა საერთაშორისო სამართლის მიერ. ეს ყოველივე ძალზე თვალსაჩინოდ დადასტურდა ბალტიის ქვეყნების მაგალითზე.~14 ეს ყველაფერი გასაგები იყო, მაგრამ გაუგებარი გახლდათ, რატომ არ იყო ის გასაგები ეროვნულ ფორუმში დარჩენილი პოლიტიკური დაჯგუფებებისათვის. როგორი იყო მათი არგუმენტაცია, მიზნები და მოქმედების არსი 1990 წლის, თუნდაც 24 აპრილის `იმელის~ ინციდენტის, ან მრგვალი მაგიდის `პოლიტიკური კონცეფციის~ გამოქვეყნების შემდეგ; რას ეყრდნობოდა მათი არგუმენტაცია ბალტიური გზის უარყოფის შესახებ. მივყვეთ მოვლენებს, რომელთა მთავარი პერსონაჟები რადიკალური მოძრაობის ფორუმში დარჩენილი ორგანიზაციები, ანუ რადიკალთა ახალგაზრდა თაობის წარმომადგენლები იყვნენ. ეს ორგანიზაციები, ძირითადად, თავს იყრიდნენ ეროვნულ-დემოკრატიული და ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიების ირგვლივ.
ეროვნულმა ფორუმმა საქართველოს მოსახლეობისა და ქართველი ერის ერთადერთ უფლებამოსილ იურიდიულ პირად და ორგანოდ `საერთაშორისო სამართლის დონეზე~ გამოაცხადა მომავალ მრავალპარტიულ არჩევნებში `საქართველოს ოპოზიციური ხელმძღვანელობა და მმართველობა~, რომელსაც უნდა წოდებოდა `ეროვნული კონგრესი~.
ფორუმის 27 მარტის დადგენილების მეექვსე მუხლი იუწყებოდა: `ეროვნული კონგრესის პლატფორმა და ორიენტაცია ემყარება საქართველოს შეურიგებელი და რადიკალური, დემოკრატიული ოპოზიციის სტრატეგიას, რაც ნიშნავდა საბჭოთა სტრუქტურების კატეგორიულ უარყოფას. კიდევ უფრო კატეგორიული გახლდათ, იმავე დადგენილების მეშვიდე მუხლის `გ~ პუნქტი, რომელიც თითქოს დედამიწის ზურგზე ყველას ემუქრებოდა და აფრთხილებდა: `იმ შემთხვევაში, თუ საერთაშორისო სამართალი საქართველოს ეროვნულ კონგრესს არ აღიარებს საქართველოს კანონიერი მოსახლეობის ნების გამომხატველ ოფიციალურ იურიდიულ პირად და არ ცნობს კანონიერად, ეროვნული კონგრესი სრულიად საქართველოს მასშტაბით გამოაცხადებს ეროვნულ დაუმორჩილებლობას და ქართველ ერს მოუწოდებს ტოტალური შეუიარაღებელი წინააღმდეგობისაკენ.”15
ჩვენ უკვე ვისაუბრეთ ეროვნული კონგრესის იდეისა და ეროვნული დაუმორჩილებლობის პერსპექტივის უტოპიურობის შესახებ. მიუხედავად ყოველივე ზემოთქმულისა, კონგრესის მომხრენი ეროვნული ყრილობის ჩატარების სამზადისს შეუდგნენ. 1990 წლის 23-25 ივნისს ე. წ. ეროვნულ ყრილობაზე შეიკრიბნენ ფორუმში მყოფი რადიკალური მოძრაობის, ზოგიერთი სხვა საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზაციებისა და ინტელიგენციის ერთი ნაწილის წარმომადგენლები. თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ღონისძიების სახელწოდება არ ასახავდა მის შემადგენლობას. იგი არ შეიძლებოდა ყოფილიყო ეროვნული ყრილობა, რადგან ქართველი ხალხის და მოსახლეობის მხოლოდ ერთი მცირე ნაწილის წარმომადგენლობას მოიცავდა. ყრილობა მთლიანად არც რადიკალური მოძრაობის ნების გამომხატველად ჩაითვლებოდა, რადგან მასზე მოძრაობის ასევე ერთი ნაწილი გახლდათ წარმოდგენილი. აქედან გამომდინარე, ივნისში გამართულ ზემოაღნიშნულ ღონისძიებას, უკეთეს შემთხვევაში, კონგრესის მომხრე რადიკალური მოძრაობის ან ორგანიზაციების ყრილობა შეიძლებოდა ეწოდებინათ.
მიუხედავათ ამისა, 23-25 ივნისის ყრილობას ეროვნული უწოდეს, რაც მისი მოწყობის ინიციატორთა ზედმეტი ამბიციურობისა და ყრილობისათვის საყოველთაო მნიშვნელობის მინიჭების გულუბრყვილო ცდა გახლდათ.
კონგრესის მომხრე შეურიგებელმა რადიკალებმა გონივრული ნაბიჯი გადადგეს, როცა ყრილობაზე ინტელიგენციის წარმომადგენლები მიიწვიეს. მათ ტაქტიკა შეცვალეს და მათთან ბრძოლას თანამშრომლობა არჩიეს. ყრილობის მსვლელობაში აქტიური მონაწილეობა მიიღეს ზვიად გამსახურდიასგან მოძულებულმა `წითელი~ ინტელიგენციის სახელიანმა წარმომადგენლებმა: ჯანსუღ ჩარკვიანმა, ალექსანდრე ჯავახიშვილმა, სოლომონ ხუციშვილმა, გოგი ხარაბაძემ, ელდარ შენგელაიამ და სხვ. ყრილობა დალოცა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა, უწმიდესმა და უნეტარესმა ილია მეორემ.
ყრილობის მთავარი შედეგი გახლდათ ეროვნული კონგრესის არჩევნების შესახებ გადაწყვეტილების მიღება. არჩევნების თარიღად 30 სექტემბერი გამოცხადდა. ყველაზე თავგამოდებით ეროვნული ყრილობის, კონგრესის არჩევნებისა და კონგრესის დანიშნულებას გ. ჭანტურია ასაბუთებდა. ეროვნულ კონგრესს თუ აირჩევდა, და აუცილებლად აირჩევდა, საქართველოს მოსახლეობის ნახევარზე მეტი, იგი იქნებოდა მისი ნების გამომხატველი ორგანო. ასეთ შემთხვევაში კონგრესს აუცილებლად აღიარებდა საერთაშორისო სამართალი. ეს ორგანო, როგორც ქართველი ხალხის დაუმორჩილებლობის მექანიზმი, კონფრონტაციულად დაუპირისპირდებოდა საბჭოთა სტრუქტურებს და, რაც მთავარია, საბჭოთა ხელისუფლებასაც `გაუჭირდებოდა~ კონგრესთან ბრძოლა. ეს უკანასკნელი, საქართველოს კოლონიად, ხოლო საბჭოთა ჯარებს საოკუპაციო ჯარებად გამოაცხადებდა და დასავლეთსაც დაარწმუნებდა ამაში.
ცოტა უფრო გვიან გამოქვეყნებულ სტატიაში გ. ჭანტურია კვლავ უბრუნდებოდა და იდეალურ ფერებში ხატავდა კონგრესის მიზანდასახულებას: `ეროვნული კონგრესის არჩევით უბრწყინვალეს მოდელში ვჯდებით. ვერაფერს ვეღარ მოგვახვევს კრემლი თავზე. ეკონომიკური ბლოკადაც კი სრულიად გამოირიცხება. ვის უნდა მოაწერინოს ხელი ახალ სამოკავშირეო ხელშეკრულებაზე მოსკოვმა, კოლონიურ თვითმმართველობის ორგანოს? საოკუპაციო ხელისუფლებას? ერთი სიტყვით, ვვარდებით საბჭოთა სტრუქტურებიდან უაღრესად მშვიდობიანი ფორმებით,~ _ დაასკვნიდა ჭანტურია.16
ეროვნულ-დემოკრატთა ლიდერის მიერ დასაბუთებული სქემა, რომელიც შეურიგებელი რადიკალების ბრძოლის ტაქტიკას წარმოადგენდა, მეტისმეტად იდეალურად გამოიყურებოდა და რეალურ პოლიტიკურ ვითარებას ოდნავადაც არ ითვალისწინებდა. მას რადიკალთა ყრილობის მონაწილეთა შორისაც კი აღმოაჩნდა კრიტიკოსები. კრიტიკოსთა შორის იყო პოლიტიკური კლუბის წარმომადგენელი ივლიანე ხაინდრავა. ეროვნული დაუმორჩილებლობის გზას თავის დროზე დაადგა ინდოეთის ეროვნული მოძრაობა და ეს გამართლებული იყო, რადგან 400-მილიონიანი ინდოელი დაუმორჩილებლობას უცხადებდა 40-მილიონიან ინგლისს _ ამბობდა ი. ხაინდრავა. მაგრამ იგივე ტაქტიკა მიუღებელი და უშედეგო იქნებოდა, თუ სამმილიონიანი ქართველი დაუპირისპირდებოდა 300 მილიონიან რუსეთის იმპერიას. Aამაზე მარტივად როგორღა შეიძლებოდა ი. ხაინდრავას აეხსნა თავისი ეგზალტირებული თანამებრძოლებისათვის ეროვნული დაუმორჩილებლობის იდეის უაზრობა, ძნელი სათქმელია.
სულ სხვაგვარ ტაქტიკას _ კონსტიტუციური დაუმორჩილებლობის გზას დაადგნენ ბალტიელები _ შეახსენებდა ივლიანე ხაინდრავა რადიკალებს და თხოვდა `გონიერება მოეხმოთ~.
სტუმრის სტატუსით მოწვეულ ელდარ შენგელაია ცდილობდა რადიკალებისათვის განემარტა, რომ ნამდვილი პოლიტიკა რეალობის ანალიზს უნდა ემყარებოდეს. ჩვენ, სამწუხაროდ, ვერ გადავედით რეალურ პოზიციაზე და ლოზუნგების პოზიციაზე დავრჩით. თუ ფაქტი არ ვცანით, რომანტიზმში ვიქნებით. ი. ხაინდრავას, ე. შენგელაიას და სხვა რამდენიმე რეალისტი გამომსვლელების შეგონებები ყრილობის რადიკალურმა უმრავლესობამ უდაბნოში მღაღადებლების ხმად მიიჩნია და ე. შენგელაიაზე ჯავრი იმით იყარა, რომ `ცეკას კოოპერატივის გამგეობის წევრის~ იარლიყით შეამკო. შეურიგებელი რადიკალები სახალხო ფრონტს `ცეკას კოოპერატივს~ ეძახდნენ, ხოლო ე. შენგელაია სახალხო ფრონტის წარმომადგენლის სტატუსით ესწრებოდა ყრილობას.
ზოგიერთი რადიკალი განზრახ თუ უნებლიეთ, ფაქტებს ამახინჯებდა საკუთარი პოზიციის გასამართლებლად. ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიის ერთ-ერთი სახე თ. სუმბათაშვილი ყრილობას არწმუნებდა _ ლიტვის ეროვნული მოძრაობა ჩიხშიაო. ძნელია ითქვას, არგუმენტების უქონლობისა თუ სხვა მიზეზის გამო, იგი პროგნოზირებასაც ეწეოდა, თუ როგორ წარიმართებოდა ლიტვაში და, საერთოდ, ბალტიისპირეთში მოვლენები. მალე ლიტველ ხალხს დამოუკიდებლობის დეკლარაციის ქაღალდი შერჩებოდა ხელში. მოსკოვი თუ მოისურვებდა, ან გადააყენებდა ლიტვის უმაღლეს საბჭოს, ან გააუქმებდა დამოუკიდებლობის დეკლარაციას. მას უფრო მესამე გზა აწყობდა _ მოსკოვი ძალაში დატოვებდა ლიტვის დამოუკიდებლობას და მასთან დადებდა ახალ სამოკავშირეო ხელშეკრულებას, რომლითაც დამოუკიდებელი ლიტვა ახალი ფორმის აღდგენილ საბჭოთა ნეოიმპერიაში აღმოჩნდებოდა.
კიდევ კარგი, თ. სუმბათაშვილის `ნათელხილვებს~ ვილნიუსში არ იცნობდნენ. თავის პროგნოზს თ. სუმბათაშვილი ყრილობას გარდაუვალი რეალობის ფორმით აწვდიდა და აფრთხილებდა _ როგორც ბალტიისპირეთი მიდის ახალი ხელშეკრულებისაკენ, ჩვენც ეს დაგვემართება, თუ უზენაესი საბჭოს არჩევნების გზას გავყვებითო. ამგვარი აუცილებლად მოსახდენი რეალობიდან გამომდინარე, თ. სუმბათაშვილის რწმენით, ქართულ ეროვნულ მოძრაობას ერთადერთი გზა დარჩენოდა, რომ ბალტიისპირეთის რესბუბლიკების ჩიხური მდგომარეობა, როგორმე თავიდან აეცილებინა _ დაუმორჩილებლობა და კონგრესის არჩევნები. მხოლოდ ამ შემთხვევაში და მხოლოდ ეროვნულ კონგრესს ცნობდა საერთაშორისო სამართალი. რაც შეეხება საბჭოთა საოკუპაციო ჯარებს, სუმბათაშვილისეული სქემის მიხედვით, ასევე `მხოლოდ~ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭო გაიყვანდა საქართველოდან.
ძნელი სათქმელია, სჯეროდათ თუ არა მსგავსი პროექტები `ეროვნულ ყრილობაზე~ შეკრებილ შეურიგებელ რადიკალებს და მათ ახალ მოკავშირე ქართველ მაღალი ინტელიგენციის ავტორიტეტებს, მაგრამ ფაქტია, ისინი მხარს უჭერდნენ ეროვნული კონგრესის არჩევნებს და ამას, მხოლოდ იქ ყოფნით ან ტაშით კი არა, ხმამაღალი განცხადებებითაც აფიქსირებდნენ.
ჯანსუღ ჩარკვიანი ემოციური ლოზუნგით მიესალმა ეროვნული კონგრესის დამდგენელ ყრილობას და ზემოაღნიშნულ რეცეპტებს: `წინ, წინ, წინ~.
ალექსანდრე ჯავახიშვილი – გამოჩნდა ფართო პესპექტივა. დღეს უკვე მშვიდად ვზივარ. ეროვნული მოძრაობა `მომწიფდა~. ზნეობის გარეშე არ არსებობს ეროვნული მოძრაობა. კონგრესი იქნება ადგილი, სადაც `გონივრულად~ გადაწყდება ყველა მტკივნეული საკითხები. ვიყოთ ერთსულივანნი.
ჯ. ჭუმბურიძე _ დაიწყეთ და კეთილინებეთ, ბოლომდე მიიყვანეთ საქმე. არავის არ აქვს პიროვნული ამბიციების უფლება. ილია ჭავჭავაძე პარტიების წინააღმდეგი იყო და პარტიების შეხლა-შემოხლამ დაღუპა.
გოგი ხარაბაძე _ ესაა ჩვენი თაობის შანსი. კონგრესს მხარს ვუჭერ. სახალხო ფრონტმა შიში გამიჩინა. ფრონტის `დირექტორი~ ნოდარ ნათაძე საკუთარი შეხედულებებით შლიდა და ავსებდა სიებს.
ზოგიერთმა პოლიტიკოსმა ორივეს _ უზენაესი საბჭოს და კონგრესის არჩევნებს დაუჭირა მხარი. ორივეში მონაწილეობის სურვილი გამოთქვა გიორგი ყორღანაშვილმა (კადეტების პარტიიდან), გიორგი ბარამიძემ (მწვანეთა პარტიიდან) და სხვ. ამ თითქოს მესამე გზის შემოთავაზება, შესაძლოა, ორხელისუფლებიანობისა და ურთიერთკონფრონტაციის ჩიხიდან გამოსვლის ძიების ცდა გახლდათ.
როგორც აღვნიშნეთ, ეროვნულმა ყრილობამ ქართულ საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ სპექტრში მომხდარი ერთი გადაადგილება დააფიქსირა _ ელიტარული ინტელიგენციის მნიშვნელოვანმა ნაწილმა კონგრესის იდეას და მის გამომხატველ რადიკალებს დაუჭირა მხარი. ის, რომ საბჭოთა სტრუქტურებს შეურიგებელი რადიკალები კონფრონტაციულად დაუპირისპირდნენ, ასე თუ ისე, გასაგები და ბუნებრივიც კი იყო. ამგვარი ტაქტიკა რადიკალიზმის პოლიტიკური ბუნებიდან გამომდინარეობდა.
მაგრამ ის, რაც რადიკალებისთვის ნორმალურ მოვლენას წარმოადგენდა, მაგალითად, ირაციონალიზმი, ემოციონალიზმი, იდეალიზმი, რომანტიზმი და ა. შ., სრულიად არაბუნებრივი გახლდათ ქართველი ინტელიგენციის ზედა ეშელონისათვის. მას არც თავისუფლების შინაგანი მოთხოვნილება აკლდა, არც პატრიოტიზმი, მაგრამ ეს ყველაფერი ზომიერი და გააზრებული იყო. ეს ინტელიგენცია ათეული წლების განმავლობაში, ფარულ ოპოზიციაში ედგა საბჭოთა იდეოლოგიას, შესაძლებლობის ფარგლებში ეწინააღმდეგებოდა ხელისუფლების რუსიფიკატორულ და ანტიეროვნულ პოლიტიკას, მაგრამ, ამავდროულად, თანამშრომლობდა მასთან. `მოთვინიერებული~ ქართველი ინტელიგენცია მეტისმეტად ინტელექტუალური იყო იმისათვის, რომ პოლიტიკური რეალობა რომანტიკული წარმოსახვისაგან ვერ გაერჩია. ამიტომ იგი ვერც კონცეპტუალურად, ვერც ფსიქოლოგიურად და, ბოლოს და ბოლოს, ვერც ასაკობრივი ფაქტორის გამო, კონფრონტაციულად ვერ დაუპირისპირდებოდა საბჭოთა სტრუქტურებს. Bბოლოს _ არც მის ინტელექტს შეეფერებოდა ისეთი ზღაპრული პოლიტიკური სტრატეგიის მიღება, როგორიც ეროვნული დაუმორჩილებლობა გახლდათ. მისი ნაბიჯი _ ალიანსი დაემყარებინა შეურიგებელ რადიკალებთან _ უფრო რაღაც სხვა მიზეზით უნდა ყოფილიყო განპირობებული.
ელიტარული ინტელიგენციის ნაბიჯი იძულებითი გახლდათ.
რადიკალური მოძრაობის ერთი ფრთა _ მრგვალი მაგიდის მომხრეები და მათი ლიდერი ელიტარულ ინტელიგენციას ეროვნული მოძრაობის მტრად მიიჩნევდა, კრემლის აგენტებს, კოლაბორაციონისტებს და რას არ უწოდებდა მათ. მეორე მხრივ, ელიტარები კი თანამშრომლობდნენ ხელისუფლებასთან, მაგრამ გულზე არ ეხატათ მასთან დგომა. საკუთარი პოლიტიკური ორგანიზაციის შექმნა და დამოუკიდებელი ნების გამოხატვა მათ ვერ შეძლეს და სხვადასხვა პარტიებში და დაჯგუფებებში ქსაქსავდნენ თავიანთ ძალებსაც, პროფესიონალიზმსაც, ინტელექტსაც.
ამ დროს მათ ხელი გაუწოდეს შეურიგებელმა რადიკალებმა.
სულ ცოტა ხნის წინ, შეურიგებელი რადიკალები კრიტიკის ქარცეცხლში ავლებდნენ კოლაბორაციონისტ ინტელიგენციას. 1989 წლის გაზაფხულზე, `ეროვნულ~ ყრილობამდე ერთი წლით ადრე, ეროვნულ-დემოკრატი გ. ჭანტურია გმობდა ქართველი ინტელიგენციის `ერთი ნაწილის~ ფრთხილ, `შეპარულ, მელაკუდურ~ სტრატეგიას, რომლის საფუძველიც `მეოთხედი თუ მერვედი სიმართლე~ გახლდათ. ამ ინტელიგენციის წარმომადგენლები `კაბინეტებში შეყუჟულნი, ქვეყნის შედარებითი ლიბერალიზაციით გულმოცემულნი, გამოძვრებიან თავიანთი სოროებიდან და ჭკუის სწავლებას დაგვიწყებენ, _ წერდა ჭანტურია.17 ეს წერილი 1989 წლის 4 მაისსაა დაწერილ-დასრულებული, `ორთაჭალის ციხეში~.
ახლა კი ჭანტურიამ, წერეთელმა, შეურიგებელმა რადიკალებმა ელიტარულ ინტელიგენციას თანამშრომლობა შესთავაზეს და ამ უკანასკნელთა ერთმა მნიშვნელოვანმა ნაწილმა ეს წინადადება მიიღო. თავისთავად, დაპირისპირებების სინდრომით დაავადებული ქართული პოლიტიკური სპექტრისათვის თანამშრომლობისაკენ გადადგმული ნაბიჯი პოზიტიური მოვლენა გახლდათ. ეროვნულ მოძრაობას არ ჰქონდა უფლება მტრად მოეკიდებინა ისეთი უმნიშვნელოვანესი და მოწინავე ფენა, როგორიც ინტელიგენციის ყველაზე ინტელექტუალური და პროფესიონალური ზედაფენა, მისი ელიტა გახლდათ.
ზ. გამსახურდიამ და მისმა მხარდამჭერმა პოლიტიკურმა ბანაკმა ეს გააკეთა _ უკომპრომისოდ დაუპირისპირდა ელიტარულ ინტელიგენციას. შეურიგებელმა რადიკალებმა მრგვალმაგიდელთა შეცდომა გამოიყენეს და ინტელიგენციასთან ალიანსით გაერთიანდნენ.
ყრილობაზე ენთუზიაზმით აღნიშნავდნენ ინტელიგენციის მიმართ შეურიგებელი რადიკალების მიერ ტაქტიკის შეცვლას და თანამშრომლობისაკენ აღებულ გეზს. ჯ. ჭუმბურიძე დიდ შეცდომად მიიჩნევდა ინტელიგენციის ეროვნული მოძრაობისაგან გარიყვის თუ ჩამოცილების ცდებს, რასაც ადრე ჰქონდა ადგილი. ეს შეცდომა დღეს `იგრძნეს~. ინტელიგენციასთან ერთიანობა `აუცილებელია~ _ დაასკვნიდა ორატორი.
ერთ წერილში მაშინდელი რესპუბლიკურ-ფედერალური პარტიის თავმჯდომარე ირაკლი შენგელაია შენიშნავდა: მარტივი ცხოვრებისეული ამბავია _ ადამიანი სასაუბროდ მიდის იქ, სადაც მას უსმენენ და რჩება იქ, სადაც მის აზრს იზიარებენო. ჩვენებური ინტელიგენციის ერთ ნაწილს, სწორედ აღნიშნული სენტენცია `აუხდა.~ ისინი ყრილობაზე მიიწვიეს, სიტყვა ათქმევინეს, მოუსმინეს, ზოგიერთი მათი აზრებიც `გაიზიარეს~ და ისინიც არამარტო `მივიდნენ,~ არამედ `დარჩნენ~ კიდეც. მათ კონგრესს მხარი დაუჭირეს და კონგრესმენებთან გაერთიანდნენ, განსხვავებით მრგვალმაგიდელებისაგან, რომელნიც მათ არც უსმენდნენ და არც მათი `დარჩენა~ ეპიტნავებოდათ. დავიმახსოვროთ და შემდგომში გავიხსენოთ, რომ ეს იყო, ჯერჯერობით, ელიტარული ინტელიგენციის ერთი ნაწილის თავმოყრა კონგრესმენების ბანაკში.
მიუხედავად იმისა, რომ შეურიგებელმა რადიკალებმა ინტელიგენციის მნიშვნელობა ჯეროვნად აღიარეს და მასთან თანამშრომლობა გადაწყვიტეს, თვით ინტელიგენციის მხრიდან რადიკალებთან ალიანსი, იძულებითობის გარდა, ამბიციურობის და ეგოიზმის ფაქტორსაც გულისხმობდა. ინტელიგენცია მისთვის მიუღებელი პოლიტიკური პოზიციის ნიადაგზე დაუკავშირდა შეურიგებლებს, როცა ეროვნული კონგრესის არჩევნების იდეა მიიღო. ინტელიგენციისთვის სრულიად არაბუნებრივი იყო დაუმორჩილებლობის როლში ყოფნა და საბჭოთა სტრუქტურების გამოყენების ხელაღებით უარყოფა. ელიტარულ ქართველ ინტელიგენციას არც მანამდე და არც ამის შემდეგ, არასოდეს უფიქრია, დაუფიქსირებია და უქადაგია განდისტური დაუმორჩილებლობის იდეები და პრაქტიკა. ისინი გამოკვეთილი პოლიტიკური რეალისტები იყვნენ და შინაგანად ყოველთვის თანდათანობითი, ევოლუციური ბრძოლის ტაქტიკას უჭერდნენ მხარს. იმჟამად, მათთვის ბევრად მისაღები და ბუნებრივი იყო უზენაესი საბჭოს არჩევნებში მონაწილეობა.
გამოდის რომ ინტელიგენციის ქმედებას მათთვის მისაღები პოლიტიკური პლატფორმა კი არ განაპირობებდა, არამედ პოლიტიკური ამბიცია, არ დარჩენილიყვნენ საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოვლენების მიღმა. ამგვარ პერსპექტივას, ინტელიგენციამ არჩია მისთვის მიუღებელი დაუმორჩილებლობის უჩვეულო მდგომარეობა მოერგო და ამით დაპირისპირებოდა მის უარმყოფელ რადიკალთა მეორე ფრთას _ გამსახურდიას და მის მომხრეებს.
`ეროვნულმა ყრილობამ~ მუშაობა შეურიგებელი რადიკალებისა და ელიტარული ინტელიგენციის ერთი ნაწილის უცნაური ჰიბრიდის შექმნით და ეროვნული კონგრესის არჩევნების გადაწყვეტილების მიღებით დაასრულა. ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ქართულმა ეროვნულ-პოლიტიკურმა მოძრაობამ, ჯანსუღ ჩარკვიანის ლოზუნგისა არ იყოს _ `წინ, წინ, წინ~ დაიწყო მსვლელობა, ოღონდ კონფრონტაციული უფსკრულისაკენ.

კონფრონტაციული ცენტრების ფორმირება ეროვნულ-რადიკალურ მოძრაობაში. ორხელისუფლებიანობის სათავეები. 1990 წლის მაისისათვის, ქართული ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რამდენიმე შეურიგებელ ბანაკად უკვე იყო დაპირისპირებული ერთმანეთთან. მათ შორის, უკანასკნელი და ალბათ, ყველაზე საბედისწერო განხეთქილება რადიკალური ბანაკის ორ ნაწილს შორის იყო მომხდარი. 1990 წლის მაისში გამოქვეყნებულ ინტერვიუში გ. ჭანტურია ამ ვითარებას დრამატულად არ წარმოადგენდა და დემოკრატიული ქვეყნების მაგალითს იშველიებდა, სადაც პოლიტიკური პარტიების დაპირისპირება სრულიად ნორმალური მოვლენა გახლდათ.
მაგრამ, ჩვენ მოვლენებს დღევანდელობიდან გადავყურებთ და ვიცით, რომ ამ დაპირისპირებას თავიდანვე დაჰყვა ისეთი ხასიათი, რაც არაა ჯანსაღი პოლიტიკური კონკურენციისათვის დამახასიათებელი ნიშანი _ შეურიგებელი, მტრობამდე მისული დაპირისპირება. თანაც არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ამგვარ დაპირისპირებას საფუძველი ჩაეყარა საზოგადოებაში, რომელიც თითქოს დამოუკიდებლობისათვის იბრძოდა და ეს, საერთო მიზანი, უნდა ყოფილიყო უფრო გამაერთიანებელი, ვიდრე გამთიშველი ფაქტორი.
სხვათა შორის, ზუსტად იმ წელს, იმ თვეში, 1990 წლის მაისში, ვილნიუსში ჩატარდა ლიტვის ერთიანი ეროვნული მოძრაობის ცენტრის `საიუდისის~ მეორე ყრილობა, რომლის მსვლელობასაც თვითმხილველები ორიოდე შტრიხით აღწერდნენ: `ყრილობაზე, ხან კორექტული თავშეკავებულობით, ხან ინტელექტუალური სიცხარით, მაგრამ ყოველთვის აზრებისა და ემოციების გამოხატვის მისაღებ ზღვარზე მიმდინარეობდა დისკუსია.~18
ქართული პოლიტიკური სინამდვილე შორს იდგა ბალტიისპირული კორექტულობისაგან. გარეგნულად, აქაც თითქოს საფუძველი ეყრებოდა დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთ ფუნდამენტს _ მრავალპარტიულობას. პარტიებისა და პოლიტიკური ბანაკების ურთიერთკონკურენცია დემოკრატიის წესი და ყოველდღიურობა გახლდათ. მაგრამ საქართველოში პოლიტიკური ბანაკები ურთიერთგამორიცხვისა და ურთიერთმტრობის პრინციპით დაუპირისპირდნენ ერთმანეთს. ნორმალურ ვითარებაში, საქართველოში ორი კონფრონტაციული ცენტრი უნდა ჩამოყალიბებულიყო და ერთმანეთს უნდა დაპირისპირებოდა ორი ბანაკი _ ეროვნული მოძრაობა და კომუნისტური ხელისუფლება, როგორც ადგილობრივი, ისე ცენტრალური.
მოხდა სრულიად სხვაგვარად. შეიქმნა პოლიტიკური დაპირისპირების რამდენიმე კერა. რაც მთავარია, თვით ეროვნულ მოძრაობაში შეიქმნა დაპირისპირების კერები. ისინი ხელისუფლებასაც ებრძოდნენ და ერთმანეთსაც. ჩამოვთვალოთ 1990 წლის ზაფხულისათვის უკვე ჩამოყალიბებული დაპირისპირება-კონფრონტაციის კერები საქართველოს პოლიტიკურ სპექტრში:
1. კომუნისტური ხელისუფლება _ ეროვნული მოძრაობა;
2. მრგვალი მაგიდა _ მემარცხენე და ცენტრისტული პარტიები (სოციალ-დემოკრატები, რუსთაველის საზოგადოება, ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება და სხვ.);
3. მრგვალი მაგიდა _ ელიტარული ინტელიგენცია;
4. მრგვალი მაგიდა _ ეროვნული კონგრესი;
5. ეროვნული კონგრესი _ მემარცხენე არაკომუნისტური ორგანიზაციები (სოციალ-დემოკრატები და სხვ.).
6. მრგვალი მაგიდა _ მხედრიონი.
დაახლოებით, ეს პოლიტიკური ბანაკები ებრძოდნენ ერთმანეთს პრინციპით _ ან ის, ან მე. ურთიერთბრძოლა მიმდინარეობდა უაღრესად არაკორექტულად, ერთმანეთს ბრალს სდებდნენ, ცილს სწამებდნენ, შეურაცხყოფას აყენებდნენ, ფიზიკურად უპირისპირდებოდნენ, ადანაშაულებდნენ ერთმანეთს გამცემლობაში, მოღალატეობაში, კრემლის აგენტობაში და ა. შ. ამ საერთო დაპირისპირებათა ორომტრიალში დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლასთან ერთად, აქტუალური გახდა ეროვნულ მოძრაობაში ხელისუფლებისათვის ბრძოლა. 1990 წლის ზაფხულში დაიწყო სწორედ მრგვალ მაგიდასა და ეროვნული კონგრესის მომხრეებს შორის კონკურენცია, ერთი მხრივ ეროვნულ მოძრაობაში ჰეგემონობისა და მეორე მხრივ _ ხელისუფლებისათვის.
1990 წლის აპრილ-მაისის მიჯნაზე, როცა ცნობილი გახდა, რომ ეროვნული ფორუმიდან გასული ორგანიზაციები `ახალ კოალაციას~ ქმნიდნენ, გ. ჭანტურია კატეგორიულად წინაღუდგა ამ მცდელობას. მისი მტკიცებით, ახალი გაერთიანება მიმართული იქნებოდა ფორუმის წინააღმდეგ და ამიტომაც `არავითარ კოალიციებს ჩვენ არ დავუშვებთ, როგორი ავტორიტეტებიც არ უნდა ამაგრებდნენ მათ~. ეროვნულ-დემოკრატების ლიდერი აღარ აზუსტებდა, როგორ `არ დაუშვებდა~ იგი ახალი გაერთიანების შექმნას. ხმაურიანი მუქარებიც რადიკალთა ლექსიკის შემადგენელი კომპონენტები იყო, თორემ მრგვალი მაგიდის `კოალიცია~ ისე შეიქმნა და ფუნქციონირებდა, რომ ჭანტურიას მუქარას მასზე გავლენა არ მოუხდენია.
სამაგიეროდ, მრგვალი მაგიდაც წინ აღუდგა ეროვნული ყრილობის მოწვევის განზრახვას. თითქოს საამისო კომპეტენცია ეროვნულ ფორუმში დარჩენილ ორგანიზაციებს აღარ ჰქონდათ. მრგვალი მაგიდის სპეციალური `განცხადების~ თანახმად, ეროვნული ყრილობის მოწვევის გადაწყვეტილება ფორუმს იმ შემთხვევაში შეეძლო, თუ მას მხარს დაუჭერდა ფორუმის წევრთა ორი მესამედი. ფორუმი კი დატოვა მის წევრთა `თითქმის ნახევარმა~, რის გამოც ფორუმი `ფაქტობრივად აღარ არსებობდა~. ამდენად, `ეროვნული ყრილობის~ მოწვევაც `თვითნებური და არასამართლებრივი~ გახლდათ. ასეთ `საეჭვო თავყრილობაზე~ მონაწილეობა მრგვალმა მაგიდამ უარყო და ყრილობის მოწვევა მის ინციატორებს `ძალაუფლების ხელში ჩაგდების ჟინის~ გამოვლენად ჩაუთვალა.
მრგვალი მაგიდის `განცხადებაში~ შეცდომა იყო. ფორუმიდან ოთხი ორგანიზაცია გამოვიდა, მაგრამ მასში რამდენიმე ათეული ორგანიზაცია დარჩა. ამდენად, გასულების რაოდენობა ფორუმის საერთო რაოდენობის `ნახევარი~ ვერ იქნებოდა. ამ მხრივ, `ეროვნული ყრილობის~ მოწვევა ფორუმის მხრიდან არ ეწინააღმდეგებოდა მის წესდებას, როგორც ზემოაღნიშნული `განცხადება~ იუწყებოდა. მაგრამ ეს მაინც არ ნიშნავს, რომ ყრილობას `ეროვნული~ შეიძლებოდა დარქმეოდა. საქმე იმაშია, რომ თვითონ ეროვნული ფორუმი არ წარმოადგენდა მთლიან ეროვნულ მოძრაობას. იგი მხოლოდ ეროვნული მოძრაობის ერთ ნაწილს _ რადიკალებს და ისიც, რადიკალთა ერთ ნაწილს წარმოადგენდა. ეს ერთი და მეორეც, გამსახურდიას მომხრე ორგანიზაციების გასვლა, მაინც ფორუმის შემადგენლობის წევრთა `ნახევარს~ და იქნებ მეტსაც უდრიდა, რადგან ის რამდენიმე ათეული პარტია, რომლებიც ფორუმში დარჩნენ, ძირითადად წვრილი, უმნიშვნელო დაჯგუფებები იყვნენ, რომლებიც საქართველოს მოსახლეობაში არავითარი გავლენით და ავტორიტეტით არ სარგებლობდნენ. მათგან მხოლოდ სამი-ოთხი პარტია წარმოადგენდა მნიშვნელოვან ძალას. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ეროვნულ ფორუმს შეეძლო ყრილობა მოეწვია, მაგრამ მის მიერ მოწვეული ყრილობა არ იყო თავისი მასშტაბით ეროვნული. ამის შესახებ უკვე გვქონდა ზემოთ საუბარი.
ეროვნული კონგრესის მომხრე ძალებმა უკვე ამ პერიოდიდანვე უწოდეს ზვიად გამსახურდიას `ახლადგამომცხვარი დიქტატორი~. უფრო ადრე ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება სდებდა ბრალს ზ. გამსახურდიას, ჯერ კიდევ ეროვნული ხსნის კომიტეტში დამყარებული ერთპიროვნული დიქტატის გამო. ამ პერიოდში ზ. გამსახურდიას ერთპიროვნულობას ობიექტური ხასიათიც ჰქონდა ალბათ. ზ. გამსახურდია წლოვანებითაც, პოლიტიკური წარსულითაც და გამოცდილებითაც აღემატებოდა თავის ახალგაზრდა თანამებრძოლებს და მხარდამჭერი ორგანიზაციების მეთაურებს. მისი გამორჩეულობა ბევრწილად ბუნებრივად იყო განპირობებული. სხვა ამბავია, რამდენად აღიზიანებდათ ზვიად გამსახურდიას მზარდი ავტორიტეტი მის ახალგაზრდა ამბიციურ ოპონენტებს.
გავეცნოთ, ან გავიხსენოთ 1990 წლის ზაფხულ-შემოდგომის პერიოდში მიმდინარე ურთიეთდაპირისპირების რამდენიმე მაგალითი, უმთავრესად რადიკალთა ორ ფრთას შორის.
მრგვალმა მაგიდამ და მისმა სპიკერმა ზვიად გამსახურდიამ, უკვე ამ პერიოდიდანვე ეროვნული კონგრესი მიათვალა `საეჭვო~ ორგანიზაციათა რიცხვს. სექტემბერში გამოქვეყნებულ მრგვალი მაგიდის `მემორანდუმში~, რომელიც არ შეგვიძლია ვამტკიცოთ, მაგრამ ვვარაუდობთ, რომ ზვიად გამსახურდიას კალამს ეკუთვნოდა, გამოთქმულია პროგნოზი, რომ კომუნისტური ხელისუფლება დამარცხების შემდეგ, თავის უკანასკნელ დასაყრდენად, სწორედ ეროვნულ კონგრესს გამოიყენებდა და მისი საშუალებით შეეცდებოდა `ეროვნული პარლამენტის~ დამხობას. `მემორანდუმს~ მხედველობაში ჰქონდა მომავალი, ეროვნული ძალებით შევსებული უზენაესი საბჭო. კომუნისტური ხელისუფლება _ დაასკვნიდა `მემორანდუმი~ _ ეროვნული კონგრესის დაპირისპირებით უზენაეს საბჭოსთან შეეცდებოდა `გამოეწვია ძმათა შორის სისხლისმღვრელი სამოქალაქო ომი.~19
ეს იყო სამოქალაქო ომის პროგნოზირების ერთ-ერთი პირველი შემთხვევა. შემდეგში პროგნოზი რამდენჯერმე გამეორდა, რაც მხოლოდ იმას ნიშნავდა, რომ საქართველოში უკვე იქმნებოდა სამოქალაქო დაპირისპირების სერიოზული საფუძვლები და მისი შეიარაღებულ დაპირისპირებაში გადაზრდის საშიშროებას პოლიტიკოსები უკვე 1990 წლის ზაფხულ-შემოდგომის პერიოდში განვითარებულ მოვლენებში ხედავდნენ.
მრგვალი მაგიდა უპირველეს საშიშროებას ეროვნული კონგრესის არჩევნებში Qჭვრეტდა. იგი იმეორებდა სამოქალაქო ომის პროგნოზს და მოუწოდებდა მოსახლეობას, არ მიეღო მონაწილეობა კონგრესის არჩევნებში. სწორედ კონგრესის არჩევნების წინა დღეებში გამოქვეყნდა მრგვალი მაგიდის ორგანიზაციათა `განცხადება,~ რომელიც ასე მთავრდებოდა: `მართლდება მრგვალი მაგიდის პოლიტიკური ორგანიზაციების მემორანდუმში გამოთქმული ეჭვი, რომ საქართველოში არსებობენ დესტრუქციული ძალები, რომლებიც, დემოკრატიული პროცესებით დამფრთხალნი, ცდილობენ, რადაც უნდა დაუჯდეთ, სამოქალაქო ომში გაახვიონ საქართველო. ამიტომ ჩვენ მოვუწოდებთ საქართველოს მოსახლეობას არ მიიღონ მონაწილეობა ე. წ. კონგრესის არჩევნებში.~20
მრგვალი მაგიდის შიში სრულიად საფუძვლიანი გახლდათ. რაც არ უნდა გულწრფელები ყოფილიყვნენ კონგრესის მომხრეები, რომ ისინი ხელისუფლებისათვის არ იბრძოდნენ, ეს ორგანო მაინც იქცეოდა ქვეყანაში მეორე და ალტერნატიული ხელისუფლების ან მისი პრეტენდენტობის ცენტრად. მის გარშემო თავს მოიყრიდა ეროვნული უზენაესი საბჭოს არა მარტო კონსტრუქციული ოპოზიცია, აქამდე ეროვნული მოძრაობისა და სახელმწიფოს ყველა მტერი, მტრული ძალა, ძირგამომთხრელი ელემენტი და ეს ორგანო, ადრე თუ გვიან, იქცეოდა ანტისახელმწიფოებრივ, ანტიეროვნულ ცენტრად, რომელსაც დიდი წარმატებით გამოიყენებდა ყოფილი მეტროპოლია. მრგვალი მაგიდის, ჯერ კიდევ, 1990 წლის ზაფხულში გაკეთებული პროგნოზი, სამწუხაროდ, ისტორიამ მალე დაადასტურა.
მიუხედავად იმისა, რომ დამოუკიდებლობის აღდგენის ბალტიური გზა საქართველოში უმრავლეს შემთხვევაში ეჭვს არ იწვევდა და არც უნდა გამოეწვია, მოვლენები მაინც ორხელისუფლებიანობის ლოგიკით განვითარდა, გაჩაღდა კამპანია, როგორც უზენაესი საბჭოს, ისე ეროვნული კონგრესის არჩევნებისათვის. დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლასთან ერთად, პარალელურად გაიშალა ხელისუფლებისათვის ბრძოლაც. სწორედ ეს გახდა გამსახურდიას მომხრე _ ზომიერ და შეურიგებელ რადიკალებს შორის, მწვავე კონფრონტაციის მიზეზი.
1990 წლის ივნისში გამოქვეყნდა ეროვნული მოძრაობის საკოორდინაციო ცენტრის მიმართვა ქართველი ერისადმი. გავიხსენოთ, საკოორდინაციო ცენტრი ე. წ. ეროვნულ ყრილობაზე შეიქმნა და კონგრესის მომხრე ორგანიზაციების მაკოორდინირებელ ორგანოს წარმოადგენდა. `მიმართვაში~ საკოორდინაციო ცენტრი მრგვალ მაგიდას ბრალს სდებდა, არჩევანი ხელისუფლების აღებაზე შეაჩერაო. საკოორდინაციო ცენტრი არ ცდებოდა. უზენაესი საბჭოს არჩევნებზე გეზის აღება ხელისუფლებისათვის ბრძოლაზე გეზის აღებასაც ნიშნავდა და ამის დამალვა, დაფარვა თუ შენიღბვა გულუბრყვილობა იქნებოდა. დამოუკიდებლობას როგორ აღადგენდა ეროვნული მოძრაობა, თუ ხელისუფლებაში არ მოვიდოდა?
მაგრამ ხელისუფლებისათვის თუ ეროვნულ მოძრაობაში ლიდერობისათვის მებრძოლმა რადიკალებმა ისეთი მწვავე პოლემიკა გააჩაღეს პრესაში, ტელევიზიაში, რადიოში თუ მიტინგებზე, რომ ამგვარ ვითარებას, ჯერჯერობით, მიუჩვეველი ქართველი საზოგადოება შეშფოთდა. გაჩნდა მოწოდებები მხარეების შერიგებისაკენ, შეთანხმებისაკენ თუ თანამშრომლობისაკენ. 1990 წლის 2 ივლისს მწერალთა კავშირის შენობაში შედგა კიდეც შეხვედრა მრგვალი მაგიდისა და საკოორდინაციო ცენტრის წარმომადგენლებს შორის. შეხვედრა მიზნად ისახავდა ურთიერთპოლემიკის დროს ზნეობრივი და ეთიკური ნორმების შესახებ მოლაპარაკებას. მხარეები თითქოს შეთანხმდნენ კიდეც, მომავალი შეხვედრის თარიღიც დათქვეს. საქმეს მაინც არ ეშველა, მწვავე, შეურაცხმყოფელი და შეურიგებელი პოლემიკა და ურთიერთთავდასხმები უფრო მეტი სიმწვავით გაჩაღდა. რაც შეეხება პოზიციათა შეთანხმებას თუ თანამშრომლობას, მასზე თითქოს მოილაპარაკეს. 2 ივლისს მოლაპარაკებებს მრგვალი მაგიდისა და საკოორდინაციო ცენტრის ათ-ათი წარმომადგენელი აწარმოებდა ერთმანეთთან. მას არ ესწრებოდა ზვიად გამსახურდია და გ. ჭანტურია, რომლებიც ყველაზე უკომპრომისო პოლემიკით გამოირჩეოდნენ და ყველაზე უხვად არიგებდნენ იარლიყებს.
მხარეებმა დაარღვიეს, და ამას კი ერთმანეთს აბრალებდნენ, 2 ივლისს მიღწეული ე. წ. თავდაუსხმელობის შეთანხმება. 9 ივლისს საკოორდინაციო ცენტრმა ბრალი დასდო მრგვალ მაგიდას თავდაუსხმელობის შეთანხმების დარღვევაში. ამის დასტურად, ცენტრი მიუთითებდა მ. არჩვაძე-გამსახურდიას მიერ `მოლოდიოჟ გრუზიაში~ ძმების გუდავების წინააღმდეგ მიმართულ კრიტიკულ წერილს. მრგვალმა მაგიდამ სპეციალური `განცხადებით~ გაიმართლა თავი. ჯერ ერთი, მ. არჩვაძე-გამსახურდია მრგვალი მაგიდის წევრი არ არისო და მეორეც, არც ძმები გუდავები არიან საკოორდინაციო ცენტრის წევრებიო. მრგვალი მაგიდის პოზიცია მართალი იყო, მაგრამ მხოლოდ ფორმალურად. მ. არჩვაძე-გამსახურდია მართლაც, შესაძლოა არ იყო მრგვალი მაგიდის წევრი, მაგრამ ის ხომ ქვეყანამ იცოდა, ვის, რომელ გუნდს ეკუთვნოდა და ვის ინტერესს გამოხატავდა. ასევე, ძმები გუდავები კონგრესის მომხრეთა ბანაკს განეკუთვნებოდნენ და ესეც ქვეყანამ იცოდა. თავისუფლად შეიძლებოდა გუდავების საწინააღმდეგო წერილი პრესაში არ გამოქვეყნებულიყო და ამით საკოორდინაციო ცენტრს ბრალდების მიზეზი არ მისცემოდა. არაჯანსაღი პოლემიკის ნეგატიურ საზოგადოებრივ ეფექტს ეტყობა ანგარიშს არ უწევდნენ.
არც საკოორდინაციო ცენტრის მხარდამჭერებს უცდიათ თავდაუსხმელობის პირობების შესრულება. 1990 წლის 13 ივლისს `ქართულ ფილმში~ გამოქვეყნდა ი. სარიშვილის წერილი, რომელიც რადიკალებს შორის გამწვავებული ვითარებისა და ამის გამო, ქართულ მედიაში არსებული მძიმე მდგომარეობის გამოკეთების მიზნით დაიწერა. წერილის ავტორი ორი მხარის ურთიერთდაპირისპირებაში და გამწვავებაში მხოლოდ ერთ მხარეს და პერსონალურად ერთ პიროვნებას _ ზ. გამსახურდიას ადანაშაულებდა. ი. სარიშვილიც მუქ ფერებში წარმოიდგენდა საქართველოს ეროვნული მოძრაობისა და ქვეყნის მომავალს, იმ განსხვავებით, რომ `ცენტრი~ თავის ბერკეტად გამოიყენებდა ზ. გამსახურდიას და არა სხვა ვინმეს. აქცენტი კეთდებოდა გამსახურდიას პირად-პიროვნულ თვისებებზე. ეს მეთოდი შემდგომში წესად იქცა გამსახურდიას ოპონენტებისათვის.
მართალი გითხრათ, _ წერდა ი. სარიშვილი, _ ჩემი მიზანი სულ არ გახლდათ თქვენი პიროვნული თვისებების გახსენება. საქმე მხოლოდ იმაშია, რომ ასეა თუ ისე, თქვენ ბ-ნო ზვიად, თქვენი პიროვნული თვისებებისა თუ სხვა რამის წყალობით აღმოჩნდით მძლავრი ბერკეტი ცენტრის ხელისუფლების ხელში. სწორედ ამიტომ კიდევ ერთხელ, ამჯერად საჯაროდ, თქვენთვის ღიმილისმომგვრელი გულუბრყვილო თხოვნით მოგმართავთ. ბატონო ზვიად! თუ თქვენში დარჩა რაიმე ადამიანური, ხელი აიღეთ იმ გეგმაზე, რომელსაც ახორციელებთ და ხელი აიღეთ ცენტრის მიერ თქვენთვის დათმობილ როლზე, რომელიც რამოდენიმე ხნის განმავლობაში პატივისა და ღირსების შემდეგ, თქვენს შთამომავლობას საშინელი სირცხვილის დაღს დაასვამს.~21
ის, რომ სარიშვილის წერილი ტრადიციისამებრ ქართველი ქალის მანდილის როლს ვერ შეასრულებდა და მოწინააღმდეგეებს ვერ შეარიგებდა, ცხადი იყო, თუნდაც მისი ცალმხრივი ხასიათის გამო. მაგრამ წერილი უფრო სხვა მიზეზების გამო გახლდათ მნიშვნელოვანი. იგი ფაქტიურად გამსახურდიას ეროვნულ-პოლიტიკურ მოღვაწეობაზე ხელის აღებისაკენ მოუწოდებდა. ამ უკანასკნელს ამგვარი მძიმე ნაბიჯი უნდა გადაედგა, რომ უფრო უმძიმესი რამ არ გაეკეთებინა. სარიშვილი ბოლომდე არ განმარტავდა სათქმელს, მაგრამ უკვე იმხანად საზოგადოებაში გავრცელებულ, თითქოსდა მოვლენების განვითარების მოსკოვში დაგეგმილ სცენარს გულისხმობდა, რომელიც ცენტრს გამსახურდიას მართვადი ხასიათის გამოყენებით უნდა განეხორციელებინა. ამ სცენარზე შემდგომში და დღესაც, დარწმუნებით ლაპარაკობენ, განსაკუთრებით ანტიზვიადისტურ წრეებში, რათა იმაში, რაც საქართველოში 90-იან წლებში მოხდა, არამც თუ ერთ პოლიტიკურ ბანაკს, არამედ ერთ პიროვნებას დაბრალდეს. ისტორიაში კი ასე მარტივად მოვლენები არ ვითარდება, თუმცა არც აღნიშნულ მოარულ `სცენარში~ იყო რაიმე ლეგენდარული ან მისტიური.
კრემლის გეგმის მიხედვით, საქართველოში მოვლენები დაახლოებით, შემდეგი სქემით უნდა განვითარებულიყო. ქვეყანაში აუცილებლად უნდა ჩატარებულიყო უზენაესი საბჭოს არჩევნები. იგი წარიმართებოდა მრგვალი მაგიდის უპირატესობით. საქართველოს კომუნისტური ხელისუფლება და შესაბამისი სამსახურები ხელს შეუწყობდნენ მრგვალი მაგიდის წარმატებას. ამის შემდეგ, გამსახურდიას მომხრეები არჩევნებში გაიმარჯვებდნენ, უზენაეს საბჭოში უმრავლესობას მოიპოვებდნენ და ქვეყნის ხელისუფლების სათავეში მოვიდოდნენ. ერთი-ორი წლის განმავლობაში, მრგვალი მაგიდისა და მისი მეთაურის უუნარო მმართველობის წყალობით, ქვეყანაში შეიქმნებოდა ძლიერი ანტისამთავრობო ოპოზიცია, რომელიც გამსახურდიას ადმინისტრაციას საპროტესტო მოძრაობის, სამთავრობო კრიზისის, რიგგარეშე არჩევნებისა თუ ნებისმიერი სხვა საშუალებით შეცვლიდა და თავად მოვიდოდა ხელისუფლებაში. რა თქმა უნდა, აღნიშნული ოპოზიცია ძირითადად არაკომუნისტური, მაგრამ პრორუსული იქნებოდა. ამ თემას გ. ჭანტურიამ ბროშურაც კი მიუძღვნა: `რას უპირებს კრემლი საქართველოს,~ ოღონდ იმ მოტივის წინ წამოწევით, რომ კრემლის შავბნელი სცენარი საქართველოს ჭეშმარიტი ეროვნული მოძრაობის, ე. ი. ეროვნული კონგრესის განეიტრალებას ისახავდა მიზნად და ამ უმადურ საქმეში, მთავარ ბერკეტად ზვიად გამსახურდიას მართვად პიროვნებას იყენებდა. აი, რატომ ემუდარებოდა ი. სარიშვილი `ბატონ ზვიადს~, თუ მასში `რაიმე ადამიანური~ კიდევ იყო დარჩენილი, `ხელი აეღო იმ გეგმაზე~ და კრემლის მიერ მისთვის `დათმობილ როლზე~.
დავეთანხმოთ ამ სცენარის არსებობის მხარდამჭერებს და დავუშვათ, რომ ის მართლაც ამ სახით შემუშავდა. თუ მაშინდელ რეალურ ვითარებას გავიხსენებთ, დავასკვნით, კრემლის ზემოაღნიშნულ სცენარში არც არაბუნებრივი, არც გასაკვირი და არც არარეალური არაფერი არ იყო. პირიქით, საქართველოს შიდა პოლიტიკური ვითარება ისეთი იყო, რომ კრემლს, რომელსაც ყოფილი მოკავშირე რესპუბლიკა სურდა შეენარჩუნებინა, თუ ზუსტად ზემოგანხილული სცენარი არა, ყოველ შემთხვევაში, მსგავსი სქემა უნდა შეემუშავებინა.
1989 წლის აპრილის მოვლენების შემდეგ და განსაკუთრებით 1990 წლის დასაწყისში, კრემლი იმ პოლიტიკური ძალებიდან ერთ-ერთს უნდა დაყრდნობოდა ან თავისი მიზნებისათვის გამოეყენებინა, რომელნიც მაშინდელ საქართველოში მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ. ასეთი რამდენიმე პოლიტიკური ძალა არსებობდა:
პირველ რიგში, ეს გახლდათ საქართველოს კომუნისტური ხელისუფლება. კრემლი თავის მარიონეტს ვეღარ დაეყრდნობოდა. 9 აპრილის შემდეგ, ხელისუფლებამ მოსახლეობის ნდობა საბოლოოდ დაკარგა. მას აღარც იმის თავი ჰქონდა, აბობოქრებული ეროვნული მოძრაობა რეპრესიებით დაეთრგუნა. რაღაში უნდა გამოსდგომოდა მარიონეტული ხელისუფლება თავის პატრონს. მას მხოლოდ ცენტრის არიეგარდული დანიშნულების მითითებები შეეძლო შეესრულებინა.
მეორე ძალა, რომელსაც კრემლი შეიძლებოდა შერიგებოდა, ზომიერ-ეროვნული პოლიტიკური ორგანიზაციები, ინტელიგენცია, ცენტრისტული დაჯგუფებები თუ მემარცხენე ტიპის არაკომუნისტური სოციალ-დემოკრატიული დაჯგუფებები იყვნენ. ამ კონგლომერატს ჰქონდა შანსი, მონაწილეობა მიეღო 1990 წლის 25 მარტის არჩევნებში. ზომიერი ძალების ხელისუფლებაში მოსვლა ან მათი თანამონაწილეობა კომუნისტებთან კრემლს მეტი მანიპულირების შესაძლებლობას მისცემდა. ასეთი ზომიერი და კოალიციური ხელისუფლება, შესაძლოა, კრემლს მომავალ ახალ სამოკავშირეო ხელშეკრულების ხელმოწერაზე დაეთანხმებინა.
მაგრამ 25 მარტის არჩევნები ჩაიშალა და კრემლის იმედიც, ზომიერ ძალებზე გაეკეთებინა არჩევანი, წარსულს ჩაბარდა.
კრემლს, მუხედავად ზეწოლისა და მანიპულირების მძლავრი საშუალებებისა, არ შეეძლო საკუთარი სურვილის მიხედვით, `შეექმნა~ მისთვის მისაღები ძალთა თანაფარდობა. მას უნდა გამოეყენებინა საქართველოში თავისთავად შექმნილი პოლიტიკური ძალების სპექტრი. ჩვენ ვიცით, რომ 1990 წლის დასაწყისში საქართველოს ეროვნული მოძრაობა აქაური პოლიტიკური ცხოვრების ტონის მიმცემი გახდა. კრემლს ეს რეალობა, სურდა თუ არ სურდა, მომხდარ ფაქტად უნდა მიეღო და ეროვნულ მოძრაობაში მოეძიებინა თავისი `რესურსი~.
1990 წლის აპრილ-მაისში მომხდარი განხეთქილების შემდეგ, კრემლი რადიკალური მოძრაობის ერთ-ერთი ფრთის _ გამსახურდიას მომხრე ზომიერი რადიკალების ან ახალგაზრდა შეურიგებელი რადიკალების ხელისუფლებაში მოსვლას უნდა შერიგებოდა. ყურადღება მივაქციოთ, კრემლს კი არ უნდა `მოეყვანა~ თავისი სასურველი რადიკალური ძალა, არამედ უნდა შერიგებოდა მის მოსვლას. ასეთი ერთადერთი დაჯგუფება ზომიერი-რადიკალების და მრგვალი მაგიდის გაერთიანება გახლდათ. შეურიგებლები უარს აცხადებდნენ საბჭოთა სტრუქტურების გამოყენებაზე. ამით, ის გვინდა ვთქვათ, რომ საქართველოში 1990 წლის განმავლობაში, დამოუკიდებლად და ბუნებრივად განვითარდა მოვლენები. ისინი კრემლის სცენარის მიხედვით არ განვითარებულა, არამედ კრემლმა ვერ შეუშალა ხელი მოვლენათა მომხდარ განვითარებას. იგი შემდგომში ფიქრობდა საკუთარი სცენარის ამოქმედებას და ამ სცენარით უკვე შექმნილ ქართულ პოლიტიკურ რეალობაში ჩართვას, მის გამოყენებას თავის სასარგებლოდ.Aასე ხდებოდა მსოფლიო პრაქტიკაში ყველგან. გარეშე ძალები კი არ ქმნიდნენ რომელიმე სასურველ ქვეყანაში პოლიტიკურ სპექტრს, არამედ უკვე ჩამოყალიბებული პოლიტიკური რუკის გამოყენებას ცდილობდნენ.
მანამდე კი ერთი გარემოება უნდა აღვნიშნოთ, რასაც არსებითი მნიშვნელობა აქვს 1991 წლის მოვლენების შესაფასებლად და გასააზრებლად. როდესაც მოსკოვის სცენარზე საუბრობდნენ და აანალიზებდნენ მაშინდელი პოლიტიკური ძალები, მოსკოვის მიერ მანიპულირებულ მხარეებად მხოლოდ სხვებს, მოწინააღმდეგეებს მიიჩნევდნენ და არავითარ შემთხვევაში საკუთარ თავს, საკუთარ პარტიას. მაგალითად, მრგვალი მაგიდა მიიჩნევდა, რომ კრემლი საკუთარი მიზნებისათვის იყენებდა ეროვნულ კონგრესს. ასევე იქცეოდა ეროვნული კონგრესიც. ის მიიჩნევდა, რომ კრემლის ძირითადი ბერკეტი მრგვალი მაგიდა და ზ. გამსახურდია იყო, რომლის საშუალებითაც მოსკოვს საკუთარი სცენარი უნდა განეხორციელებინა საქართველოში. ანალოგიურად აზროვნებდნენ სხვა ძალებიც. მაგალითად ზომიერებს ეჩვენებოდათ, რომ მხოლოდ რადიკალები იყვნენ კრემლის მიერ მართულები და ა. შ. რეალურად კი კრემლის პოლიტიკა მხოლოდ კომპლექსური შეიძლებოდა ყოფილიყო და იგი ცდილობდა საქართველოში არსებული ყველა ძალა გამოეყენებინა, რამდენადაც ამას მოახერხებდა.
ზემოაღნიშნული სცენარის შემთხვევაში, როცა მრგვალი მაგიდა თავგამოდებით მიისწრაფოდა უზენაესი საბჭოს დაუფლებისაკენ, კრემლის მისწრაფება უნდა ყოფილიყო ისეთი ძალა, რომელიც მომავალში ეროვნულ ხელისუფლებას კრიჭაში ჩაუდგებოდა და გასაქანს არ მისცემდა, ხოლო შემდგომში კი ყველა ოპოზიციური ძალის მაორგანიზებელი ბირთვი იქნებოდა. ასეთი მხოლოდ ეროვნული კონგრესი შეიძლებოდა ყოფილიყო და იგი ბევრად უფრო მართვადი სტრუქტურა იქნებოდა კრემლის მიზნების განხორციელების გზაზე, ვიდრე ნებისმიერი ინტერფრონტი, რომლის შექმნაზე ცენტრს ბევრი აღარ უზრუნია. საქართველოში ისე იყო დაჩეხილი და ურთიერთდაპირისპირებული, საზოგადოებაც და ეროვნული მოძრაობაც, რომ ინტერფრონტი საჭირო აღარ იყო.
არც მოვლენების მეტი წინ გასწრებაა საჭირო. 1990 წლის ზაფხულ-შემოდგომას დავუბრუნდეთ. ამ გზით უფრო თანმიმდევრობით და კონკრეტულად გაეცემა პასუხი კითხვას _ განზრახ თუ უნებურად, ვინ ასრულებდა კრემლის მიზნებს და როგორ, ვინ უფრო მართვად ძალას და ბერკეტს წარმოადგენდა მეტროპოლიის ხელში.
უზენაესი საბჭოს არჩევნების მოახლოებასთან დაკავშირებით, მრგვალი მაგიდა უკომპრომისოდ ცდილობდა მასში მონაწილეობის საშუალება არ მიეცა ხელისუფლების `სატელიტური~ ორგანიზაციებისათვის. მრგვალი მაგიდა მართებულად მიიჩნევდა, რომ ხელისუფლების ხელშეწყობით ხდებოდა რიგი ე. წ. პოლიტიკური ორგანიზაციების შექმნა, რომლებიც ახლა თუ შემდეგში, ნებისმიერ დროს დაუპირისპირდებოდნენ ეროვნულ მოძრაობას. ერთ-ერთი ამგვარი `ოდიოზური~ საზოგადოება იყო `სტალინი,~ რომელიც მრგვალი მაგიდის ორგანიზაციათა `მემორანდუმის~ სწორი განმარტებით, `იყენებდა რა სტალინის სახელს და ავტორიტეტს გარკვეულ წრეებში ეროვნულ მოძრაობასთან დასაპირისპირებლად, სინამდვილეში წარმოადგენდა ინტერფრონტის ერთ-ერთი სახეობას.~
მეორე ასეთი `სატელიტური~ ორგანიზაცია გახლდათ `ეროვნული თანხმობისა და აღორძინების კავშირი,~ რომელიც `მემორანდუმის” განმარტებით, `წარმოადგენდა პარტიის საარჩევნო სიის გაგრძელებულ ვარიანტს~. ამის შემდეგ, მრგვალი მაგიდა თავს ესხმოდა `კავშირის~ ერთ-ერთ მესვეურს რ. გორდეზიანს, რომელიც თურმე 1977 წლის მარტში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორატის სხდომაზე `მოითხოვდა მ. კოსტავასა და ზ. გამსახურდიას დაპატიმრებას.~22
რა შუაში იყო ცამეტი წლის წინ მომხდარი კომპარტიული ეპიზოდი 1990 წლის არჩევნებთან? ამგვარი ლოგიკის მიხედვით, ყველა მეტ-ნაკლებად ცნობილი ქართველი `საბჭოთა~ ინტელიგენტი ქვეყნიდან უნდა გაესახლებინათ ან საარჩევნო ხმა ჩამოერთმიათ. სხვა ან სხვაგვარი არგუმენტი იყო საჭირო `სატელიტური~ ორგანიზაციების წინააღმდეგ საბრძოლველად და არა წარსული ცოდვების ჩხრეკა. რადგან აღნიშნული ეპიზოდი გავიხსენეთ, ისიც უნდა ვთქვათ, რომ რ. გორდეზიანმა მაშინვე უარყო მრგვალი მაგიდის ბრალდება.
უფრო ეთიკური და კანონიერი იყო მრგვალი მაგიდის მოთხოვნა, შეემოწმებინათ ზემოაღნიშნული `სატელიტური~ ორგანიზაციების არჩევნებში მონაწილე კანდიდატები. ხომ არ იყვნენ ისინი კომუნისტური პარტიის წევრები. საარჩევნო კანონი კრძალავდა ორი პარტიის წევრის არჩევნებში მონაწილეობას.
მაგრამ რაც არ უნდა უცნაური იყოს, ეროვნულ-რადიკალერი პარტიების დაპირისპირებას კომუნისტურ და `სატელიტურ~ პარტიებთან, ისეთი მწვავე და მტრული ხასიათი არ ჰქონდა, როგორც თვით რადიკალური ბანაკების დაპირისპირებას. ყოველ შემთხვევაში, ასე მოჩანდა გარეგნულად. ესენი უფრო ხმაურობდნენ, ერთმანეთს თავს ესხმოდნენ, შეურაცხმყოფელ იარლიყებს არ იშურებდნენ ერთმანეთისთვის, უკვე ფიზიკურად იწევდნენ ერთმანეთზე და 24 აპრილს ხომ პირველი შეიარაღებული შეტაკების პრეზენტაციაც მოეწყო `იმელისა~ და კავშირგაბმულობის შენობებთან.
მას შემდეგ, რაც გამსახურდიას ფრთა ფორუმს გამოეყო, შეურიგებელი რადიკალების მთავარ საქმიანობად მათ წინააღმდეგ ბრძოლა იქცა. სხვაგვარად, კონგრესისტების საქმიანობის ახსნა არ ხერხდება. კონგრესისტების გამოცემებში, სატელევიზიო გამოსვლებში, მიტინგებზე, კომუნისტური ხელისუფლებისა და კრემლის თემასთან ერთად და უფრო მეტად ფიგურირებს მრგვალი მაგიდის კრიტიკა. რა თქმა უნდა, არც მრგვალები და ზვიად გამსახურდია აკლებდნენ ხელს კონგრესისტებს, მაგრამ მათ საქმიანობაში უფრო სჭარბობდა ქვეყნის საერთო მდგომარეობის, ეთნოკრიზისების, ეროვნული უმცირესობების, მიმდინარე პოლიტიკის, არჩევნების, მოსახლეობის პრობლემების, ხელისუფლების კრიტიკის თემები.
მრგვალი მაგიდის ე. წ. შეხვედრები, ანუ რეგულარული თათბირები საქვეყნო პრობლემებს ეძღვნებოდა. 1990 წლის 7 მაისიდან 19 ოქტომბრამდე მრგვალი მაგიდის წევრ-ორგანიზაციათა 63 შეხვედრა-თათბირი მოეწყო. ე. ი. შეხვედრები კვირაში 2-3-ჯერ ეწყობოდა. ავიღოთ ნებისმიერი შეხვედრა. მაგალითად, რა საკითხები იქნა განხილული 1 ივლისს გამართულ მრგვალი მაგიდის მეოცე შეხვედრაზე: 1. შეთანხმება საკონსტიტუციო კომისიის სამუშაო ჯგუფთან; 2. ნ. მოსულიშვილის ინფორმაცია ცეკავშირის მიერ ათი საწარმოს გაყიდვისა და მისი მიზანშეწონილობის შესახებ; 3. თ. სიგუას ინფორმაცია მიწის კოდექსის თაობაზე; 4. ეკონომიკური კომისიის შექმნის გადაწყვეტილების მიღება, რომელიც იმუშავებდა საზღვარგარეთის ფირმებთან ხელშეკრულების დადების შესაძლებლობაზე და პირობებზე; 5. სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის საქმიანობაში საჯაროობის შეტანა; 6. გიორგი მარჯანაშვილის ინფორმაცია ჟურნალ `ოქტიაბრში~ გამოქვეყნებული ანდრეი სახაროვის `ევროპისა და აზიის საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის კონსტიტუციის~ შესახებ, კრიტიკულად შეფასება და მიუღებლობა საქართველოსათვის და სხვ.
როგორც ვხედავთ, ერთი შეხვედრის თემატიკაც გვარწმუნებს, რომ მრგვალი მაგიდის თათბირებზე საკითხთა ფართო სპექტრი განიხილებოდა. ეს საკითხები მომავალი საქართველოს ეროვნულ-სახელმწიფოებრივ მოწყობას შეეხებოდა და მასზე ზრუნვა მრგვალი მაგიდის კომპეტენციის ფარგლებში ექცეოდა. უკვე ჩანდა, რომ მრგვალმაგიდელთა გაერთიანება ქვეყნის მომავალზე პასუხისმგებელ ორგანოდ წარმოიდგენდა თავს და ხელისუფლებისათვის სერიოზულად ემზადებოდა.
ამ მხრივ, მრგვალი მაგიდა, ფაქტიურად, 1917 წლის ნოემბერში შექმნილი საქართველოს ეროვნული საბჭოს ანალოგიურ ფუნქციას ასრულებდა. ჩვენ ვიცით, რომ ამ უკანასკნელმა უმნიშვნელოვანესი მოღვაწეობა გასწია, უხელმძღვანელა ქართულ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას, სახელმწიფოს არარსებობის პირობებში ეროვნული პარლამენტის მოვალეობა იტვირთა, მოამზადა და 1918 წლის 26 მაისს გამოაცხადა კიდეც საქართველოს დამოუკიდებლობა. აი, სწორედ ამგვარი მისია იკისრა მრგვალი მაგიდის პოლიტიკურმა გაერთიანებამ.
ამავე ფაქტში უნდა ვეძებოთ კიდეც კონგრესის მომხრეთა, განსაკუთრებით კი კონგრესის წამყვანი ბირთვის, ჭანტურია-წერეთლის დაჯგუფების გაღიზიანება და მრგვალებთან კონფრონტაციის მთავარი მიზეზიც. სანამ ეროვნულ ფორუმში ერთად იყვნენ გამსახურდიასთან, მათ ერთიანად ხელისუფლებაში მოსვლის პრეტენზია ჰქონდათ, მიუხედავად `დაუმორჩილებლობის~ უტოპიური კონცეფციისა. ახლა, როცა გამსახურდიას ფრთა ფორუმს გამოეყო, რეალისტური პოლიტიკური კონცეფცია შექმნა და საზოგადოების სულ უფრო დიდ უმრავლესობას იკრებდა თავის გარშემო, ფორუმში დარჩენილებს, ჯერ კიდევ ჰქონდათ არჩევანი. 1. გაეზიარებინათ, მიეღოთ, ეღიარებინათ მრგვალი მაგიდის სტრატეგია, მასთან ერთად ან თუნდაც ცალკე, მონაწილეობა მიეღოთ უზენაესი საბჭოს არჩევნებში და უარი ეთქვათ ეროვნული კონგრესის იდეაზე. ამგვარი არჩევანის შემთხვევაში მომავალ კონგრესმენებს გონივრულად უნდა გადაეაზრებინათ საკუთარი კონცეფცია და, რაც მთავარია, უარი ეთქვათ საკუთარ ამბიციაზე, ეგოცენტრულ თავმოყვარეობაზე, პატივმოყვარეობაზე თუ პირველობის ჟინზე. ამგვარი არჩევანი იქნებოდა სასარგებლო ეროვნული მოძრაობისათვისაც, ქვეყნისათვისაც, ხალხისათვისაც და ვინ იცის, იქნებ თავიდან აგვაცილებდა ან, ყოველ შემთხვევაში, შეგვიმსუბუქებდა მაინც ქარტეხილებს და მათგან მომდინარე მომაკვდინებელ შედეგებს.
არა, უკვე ეროვნულ თვისებად გადაქცეულმა ამბიციამ სძლია ახალგაზრდა რადიკალებს. იმას არ ვამბობთ, რომ ზვიად გამსახურდიას მეტი ამბიციურობა არ ახასიათებდა. ხელისუფლებისთვის ზომიერი რადიკალებიც და შეურიგებლებიც ერთიმეორეზე თავგამეტებით იბრძოდნენ, მაგრამ ეს არ იყო და არც არის პოლიტიკური ცხოვრებისათვის უცხო. საქმე იმაშია, რომელი პოლიტიკური ძალის ხელისუფლებისათვის ბრძოლა და ამბიცია შეესაბამებოდა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ამოცანებს და ეროვნული მოძრაობის მიზნებს. მაშინაც და დღევანდელი გადასახედიდანაც ჩანს, რომ ამგვარ მიზან-ამოცანებს მრგვალი მაგიდის კონცეფცია და ამბიცია უფრო შეესაბამებოდა. ამდენად, მათი ბრძოლა ხელისუფლებისათვის უფრო გამართლებული იყო. კონგრესის მომხრეთა პოლიტიკური კონცეფცია და ამბიციები, ამდენად მათი ბრძოლა ხელისუფლებისათვის, არ შეესაბამებოდა ეროვნული მოძრაობის მიზნებს და დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის ბრძოლის ამოცანებს. ამდენად, ის გაუმართლებელი გახლდათ აქედან გამომდინარე შედეგებით.
გამომდინარე ნეგატიური შედეგების წრე და მასშტაბები კი დღითიდღე ფართოვდებოდა.’
ხელისუფლებაში მოსვლისა და ეროვნული მოძრაობის ჰეგემონობის დაკარგვის შიშმა ახალგაზრდა შეურიგებელი რადიკალები სამკვდრო-სასიცოცხლოდ დაუპირისპირა მრგვალ მაგიდას. სრულიად მართებულად შენიშნავს გიორგი წიქარიშვილი: `…გადედალმაშოებული კომუნისტების შემდეგ ხელისუფლებას დაეუფლებოდა გარკვეული ქარიზმის მქონე ზვიად გამსახურდია, იგი უეჭველად შეეცდებოდა (ბუნებრივია) უზენაესი საბჭოსათვის ნამდვილი ძალაუფლება მოეპოვებინა, რაც კონგრესის არაფორმალური ძალაუფლების აღსასრულს მოასწავებდა.~23
ბუნებრივია, მას შემდეგ, რაც გადაწყდა უზენაესი საბჭოს არჩევნების ჩატარება, კონგრესის მომხრეები გაორმაგებული ენერგიით შეუდგნენ ეროვნული კონგრესის არჩევნებისათვის მზადებას. შესაბამისად, გაორმაგდა რადიკალთა ურთიერთკრიტიკის პათოსი და მასშტაბები.Mმაინც _ სტატისტიკითაც, პათოსითაც, კონგრესისტების მიერ მრგვალმაგიდელების კრიტიკა სჭარბობდა. ამ მხრივ, საყურადღებო ეპიზოდია, როცა კონგრესისტემბა მრგვალი მაგიდისა და მათი მეთაურის კრიტიკა საზღვარგარეთ გაიტანეს და საერთაშორისო მასშტაბი შესძინეს.
1990 წლის 4-6 ივლისს პრაღაში ჩატარდა საერთაშორისო ორგანიზაციის `დემოკრატია და დამოუკიდებლობა~ კონფერენცია. მასში მონაწილეობდნენ ცნობილი რუსი, უკრაინელი, სომეხი, აზერბაიჯანელი და სხვა დისიდენტები, საბჭოთა სივრცის ეროვნულ მოძრაობათა წარმომადგენლები, პოლიტიკური ემიგრანტები, ევროპელი ადამიანის უფლებათა დამცველები. საქართველოს ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდნენ გ. ჭანტურია, ი. სარიშვილი, თენგიზ და ედუარდ გუდავები. ორგანიზაციის პრეზიდენტად ხელახლა არჩიეს სომეხი სამართალდამცველი პარუირ აირიკიანი.
კონფერენციამ დიდი ყურადღება დაუთმო საბჭოთა კავშირში ეროვნული უმცირესობებისა და ეთნოკრიზისების პრობლემას და სავსებით სამართლიანად აღნიშნა, რომ `მხოლოდ ყველა ხალხის დემოკრატიულ ძალთა კონსოლიდაციით შეიძლება ერთაშორისი მშვიდობის მიღწევა, რომლის გარეშეც წარმოუდგენელია დემოკრატიული, სამართლებრივი და თავისუფალი საზოგადოების აშენება~. სხვა დოკუმენტებიც და რეზოლუციებიც დემოკრატიული სამართლიანობის დაცვისა და ნორმების გათვალისწინებით იყო შედგენილ-შემუშავებული.
მაგრამ ამით არ დასრულდა საქმე `ჩვენთვის, ქართველებისათვის~ და მიღებულ იქნა ე. წ. რეზოლუცია `#24~, რომელმაც ჩვენში დიდი ხმაური და აზრთა სხვაობა გამოიწვია. ამ რეზოლუციაში დაფიქსირებული იყო საქართველოს ეროვნულ მოძრაობაში ორი ბანაკის არსებობა. ესენი იყვნენ ზვიად გამსახურდიას მხარდამჭერი ორგანიზაციები, რომლებისთვისაც დამახასიათებელი გახლდათ `ნაციონალური შეუწყნარებლობა~ და `ერთაშორის პრობლემათა ძალისმიერი გადაწყვეტის ანტიდემოკრატიულ პოზიციებზე დგომა~. ეროვნული მოძრაობის მეორე ბანაკს, საერთაშორისო კონფერენციის რეზოლუციის მიხედვით, წარმოადგენდა `დემოკრატიული ფრთა~ და მასში, ცხადია, იგულისხმებოდა საკოორდინაციო ცენტრი, ეროვნული კონგრესის მომხრეთა ფრთა. საკოორდინაციო ცენტრის დემოკრატიულობას პრაღის კონფერენციაში მონაწილე ქართველი ოთხეული აფიქსირებდა _ რომ ისინი, კერძოდ, კი საკოორდინაციო ცენტრი ცდილობდა, `ნებისმიერი ერთაშორისი პრობლემა მოლაპარაკებისა და დემოკრატიული პროცედურის გზით გადაჭრილიყო~.
#24 რეზოლუციას პრაღის კონფერენციის მონაწილეთაგან რამდენიმე ათეულმა კაცმა მოაწერა ხელი, მათ შორის ქართველმა მონაწილეებმაც. ჩვენ არ ვაპირებთ რეზოლუციის ქართველ ხელმომწერთა დადანაშაულებას ეროვნული ინტერესების გაყიდვაში თუ რენეგატობის ბრალდებით. `ჯერჯერობით~ ეს არც ერთი იყო და არც მეორე. `დემოკრატიულ ფრთას~ მრგვალები შეეძლო გაეკრიტიკებინა მათი ნაციონალისტური ლექსიკისათვის, მსოფლმხედველობისათვის, რაც ნაკლებად შეესაბამებოდა უკვე XX საუკუნის 80-90-იანი წლების პერიოდისათვის არსებულ საერთაშორისო დემოკრატიულ ნორმებს და ეთიკას. მაგალითად, ზვიად გამსახურდია არ მალავდა, რომ წინააღმდეგი იყო 400 000 `თურქის~ საქართველოში დაბრუნებისა, ხოლო სხვა შემთხვევაში მოუწოდებდა `ოსებს,~ რომ არ გაემეორებინათ ის, რაც მათმა წინაპრებმა ვახტანგ გორგასლისა თუ გიორგი ბრწყინვალის პერიოდში ჩაიდინეს, თორემ `საკადრის პასუხს~ მიიღებდნენ.
24-ე რეზოლუციის ქართველ ხელმომწერთა დანაშაული ბევრად უფრო სერიოზული გახლდათ და იმაში მდგომარეობდა, რომ მაშინ, როცა ქართველი კონგრესმენი-`დემოკრატები~ მართლაც დემოკრატიის წესების დაცვით, `მოლაპარაკებისა და დემოკრატიული პროცედურის გზით~ ცდილობდნენ ურთიერთობა გაერკვიათ აფხაზურ `აიდგილარასთან~ ან სხვა ეთნოკონფლიქტურ მხარეებთან, საკუთარი ქვეყნის ეროვნული მოძრაობის მეორე ფრთასთან _ მრგვალ მაგიდასთან და მათ ლიდერთან, გამორიცხავდნენ მოლაპარაკებასაც, `დემოკრატიული პროცედურის გზასაც~ და მხოლოდ კონფრონტაციის `პროცედურით~ უპირისპირდებოდნენ. `კონსენსუსი ჩვენ შორის შეუძლებელია, _ აცხადებდა ცოტა უფრო გვიან გ. ჭანტურია და მხედველობაში ჰქონდა უზენაესი საბჭოს ეროვნული ხელისუფლება _ თუ ჩვენ კომპრომისზე წავალთ, უნდა დავუთმოთ მტერს, რაც არ მოხდება, ეს შეუძლებელია, ჩვენ არ წავალთ ასეთ ნაბიჯზე~ (ამონარიდი მოყვანილია ვახტანგ ძაბირაძის წიგნიდან: `ეროვნული მოძრაობის შუქ-ჩრდილები~, ხოლო გ. ჭანტურიას, სამწუხაროდ, ეპოქალური დევიზი ამოღებულია მისივე ინტერვიუდან ერევნის გაზეთ `რესპუბლიკა არმენიისადმი~, 1990 წლის 22 ნოემბერს). ჩვენი კომენტარი შესაძლოა ემოციურიც იყოს, მაგრამ როდესაც ერთი ქვეყნის ერთი პოლიტიკური ძალა მეორე პოლიტიკურ ოპონენტში მხოლოდ `მტერს~ ხედავს, უხერხულიც კია, ამ ქვეყანაში დატრიალებულ ტრაგედიაში უცხო სახელმწიფოს სპეცსამსახურებს დასდო ბრალი. ასეთ კოზირს კაცობრიობის ისტორიის მანძილზე არსებული ყველა დროის მეტროპოლია გამოიყენებდა და გამოიყენეს კიდეც.
აი, რა კონტექსტიდან უნდა იქნეს განხილული რეზოლუცია #24-ზე ქართველი ხელმომწერების ქმედება და არა მხოლოდ დემოკრატიის ნორმების დარღვევის გამო წუხილით.
რაც შეეხება ზვიად გამსახურდიასა და მრგვალმაგიდელთა `შეუწყნარებლობას~ და ერთაშორისი პრობლემების `ძალისმიერი~ გადაწყვეტილებისაკენ მიდრეკილებას. საერთოდ, ზვიად გამსახურდიას ეროვნული საკითხისადმი მსოფლმხედველობრივ მიმართებას ცალკე შევეხებით, აქ კი აღვნიშნავთ, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის პროგრამულ დოკუმენტებში დაფიქსირებული გახლდათ ლოზუნგი `საქართველო ქართველებისათვის~. ამ ლოზუნგის ნაციონალისტურობა ბევრისათვის ეჭვს არ ბადებდა და ამიტომაც გ. ჭანტურიასაც ხშირად ეკითხებოდნენ და სთხოვდნენ, განემარტა, რას ნიშნავდა იგი. ჭანტურია, ჩვენი აზრით, სავსებით მართებულად განმარტავდა, რომ `საქართველო ქართველებისათვის~ არ იყო აგრესიული და სხვა ეროვნული უმცირესობების წინააღმდეგ მიმართული ლოზუნგი.
მისივე სიტყვებით, საქართველოში მიმდინარე ეთნოკონფლიქტები `ინსპირირებული იყო ჩვენი მტრების მიერ~ გარედან. ზემოაღნიშნული ლოზუნგი საჭირო აღარ იქნებოდა `დამოუკიდებელ საქართველოში~. ახლა კი, ჯერჯერობით, ეს ლოზუნგი არისო `ჩვენი იარაღი თავდაცვისათვის და არა თავდასხმისათვის სხვა ეროვნებათა წარმომადგენლების წინააღმდეგ~. ამ პასუხს ჭანტურია 1989 წლის აგვისტოში სცემდა `მოლოდიოჟ გრუზიის~ კორესპონდენტებს.24
ახლა კი პრაღის კონფერენციის რეზოლუციას რომ აწერდა ხელს, ჭანტურიამ კარგად იცოდა, რომ არც ზვიად გამსახურდია გახლდათ აგრესიულად განწყობილი საქართველოში ეროვნული უმცირესობების მიმართ. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ გამსახურდიას ეროვნული უმცირესობებისადმი დამოკიდებულებას ნაციონალისტურად შევაფასებთ, აუცილებლად უნდა დავამატოთ და განვმარტოთ, რომ მისი ნაციონალიზმი თავდაცვითი გახლდათ და მხოლოდ ქართველი ხალხის ინტერესების დაცვით იყო განპირობებული, იმ ინტერესებით, რომელიც 70-წლიანი პერიოდის განმავლობაში ილახებოდა.
ასეა თუ ისე, კონგრესისტებმა გამსახურდიას და მისი ბლოკის კრიტიკა საქართველოდან საერთაშორისო არენაზე გაიტანეს და ამით თავისებური განაცხადიც გააკეთეს, რომ თავიანთი მოწინააღმდეგის დასამარცხებლად მზად იყვნენ მოკავშირეები საქართველოს გარეთაც ეძებნათ.
1990 წლის ზაფხულმა და შემოდგომის დასაწყისმა საქართველოში არჩევნებისათვის დამახასიათებელ ხმაურიან აურზაურში ჩაიარა. ალბათ ამ პროცესში არაბუნებრივი არაფერი იქნებოდა, რომ არა ერთი, სწორედ არაბუნებრივი მოვლენა. არჩევნები ორი სტრუქტურის _ უზენაესი საბჭოსა და ეროვნული კონგრესის დასაკომპლექტებლად მიმდინარეობდა. როგორც უკვე ერთხელ აღვნიშნეთ, პირველად კონგრესის არჩევნები 30 სექტემბერს უნდა ჩატარებულიყო და ამ თარიღის მოახლოებამ ვნებები კიდევ ერთხელ გააღვივა.
ჩვენ ყველაზე ხშირად საუბარი გვაქვს ეროვნული მოძრაობის რადიკალური ფრთების საქმიანობაზე, მაგრამ როგორც ვიცით, საქართველოში არსებობდა ქართული დემოკრატიული პოლიტიკური ელიტის ზომიერი ინტელექტუალური ნაწილიც. მისი წარმომადგენლები სხვადასხვა პარტიებში თუ უპარტიოთა შორის იყვნენ გაბნეულნი არაორგანიზებულად, მაგრამ ამ გარემოებას მათთვის არ წაურთმევია გონივრული განსჯის უნარი. ისინი უკვე სერიოზულად, დასაბუთებულად აფრთხილებდნენ, კიდევ ერთხელ, საზოგადოებას ორი არჩევნების შედეგად არჩეული ორი სტრუქტურის შექმნით საქართველოში ორხელისუფლებიანობის საფრთხისა და მისგან გამომდინარე, სამოქალაქო ომის რეალური საშიშროების შესახებ. კონგრესისტები პირიქით, საზოგადოებას ამშვიდებდნენ, საშიში არაფერია, კონგრესი ხელისუფლებაზე პრეტენზიას არ განაცხადებსო.
ამ თემებზე უამრავი დაიწერა, ითქვა და გამოქვეყნდა კიდეც. 1990 წლის სექტემბერში დაიბეჭდა შალვა რჩეულიშვილის და მერაბ ალექსიძის წერილები, რომლებშიც შეჯამდა აქამდე თქმული და საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ორივე თვალსაზრი. თვალი გადავავლოთ ორივე ავტორის დასაბუთებებს და გადავამოწმოთ, რომელმა მათგანმა გაუძლო ისტორიას და რომელი გაკოტრდა, რამეთუ შემოწმება ყველა ჩვენთაგანს ძალუძს, ვინც შემდგომში განვითარებულ მოვლენებს თვალს ადევნებდა. ყურადღებას მივაქცევთ მხოლოდ დასაბუთების იმ ნაწილს, რომელიც აქამდე სხვა ავტორებთან არ შეგვხვედრია და არ აღგვინიშნავს.
შალვა რჩეულიშვილის წერილის სახელწოდება უკვე თავისთავად მეტყველებს მის შინაარსზე: `ორხელისუფლებიანობა და სამოქალაქო ომი.~ კონგრესისტების მტკიცებით, ეროვნული კონგრესი უნდა ყოფილიყო საკონსტიტუციო, ეროვნული მოძრაობის მაკოორდინირებელი ორგანო და… ოპოზიციური ძალა. აქ, ავტორი ლოგიკურად სვამდა კითხვას: `ვის მიმართ ოპოზიცია, ნუთუ იმ საყოველთაო, მრავალპარტიული წესით ასარჩევ უზენაესი ხელისუფლების ორგანოსადმი, რომელიც ჯერ არ არჩეულა?~ გავისხენოთ: უზენაესი საბჭოს არჩევნები ერთი თვის შემდეგ, 28 ოქტომბერს იყო დანიშნული. ე. ი. ოპოზიციური კონგრესი წინასწარ `უნდობლობას~ უცხადებდა უზენაეს საბჭოს, დამოუკიდებლად იმისა, თუ როგორი იქნებოდა მისი შემადგენლობა, მაშინაც კი, თუ უზენაესი საბჭო `ხალხისთვის ნამდვილად სასარგებლო გადაწყვეტილებას~ გამოიტანდა. ოპოზიციურობა ხომ ეროვნული კონგრესის არსებობის საფუძველი იყო და მისი ბრძოლაც უზენაესი საბჭოს წინააღმდეგ მთავარი ფუნქცია იქნებოდა. კონგრესის არსებობაში მისი კონფრონტაციულობის საფუძველი იდო.
მარტო ამიტომაც სრულიად ლოგიკური გახლდათ შ. რჩეულიშვილის დასკვნაც: `პირდაპირ უნდა ითქვას, რომ ეროვნული კონგრესის არჩევის შემდეგ უზენაესი საბჭოს არჩევა გარდაუვალად მიგვიყვანს ძალთა დაპირისპირებამდე.~ დაპირისპირება ორივე სტრუქტურის არსებობიდან გამომდინარეობდა. პირველ შემთხვევაში, თუ კონგრესის ლიდერებს `თუნდაც შეცდომით შეექმნებოდათ აზრი, რომ უზენაესი საბჭოს გადაწყვეტილება არ შეესაბამებოდა ხალხის ინტერესებს~ და მაშინაც, `როცა უზენაესი საბჭო მართებულად თუ უმართებულოდ მიიჩნევს, რომ კონგრესის მოქმედება იწვევს ქვეყნის დესტაბილურობას, ეწინააღმდეგება ხალხის ინტერესებს, განაპირობებს სახელმწიფოს პოლიტიკურ და ეკონომიკურ რღვევას.”25
ამ ელემენტარულ მოსალოდნელ რეალობაზე ძნელი იყო რაიმე საპირისპირო არგუმენტაცია და არც მივაქცევდით ყურადღებას, რომ მისი ავტორი რომელიმე შეურიგებელი რადიკალი ლიდერი ყოფილიყო, მაგრამ ამჯერად, საპირისპიროდ ირჯებოდა აკადემიკოსი მერაბ ალექსიძე და იქნებ არ ღირდეს მისი დასაბუთების უსიტყვო უგულებელყოფა. მისი წერილი წარმოადგენდა აკაკი ბაქრაძის სტატიის პასუხს. ეს უკანასკნელი გამოქვეყნდა გაზეთ `მამულში~ სათაურით: `ისტორიამ გამეორება იცის.” აკაკი ბაქრაძე სვამდა საშიში რეალობის მოლოდინის შემცველ და შესაბამის კითხვებს. Mმაგ., რა ურთიერთობა და დამოკიდებულება იქნება უზენაეს საბჭოსა და ეროვნულ კონგრესს შორის, `ჰარმონიულად გაინაწილებენ ფუნქციებს თუ ერთმანეთს კრიჭაში ჩაუდგებიან?”
მ. ალექსიძე პასუხობდა, თითქოს ეროვნული კონგრესი ისეთი ორგანო იყო, რომელსაც თავისი ხასიათით `უფრო სახალხო ფრონტთან აქვს ბევრი საერთო.~ ავტორის პასუხი სრულიად არ შეესაბამებოდა ქართულ რეალობას. სახალხო ფრონტის ფუნქცია და დანიშნულება ისტორიულ-პოლიტიკური პრაქტიკის მიხედვით იმაში მდგომარეობდა, რომ ამგვარი სტრუქტურა იყო ნებისმიერი ქვეყნის ეროვნული, დემოკრატიული თუ საერთოდ განმათავისუფლებელი პარტიებისა და ორგანიზაციების გამაერთიანებელი მოძრაობა, რომელიმე რეპრესიული რეჟიმის წინააღმდეგ საბრძოლველად. საქართველოში ეროვნული კონგრესი რაოდენობრივადაც, ხარისხობრივადაც და პოლიტიკური თვალსაზრისითაც აერთიანებდა რადიკალური და ოპოზიციური ძალების ერთ ნაწილს და არ შეიძლებოდა ჰქონოდა სახალხო ფრონტის პრეტენზია.
მ. ალექსიძე პასუხობდა: ეროვნული კონგრესის `ძირითადი ფუნქცია~ თითქოს უნდა ყოფილიყო `ეროვნულ-განმათვისუფლებელი მოძრაობის კოორდინაცია.~ აქ, ავტორი შეურიგებელ რადიკალთა ლიდერების მორიგ გამოგონილ, რბილად რომ ვთქვათ, სიცრუეს იმეორებდა. კონგრესი ვერ იქნებოდა აღნიშნული ფუნქციის შემსრულებელი, რადგან იგი წარმოადგენდა ეროვნული და რადიკალური მოძრაობის მხოლოდ ნაწილს და თანაც უფრო მცირედ გავლენიან ნაწილს, რადგან უზენაესი საბჭოს არჩევნებში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის უფრო დიდი ნაწილი და უმრავლესობა იღებდა მონაწილეობას.
მ. ალექსიძე პასუხობდა: `ვინაიდან უზენაეს საბჭოს არა აქვს ეროვნული მოძრაობის კოორდინაციის ფუნქცია, ხოლო ეროვნული კონგრესი არ აპირებს მთავრობის დანიშვნას, კანონების გამოცემას და სხვა მისთანებს, ამ ორ ორგანოს შორის ფუნქციების განაწილების საკითხი არ უნდა დადგეს~. ჯერ ერთი, წინასწარ არავინ უწყოდა, რას მოიმოქმედებდა შემდგომში მრგვალი მაგიდის სახით არსებული `მტრის ხატით~ შეშფოთებული კონგრესის წამყვანი წერეთელ-ჭანტურიას ბირთვი. მეორეც, გაუგებარია, რატომ ართმევდნენ ეროვნული ძალებით დაკომპლექტებულ ახალი შემადგენლობის უზენაეს საბჭოს, თუ კი ასეთი რამ მოხდებოდა, ეროვნული ძალების კოორდინაციის ფუნქციას? პირიქით, ყველაფერი იმას მოწმობდა, რომ უზენაესი საბჭო და კონგრესი ვერ გაინაწილებდნენ ფუნქციებს და ერთ ქარქაშში ორი ხმალი ვერ ჩაიგებოდა.
მ. ალექსიძე პასუხობდა და ვერ პასუხობდა, რადგან თითქოს შინაგანად თავადვე აწუხებდა ეჭვი, რომ ბუნდოვან მომავალზე აგებდა გეგმებს, როცა წერდა: `კრიჭაში ჩაუდგებიან ერთმანეთს ეროვნული კონგრესი და უზენაესი საბჭო თუ არა? ძნელია ამ კითხვაზე არჩევნებამდე პასუხის გაცემა…~ საქმეც ამაში იყო. თუ ავტორი პოლიტიკური ცხოვრების ნიუანსებში ვერ ერკვეოდა, მაშინ სხვებისათვის, იმათთვის უნდა დაეჯერებინა, ვისთვისაც `ძნელი არ იყო ამ კითხვაზე არჩევნებამდე პასუხის გაცემა~. ასეთების რიცხვი მაშინდელ საქართველოში მცირე არ იყო. Mმაგ., ზემოთ რომ შევეხეთ, იმ წერილის ავტორი შალვა რჩეულიშვილი, ნ. ნათაძე, იგივე აკაკი ბაქრაძე, რომლის საჩოთირო კითხვებზეც უსუსურ პასუხებს სცემდა მ. ალექსიძე.
შესაძლოა ეს უკანასკნელი ხვდებოდა კიდეც კონფრონტაციის საფრთხეს, რადგან წერდა: `თუ ვინმეს მართლაც აფიქრებს ეს საკითხი, მით უფრო მეტი სტიმული უნდა ჰქონდეს მასში მონაწილეობისა (ე. ი. კონგრესის არჩევნებში მონაწილეობისა _ დ. შ.), რომ სანამ კრიჭაში ჩადგომა ეროვნულ კატასტროფად გადაიქცევა, ეცადოს კონფლიქტის იქვე ჩაქრობას.~ ამომრჩეველს უცნაურ გზას სთავაზობდნენ, უფრო სწორად, აშინებდნენ _ თუ კონგრესის არჩევნებში მონაწილეობას არ მიიღებთ, `ეროვნული კატასტროფაა~ მოსალოდნელიო.26
ამის შემდეგ, მ. ალექსიძე მკითხველს კიდევ ერთხელ განუმარტავდა, დამოუკიდებლობის აღდგენის მეორე, ე. წ. `ქართულ გზას~, რომელსაც შეურიგებელი რადიკალები დაჟინებით სთავაზობდნენ საზოგადოებას. აღარ გავიმეორებთ სამართლებრივი პროცესის გადმოცემას, რომელიც ითვალისწინებდა ოკუპირებული ქვეყნის განთავისუფლებას და რომლის `მექანიზმები და პრეცედენტები უამრავია და ჩვენც ამით უნდა ვისარგებლოთ.~ ავტორი არ ცდებოდა. მას მხედველობაში ჰქონდა ინდოეთის, აზიისა და განსაკუთრებით აფრიკის ქვეყნების განთავისუფლების პროცესი XX საუკუნის 50-60-იანი წლების პერიოდში.
დავუშვათ, მართლაც უნაკლოდ გამოიყურებოდა დამოუკიდებლობის აღდგენის ე. წ. `ქართული გზა,~ ანუ კონგრესის არჩევის, საყოველთაო დაუმორჩილებლობის და ა. შ. გზა და მისი სამართლებრივი მექანიზმები. სამწუხაროდ, ეს არ იყო მთავარი. მთავარი ის იყო, რომ XX საუკუნის 50-60-იანი წლების ნეოკოლონიალიზმის პრაქტიკა და ვითარება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა იმავე საუკუნის 80-90-იანი წლების პოსტსოციალისტური ბანაკის, პოსტსაბჭოთა სივრცისა და საერთაშორისო ვითარებისაგან. აქ მთავარი იყო საკითხის არა სამართლებრივი, არამედ კონკრეტულ-პოლიტიკური მხარე. ლიტვური გზა გახლდათ არა სამართლებრივი, არამედ ისტორიულ-პოლიტიკური მნიშვნელობის არჩევანი.
და მეორეც, საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა რომ ერთიანი ყოფილიყო, მაშინ კონგრესის გზის არჩევა იმდენ პრობლემებს აღარ შექმნიდა, მაგრამ ორად გათიშული მოძრაობა, ორი არჩევნები, ორი არჩევითი ორგანო და ორხელისუფლებიანობა _ აი, რა ემუქრებოდა `ეროვნული კატასტროფით~ ქვეყანას.
ორიოდე სიტყვით, მხოლოდ იმისთვის, რომ გავიხსენოთ და მომავალი პოლიტიკური მოვლენებისა თუ, კერძოდ, ჩვენთვის საინტერესო დაპირისპირებების დროს გავითვალისწინოთ, ჩამოვთვალოთ ეროვნული კონგრესისა და უზენაესი საბჭოს არჩევნებში მონაწილე მთავარი პოლიტიკური პარტიების, ორგანიზაციებისა და ბლოკების შემადგენლობა და ისიც, თუ როგორ ჩატარდა ეს არჩევნები, ლეგიტიმურობის რაგვარი ხარისხი გააჩნდა და ა. შ.
ქვემოთ მოგვყავს ეროვნული კონგრესის ცენტრალური კომისიის ცნობა ეროვნული კონგრესის არჩევნების ჩატარებისა და მისი შედეგების შესახებ. `ცნობის~ მიხედვით, აღნიშნული არჩევნები ჩატარდა 1990 წლის 30 სექტემბერს, 1 და 14 ოქტომბერს. არჩევნებში მონაწილეობის უფლება ჰქონდა 2 მილიონ 958 735 ამომრჩეველს, რომელთაგან მონაწილეობა მიიღო 1 505 547 ამომრჩეველმა. კომისიის ცნობით, ამ ციფრმა შეადგინა ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის 50,88 პროცენტი.
`ცნობა~ დაასკვნიდა, რომ `საქართველოს ეროვნული კონგრესის საარჩევნო კანონის 94-ე მუხლის თამახმად, არჩევნები ჩატარებულად ითვლება,~ ხოლო “ამავე კანონის 96-ე მუხლის თანახმად, საქართველოს ეროვნული კონგრესი არჩეულად ითვლება~.
`ცნობის~ მონაცემების მიხედვით, პირველ ადგილზე გავიდა საარჩევნო ბლოკი `ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია _ ეროვნული კავშირი~. მან მიიღო 482 229 ამომრჩევლის ხმა, რაც შეესაბამებოდა 35,51 პროცენტს. კონგრესში მოხვდა ამ ბლოკის 71 წარმომადგენელი.
შემდეგი მონაცემებით, პარტიები და ბლოკები ასე განაწილდნენ:
ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიისა და დემოკრატიული პარტიის საარჩევნო ბლოკი _ 441 722 ხმა; 32,53%, 65 კონგრესმენი.
საარჩევნო ბლოკი `დემოკრატიული საქართველო~ _ 249 488 ხმა, 18,37%, 37 კონგრესმენი.
კომპარტიის დემოკრატიული ფრაქცია _ 74 881 ხმა, 5,51%, 11 კონგრესმენი.
საქართველოს სახალხო პარტია _ 59 182 ხმა, 4,36%, 9 კონგრესმენი.
საქართველოს მოქალაქეთა ლიგა _ 50 422 ხმა, 3,7%, 7 კონგრესმენი.27
კონგრესის ცენტრალური საარჩევნო კომისიის `ოფიციალური~ მონაცემები, მეტისმეტად გადაჭარბებულად გამოიყურებოდა. რეალური ვითარება იმდენად განსხვავდებოდა საარჩევნო კომისიის მონაცემებისაგან, რომ სტატისტიკური მაჩვენებლების შემოწმებაც კი არ იყო საჭირო. საზოგადოებამ კარგად დაინახა, რომ ე. წ. ეროვნული კონგრესის არჩევნებში მოსახლეობის აბსოლუტურმა უმრავლესობამ მონაწილეობა არ მიიღო. საარჩევნო უბნებზე ამომრჩევლები კანტიკუნტად მივიდნენ და მათი სიცარიელე თვალშისაცემად ღაღადებდა _ არჩევნები არ შედგა.
დავაზუსტებთ, ამ შემთხვევაში ჩვენ მიერ ჩატარებულ კვლევას არ ვეყრდნობით, როცა ვამბობთ, რომ ეროვნული კონგრესის არჩევნები საქართველოში ვერ შედგა _ ჩვენ ვაფიქსირებთ მაშინდელ საზოგადოებრივ საყოველთაო აზრს, თვითმხილველთა ინფორმაციას და საკუთარ, პირად აზრსაც, როგორც ერთ-ერთი თვითმხილველის მონაცემებს. რაც შეეხება, უფრო არგუმენტირებულ მონაცემებს, რომელთა მიხედვით დასტურდება ეროვნული კონგრესის არჩევნების ჩაშლა, მათ შორის გამოვყოფთ ყველაზე უფრო კომპეტენტურ ორგანიზაციას _ `დას~-ის სათათბიროს წარმომადგენლების ინფორმაციას.
`დას~-ი ანუ `დემოკრატიული არჩევნებისათვის საქართველოში~ იყო ორგანიზაცია, რომელმაც შეიმუშავა, როგორც ეროვნული კონგრესის, ისე უზენაესი საბჭოს საარჩევნო კანონები. აი, სწორედ ამ ორგანიზაციის სათათბიროს წევრების აზრით, ეროვნული კონგრესის არჩევნები საარჩევნო კანონის `უხეში დარღვევებით~ ჩატარდა. ჩვენ არ მივაქცევდით ამ თუნდაც, `უხეშ დარღვევებს~ ყურადღებას, რადგან მსოფლიოში მრავლად მიმდინარეობს დღესაც არჩევნები ამგვარი უხეში დარღვევბით, თუმცა ისინი, მაინც ჩატარებულად ითვლება. მაგრამ, ამ შემთხვევაში `დას~-ის სათათბიროს წევრები მიხეილ ბაჟუნაიშვილი და გიორგი ლაპიაშვილი ისეთ დარღვევებს აფიქსირებდნენ, რომ მხოლოდ ერთი დასკვნის გამოტანის გზაღა რჩებოდა _ არჩევნები ფალსიფიცირებული იყო და ის არ შეიძლება ჩატარებულად ჩათვლილიყო. კერძოდ:
1. ეროვნული კონგრესის საარჩევნო კანონის პირველი მუხლის მიხედვით, კანონი მიღებულ იქნა ეროვნულ ყრილობაზე, მაგრამ იგი უნდა დამტკიცებულიყო `საქართველოს მოსახლეობის მიერ რეფერენდუმის წესით,~ რომელიც უნდა ჩატარებულიყო `არჩევნებთან ერთად.~ იგივე დებულება უფრო დეტალურად იყო განმარტებული ამავე კანონის 75-ე მუხლში.
საარჩევნო კანონის ორივე მუხლი დაირღვა, რეფერენდუმი არ ჩატარებულა და არც ე. წ. `ეროვნული კონგრესის საარჩევნო კანონი არ დამტკიცებულა.~
დავასკვნით: რეფერენდუმის ჩაუტარებლობა და საარჩევნო კანონის დაუმტკიცებლობა უკვე ნიშნავდა ე. წ. ეროვნული კონგრესისა და არჩევნების არაკანონიერებას, მის ფალსიფიცირებას.
2. `დას~-ის სათათბიროს წევრების მტკიცებით, რეფერენდუმის დროს, მოსახლეობას პასუხი უნდა გაეცა მეორე კითხვაზეც: `მიგაჩნიათ თუ არა საქართველოს ეროვნული კონგრესი (სეკ-ი) საქართველოს მოსახლეობის ნების გამომხატველ ერთადერთ ორგანოდ?~ ამის შემდეგ, სათათბიროს წევრები სრულიად სამართლიანად დაასკვნიდნენ: `რადგან საქართველოს მოსახლეობას არც ამ კითხვაზე გაუცია პასუხი, კონგრესის პრეტენზია შესაბამის სტატუსზე ყოვლად უსაფუძვლოა, რაც გარკვევით არის განმარტებული 98-ე მუხლში: `არჩეული სეკ-ი საქართველოს მოსახლეობის ნების გამომხატველ ერთადერთ და უმაღლეს წარმომადგენლობით ორგანოდ ითვლება, თუ დაკმაყოფილებულია მუხლი 94-ის და მუხლი 96-ის პირობები და მეორე სარეფერენდუმო შეკითხვაზე დადებითი პასუხი გასცა არჩევნებში მონაწილე ამომრჩეველთა ნახევარზე მეტმა~.
მარტივად ყოფილა საქმე, მაგრამ ფაქტია _ კონგრესმენების ლიდერების ხმამაღალი განცხადებები, თითქოს კონგრესი `აღიჭურვა საქართველოს მოსახლეობის ნდობის მანდატით,~ `იქცა ქართველი ერის ნებისა და მისწრაფების გამომხატველად~ და მსგავსი მაღალფარდოვნება, უბრალოდ, ჩვეულებრივი დემაგოგია და სიყალბე გახლდათ. იგი სრულიად არ შეეფერებოდა ეროვნული კონგრესის ყრილობაზე გამოსული ცნობილი ქართველი მეცნიერების ზემოაღნიშნულ მოწოდებებს _ ეროვნული მოძრაობა წარმოუდგენელია ზნეობისა და ეთიკის გარეშეო.
დავასკვნით: იმის გამო, რომ არ შესრულდა საარჩევნო კანონის რიგი პირობები და მოსახლეობას არ მიეცა საშუალება თავისი დამოკიდებულება გამოეხატა კონგრესის მოსალოდნელი არჩევნებისადმი, ე. წ. ეროვნული კონგრესი ვერ ჩაითვლებოდა და არც შეიძლება ყოფილიყო საქართველოს მოსახლეობის ნების გამომხატველი და, მითუმეტეს, ერთადერთი უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანო. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ე. წ. ეროვნული კონგრესი, ფაქტიურად, წარმოადგენდა თვითმარქვია, არაკანონიერ და არალეგიტიმურ ორგანოს, რომელიც არ ცნო საქართველოს მოსახლეობის დიდმა უმრავლესობამ.
ჩანს, კონგრესის ინიციატორებს თავიდანვე ეჭვი ეპარებოდათ საქართველოს მოსახლეობის პროკონგრესისტულ ორიენტაციაში. ამიტომ რეფერენდუმის ჩატარება გადაიფიქრეს, ხოლო საარჩევნო კომისიამ, უბრალოდ თვითნებურად, საარჩევნო კანონიდან ამოიღო სათანადო მუხლები და ამით კიდევ ერთხელ დაარღვია კანონი, რა თქმა უნდა, `უხეშად.~
კიდევ იყო სხვა არანაკლებ სერიოზული და უფრო სერიოზული კი არა, გაუგონარი დარღვევები, უფრო სწორედ, სიყალბეები, ფალსიფიკაციები.Mმაგ., უზენაესი საბჭოს არჩევნებში დაფიქსირებული იყო 3 442 002 ამომრჩეველი, მაშინ, როცა კონგრესის არჩევნებში მონაწილეთა საერთო რაოდენობა 2 958 735 ამომრჩეველს შეადგენდა. გამოდის, რომ იმ ორ ციფრს შორის არსებული განსხვავება _ 485 267 ამომრჩეველს უდრიდა და ე. ი. ნახევარ მილიონამდე ამომრჩეველი კონგრესის საარჩევნო კომისიამ არჩევნებიდან ამოაგდო, ისინი ფაქტიურად ხმის მიცემის გარეშე დატოვა. `დას~-ის სათათბიროს წევრები მარტო ამ მრავლისმეტყველ ციფრებზე დაყრდნობით, სავსებით სამართლიანად დაასკვნიდნენ: `აქედან გამომდინარეობს, რომ ეროვნული კონგრესის არჩევნებში მონაწილეობა მიიღო ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის 43,7 პროცენტმა და ამრიგად, ეროვნული კონგრესის არჩევნები ჩატარებულად არ უნდა ჩაითვალოს.~28
თუმცა, ერთი განმარტებით, თვით ეს ციფრიც, თითქოს კონგრესის არჩევნებში ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის 43,7 პროცენტმა მიიღო მონაწილეობა, ძალიან გადაჭარბებულად გვეჩვენება.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან ერთი საერთო დასკვნა გამომდინარეობს. იმის გამო, რომ ეროვნული კონგრესის არჩევნებთან ერთად, რეფერენდუმი არ ჩატარებულა; რომ კონგრესის საარჩევნო კანონი არ დამტკიცებულა; რომ საქართველოს მოსახლეობას რეფერენდუმის მეორე კითხვაზე პასუხი არ გაუცია და ამდენად, თავისი ნების გამომხატველად არ უცვნია; რომ საარჩევნო კომისიამ კანონგადამეტებით ამოიღო საარჩევნო კანონის რამდენიმე მუხლი _ ეროვნული კონგრესის არჩევნები საქართველოში არ ჩატარებულა და ამდენად, ეროვნული კონგრესი გახლდათ არალეგიტიმური, უკანონო, საქართველოს მოსახლეობის დიდი უმრავლესობის მიერ არაღიარებული, თვითმარქვია წარმომადგენლობითი ორგანო, რომელიც რეალურად წარმოადგენდა ეროვნულ-რადიკალური და ოპოზიციური მოძრაობის მხოლოდ ერთი ნაწილისა და მოსახლეობის უმცირესი ნაწილის მიერ არჩეულ წარმომადგენლობით ორგანოს და არავითარ შემთხვევაში არ გამოხატავდა ქართველი ერისა და ქვეყნის მოსახლეობის ნებას.
მიუხედავად არსებული რეალური ვითარებისა, როგორც აღვნიშნეთ, ე. წ. ეროვნულმა კონგრესმა თვითგამოცხადების წესით, ფუნქციონირება დაიწყო. გამოქვეყნდა კონგრესის წევრების სიაც, რომელნიც ფაქტიურად თვითმარქვია წარმომადგენლობითი ორგანოს წევრები იყვნენ. მათ შორის, ძირითადად იყვნენ მომხრე პოლიტიკური პარტიების წევრები, მხარდამჭერი უპარტიოები და ქართველი სახელიანი ინტელიგენციის რამდენიმე წარმომადგენელი, რომელნიც ყველაზე მეტად უნდა ყოფილიყვნენ თავიანთი, როგორც პროფესიული, ისე მოქალაქეობრივი და ინტელექტუალური მდგომარეობით პასუხისმგებელნი იმის გამო, თუ რაგვარი არჩევითი თუ თვითგამოცხადებული ორგანოს `კონგრესმენებს~ წარმოადგენდნენ.
გავეცნოთ და გავიხსენოთ შედარებით სახელიანი კონგრესმენები:
დავით ანდღულაძე _ რეჟისორი, უპარტიო; ირაკლი ბათიაშვილი _ ფილოსოფოსი, უპარტიო; ირაკლი ბაზაძე _ მათემატიკოსი, თავისუფალ დემოკრატთა კავშირი; თორნიკე ბერიშვილი _ ფსიქოლოგიის მეცნიერებათა კანდიდატი, თავისუფალ დემოკრატთა კავშირი; გიორგი ბუმბიაშვილი _ ეკონომისტი, ეროვნულ-სოციალური პარტია; ნაირა გელაშვილი _ მწერალი, უპარტიო; ნოე გელაშვილი _ ფიზიკოსი, პროფესორი, სკკპ; ედიშერ გიორგაძე _ ჟურნალისტი, არჩილ ჯორჯაძის საზოგადოება; მამუკა გიორგაძე _ ინჟინერი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია; გურამ გოგბაიძე _ წმ. ილია მართლის საზოგადოება; ზურაბ გოგრიჭიანი _ ინჟინერი, საქართველოს სახელმწიფოებრივი აღდგენის პარტია; ვახტანგ გოგუაძე _ ფილოსოფოსი, მეცნიერებათა დოქტორი, უპარტიო; რეზო ესაძე _ რეჟისორი, უპარტიო; ვალერი ვაშაკიძე _ ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; ზაზა ვეფხვაძე _ ინჟინერი, უპარტიო; ჯ. იოსელიანი _ მწერალი, უპარტიო; ნანა კაკაბაძე _ ქიმიკოსი, უპარტიო; ბორის ბოკუჩავა _ ზოოტექნიკოსი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; თეიმურაზ კანდელაკი _ ინჟინერ-ეკონომისტი, პროფესორი, სკკპ; კახაბერ კახაძე _ ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; თამაზ კვაჭანტირაძე _ ფილოლოგი, რუსთაველის საზოგადოება; მამუკა კიკალეიშვილი _ მსახიობი, უპარტიო; ზურაბ კიკნაძე _ პროფესორი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; გიორგი კობახიძე _ ფიზიკოსი, უპარტიო; ჯუმბერ კოპალიანი _ ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; ვახუშტი კოტეტიშვილი _ ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, უპარტიო; რაულ კუპრავა _ დოცენტი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; თემურ ლომაია _ ექიმი, მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; მერაბ მამარდაშვილი _ ფილოსოფოსი, პროფესორი, თბილისის პოლიტკლუბი; აკაკი მაჭავარიანი _ ინჟინერი, საქართველოს სახელმწოფოებრიობის აღდგენის პარტია; ირაკლი მაჭავარიანი _ ენათმეცნიერი, დემოკრატიული სახალხო ფრონტი, კარლო მაჭარაშვილი _ ფილოლოგი, პროფესორი, სკკპ; ვაჟა მთავრიშვილი _ ინჟინერი, საქართველოს მოქალაქეთა ლიგა; რუსლან მიქაბერიძე _ მსახიობი, უპარტიო; ნანა მჭედლიძე _ კინორეჟისორი, უპარტიო; დავით მჭედლური _ მწერალი, უპარტიო; გელა ნიკოლაიშვილი _ ისტორიკოსი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; დავით ონანიშვილი _ ინჟინერი, საქართველოს სახელმწიფოებრიობის აღდგენის პარტია; გიორგი ჟორჟოლიანი _ ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი, თავისუფალ დემოკრატთა კავშირი; ვიქტორ რცხილაძე _ ისტორიკოსი, წმ. დავით აღმაშენებლის ქრისტიანული კავშირი; ი. სარიშვილი _ ფილოლოგი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია; გიორგი სიხარულიძე _ ფილოლოგი, საქართველოს სახალხო პარტია; თ. სუმბათაშვილი _ მხატვარი, საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია; ვახტანგ ტალახაძე _ ინჟინერ-ფიზიკოსი, საქართველოს დემ. პარტია, სკკპ; თორნიკე ფიფია _ ინჟინერ-ფიზიკოსი, საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია; თემურ ფიფია _ ფილოსოფიის მეცნიერებათა კანდიდატი, უპარტიო; მორის ფოცხიშვილი _ პოეტი, უპარტიო; ირაკლი ქადაგიშვილი _ სტუდენტი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია; მიხეილ ქურდიანი _ ენათმეცნიერი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; ტარიელ ღვინიაშვილი _ საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ორგანიზაცია (სეგო); ჯანსუღ ღვინჯილია _ ისტორიკოსი, ფილოლოგი, უპარტიო; თენგიზ შარმანაშვილი _ ფილოლოგი, საქართველოს დემ. პარტია; ლ. შაკიაშვილი _ რეჟისორი, უპარტიო; თამარ ჩხეიძე _ ისტორიკოსი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; რეზო ჩხეიძე _ კინორეჟისორი, უპარტიო; ზურაბ ცინცაძე _ ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი, ილ. ჭავჭავაძის საზოგადოება; ირ. წერეთელი _ ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია; ნიკო ჭავჭავაძე _ ფილოსოფოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი; გ. ჭანტურია _ ისტორიკოსი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია; ოთარ ჭილაძე _ მწერალი, უპარტიო; კობა ხაბაზი _ ინჟინერი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია; ივლიანე ხაინდრავა _ ქიმიკოსი, თავისუფალ დემოკრატთა კავშირი და სხვ.
1990 წლის 26 ოქტომბერს, ორი დღით ადრე უზენაესი საბჭოს მრავალპარტიულ არჩევნებამდე თბილისში, მოსწავლეთა სასახლეში გაიმართა `საქართველოს ეროვნული კონგრესის პირველი საზეიმო სხდომა~. შესავალი სიტყვით გამოსულმა ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარემ მერაბ ალექსიძემ კვლავ აღნიშნა კონგრესის არჩევის `უდიდესი ისტორიულ-პოლიტიკური მნიშვნელობა.~ კვლავ აღნიშნა, რომ კონგრესი იყო `საქართველოს მოსახლეობის ნდობის მანდატით აღჭურვილი ორგანო და ქართველი ერის ნების გამომხატველი,~ რომელსაც თურმე უნდა `უზრუნველეყო ერის პოლიტიკური კონსოლიდაცია, ეროვნულ-პატრიოტული ძალების გაერთიანება და საქართველოს განთავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის დაწყებული ბრძოლის ბოლომდე მიყვანა~.
გამოდის, ეროვნულმა კონგრესმა ყალბ ნიადაგზე დაიწყო თავისი საქმიანობა.
რაც შეეხება უზენაესი საბჭოს არჩევნებს, მისი შედეგები კარგადაა ცნობილი და საუბარს აღარ გავაგრძელებთ. მხოლოდ მრგვალი მაგიდის ბლოკის შემადგენლობას გადავავლებთ თვალს. მასში თავდაპირველად შედიოდნენ:
სპიკერი _ ზვიად გამსახურდია, საქართველოს ჰელსინკის კავშირის თავმჯდომარე, სრულიად საქართველოს წმინდა ილია მართლის საზოგადოების თავმჯდომარე.
მუდმივი წევრი ორგანიზაციები: საქართველოს ჰელსინკის კავშირი: 1. თემურ ქორიძე, 2. გიორგი მარჯანიშვილი, 3. ავთანდილ რცხილაძე, 4. გიორგი ხოშტარია.
სრულიად საქართველოს წმინდა ილია მართლის საზოგადოება: თედო პაატაშვილი, გელა ჩორგოლაშვილი, მერაბ ურიდია, თამაზ გველესიანი.
სრულიად საქართველოს მერაბ კოსტავას საზოგადოება: ვაჟა ადამია, ნუგზარ მოლოდინაშვილი, დავით კუპრეიშვილი, ჯემალ გოლეთიანი.
ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირი: აკაკი ასათიანი, თ. კიტოვანი, ბადრი ფხალაძე, ირაკლი ჩხეიძე.
წევრი ორგანიზაციები: საქართველოს ეროვნული ფრონტი-რადიკალური კავშირი: ნემო ბურჭულაძე, რუსლან ღონღაძე, მირიან მირიანაშვილი, დავით ტაბიძე.
საქართველოს ეროვნულ-ლიბერალური კავშირი: გიორგი გულბანი, არჩილ ჭირაქაძე.
საქართველოს ეროვნულ-ქრისტიანული პარტია: ემზარ გოგუაძე, მარიამ ჯიშკარიანი.
ინდივიდუალური წევრები. მრგვალი მაგიდის მრჩეველთა (ექსპერტთა) ჯგუფის საკოორდინაციო კოლეგია: თ. სიგუა, პროფესორი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია; ვახტანგ ბახტაძე _ საქართველოს ინფორმაციის დამოუკიდებელი სააგენტო `მაცნეს~ პოლიტიკური დირექტორი; გიზო კორძაძე _ ტრადიციონალისტთა კავშირი; ბიძინა გიორგობიანი _ ტრადიციონალისტთა კავშირი; თენგიზ დიხამინჯია _ ჰელსინკის კავშირი; ალეკო მელაძე _ დამოუკიდებლობის ორგანიზაცია; გიორგი ხონელიძე, გურამ პეტრიაშვილი, ნოდარ იმნაძე _ ჰელსინკის კავშირი; არკადი მარკოზია _ წმ. ილია მართლის საზოგადოების ქ. გაგრის ფილიალის ხელმძღვანელი; გიორგი ხავთასი _ მ. კოსტავას საზოგადოება; შალვა წიკლაური _ ჰელსინკის კავშირი; პაატა ბარათაშვილი _ ტრადიციონალისტთა კავშირი; ამირან კალაძე _ მწერალი; რობერტ პეტრიაშვილი _ ეროვნული ფრონტი-რადიკალური კავშირი; პოლიექტო გოგელია _ საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრი 1923 წლიდან; მუხრან მაჭავარიანი, ნოდარ წულეისკირი, ავთანდილ იმნაძე _ საქართველოს ეროვნული ფრონტი-რადიკალური კავშირი; ნუგზარ მგალობლიშვილი _ ჰელსინკის კავშირი; იოსებ ბარათაშვილი; მამუკა ფაჩუაშვილი _ გაზ. `თავისუფალი საქართველოს~ რედაქტორი; პაატა ქურციკიძე _ ქ. რუსთავის დამოუკიდებელი პროფკავშირების თავმჯდომარე.
გარდა ზემოაღნიშნული ოთხი პოლიტიკური ორგანიზაციისა, `მრგვალ მაგიდასთან~ და მასში შეუსვლელად სხვა პოლიტიკური პარტიები და მოღვაწეებიც თანამშრომლობდნენ. `მრგვალი მაგიდის~ ე. წ. მრჩეველთა (ექსპერტთა) ჯგუფის საკოორდინაციო კოლეგიაში თავიდანვე დაიწყო აქტიური მონაწილეობა თ. სიგუამ, რომელიც აქ მეცნიერებათა აკადემიას წარმოადგენდა. სტუმრის სტატუსით ესწრებოდნენ მრგვალი მაგიდის სხდომებს და მისი პოლიტიკური კონცეფციის შემუშავებაში მონაწილეობდნენ ფედერალურ-რესპუბლიკური პარტიის წარმომადგენლები ირაკლი შენგელაია და დავით მარღანია; სახალხო ფრონტის თავჯდომარე ნოდარ ნათაძე; მწვანეთა პარტიის სპიკერი ზურაბ ჟვანია და წევრი გიორგი ბარამიძე; მოგვიანებით _ თაობათა ცვლის ასოციაციის წარმომადგენლები და სხვ.
1990 წლის 28 ოქტომბერს ჩატარებული საქართველოს უზენაესი საბჭოს მრავალპარტიული არჩევნების შედეგად, პროპორციული სისტემით პარტიებისა და საარჩევნო ბლოკების სასარგებლოდ მიცემული ხმები შემდეგნაირად განაწილდა:
1. მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო _ 1 248 111 ხმა, 53,99%;
2. საქართველოს კომუნისტური პარტია _ 683 824, 29,58%;
3. თანხმობა, მშვიდობა, აღორძინება _ 80,262, 3,47%;
4. თავისუფლება _ 71 602, 3,10%;
5. სრულიად საქართველოს რუსთაველის საზოგადოება _ 53 673, 2,32%;
6. საქართველოს სახალხო ფრონტი _ 43 711, 1,89%;
7. დემოკრატიული საქართველო _ 40 769, 1,76%;
8. განთავისუფლება და ეკონომიკური აღორძინება _ 33 687, 1,46%;
9. საქართველოს კომუნისტური პარტია _ 32 699, 1,41%;
10. საქართველოს სახალხო პარტია _ 15 496, 0,67%;
11. სრულიად საქართველოს მიწათმოქმედთა კავშირი _ 8,029, 0,35%.
საქართველოში ხავერდოვანი რევოლუცია განხორციელდა. მრავალპარტიული უზენაესი საბჭოს არჩევნებში გაიმარჯვა მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველოს საარჩევნო ბლოკმა. კომუნისტური ერთპარტიული დიქტატურის ეპოქა დასრულდა და უზენაეს საბჭოში უმრავლესობა ეროვნულმა ძალებმა მოიპოვეს, რაც საქართველოს ხელისუფლებაში მათ მოსვლას ნიშნავდა.
ამავდროულად, ქვეყანაში ფუნქციონირებდა შეურიგებელი რადიკალებისა და ოპოზიციის თვითგამოცხადებული წარმომადგენლობითი, მაკოორდინებელი ორგანო _ ე. წ. ეროვნული კონგრესი. ეს, ჯერ კიდევ არ ნიშნავდა ორხელისუფლებიანობას, მაგრამ იმას მაინც ნიშნავდა, რომ ქვეყანაში ორი ძირითადი კონფრონტაციული ცენტრი ჩამოყალიბდა. მათი ურთიერთმტრული დაპირისპირება მრავალ გაუთვალისწინებელ საშიშროებას შეიცავდა და ქვეყნის მომავალს, რომელიც ისედაც რთული გახლდათ, კიდევ უფრო ბუნდოვანს ხდიდა.

თ ა ვ ი მ ე ს ა მ ე

ეროვნული ხელისუფლება და შეურიგებელი რადიკალური ოპოზიცია (1990-1991 წლები, ნოემბერ-მარტი)

ახალი ხელისუფლების სასტარტო მდგომარეობა და მიზნები. 1991-1992 წლების დეკემბერ-იანვრის მიჯნაზე განვითარებული მოვლენების არსში, რომ ნათლად გავერკვეთ, საჭიროა კიდევ ერთხელ გავიხსენოთ 1990 წლის ოქტომბერში ხელისუფლების სათავეში მოსული `მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ საარჩევნო ბლოკი რა პროგრამით წარსდგა მოსახლეობის წინაშე. პასუხი უნდა გაეცეს კითხვებს: რას ჰპირდებოდნენ ბლოკში გაერთიანებული ძალები `ქართველ ერს,~ როგორი პოლიტიკური, სოციალ-ეკონომიკური და კულტურული ამოცანების დასახვით მიიმხრეს ქვეყნის მოსახლეობის უმრავლესობა, რა შეასრულეს და არ შეასრულეს, რომელმა ობიექტურ-სუბიექტურმა მიზეზებმა შეუშალეს ხელი დანაპირების აღსრულებაში, რომელი იყო შესრულებულ-შეუსრულებელი მიზნებიდან მთავარი, მეორეხარისხოვანი, უმნიშვნელო თუ მნიშვნელოვანი, გადამწყვეტი და საბედისწეროდ დამღუპველი.
ხოლო ყოველივე ამისთვის, მოკლედ გადმოვცეთ საარჩევნო ბლოკ `მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ პოლიტიკურ-ეკონომიკური საარჩევნო `პლატფორმა.~
`მრგვალი მაგიდის~ უპირველესი მიზანი იყო მშვიდობიანი პოლიტიკური ბრძოლის გზით `საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა და შენარჩუნება.~ წინააღმდეგ შემთხვევაში, გაგრძელდებოდა `ქართული მოსახლეობის პოლიტიკური და მოქალაქეობრივი უფლებების დარღვევა, მისი დისკრიმინაცია საკუთარ მიწა-წყალზე.~
ამ მიზნისათვის აუცილებელი იყო `ქართველი ერის გაერთიანება, საზოგადოებრივი დიალოგის საშუალებით კონსტრუქციული თანამშრომლობა ყველა ეროვნების ძალასთან.~ ბლოკი აღიარებდა დამოუკიდებლობის მისაღწევ ორ _ დემოკრატიული არჩევნების და დაუმორჩილებლობის საშუალებით ხელისუფლებაში მოსვლის გზას, ამასთანავე დაასკვნიდა: `ეს ორი გზა განცალკევებულად ვერ იარსებებს და მხოლოდ მათი კომბინირებითა და გონივრული ურთიერთშერწყმით არის შესაძლებელი სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის მოპოვება.” ცოტა ქვემოთ: `სამოქალაქო დაუმორჩილებლობისა და პარლამენტური ბრძოლის გზა ერთი მთლიანი სტრატეგიის ორი მხარეა, რომელმაც უნდა მიგვიყვანოს საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენამდე~.
`პლატფორმაში~ კიდევ ერთხელ საბუთდებოდა რომ 1918-1921 წლების დამოუკიდებელი დემოკრატიული საქართველო იურიდიულად დღესაც არსებობდა და ეროვნული მოძრაობა მისი სამართალმემკვიდრე გახლდათ. არჩევნებიც ამ პრინციპით ეწყობოდა და ახალარჩეული უზენაესი საბჭოც პირველი რესპუბლიკის სამართალმემკვიდრე იქნებოდა, რადგან მან ჯერ კიდევ:
1. 1990 წლის 9 მარტისა და 20 ივნისის დადგენილებებით ცნო საბჭოთა რუსეთის მიერ 1921 წელს საქართველოს დამოუკიდებელი დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაცია, ფაქტობრივი ანექსია, საბჭოთა კავშირში მისი ძალდატანებით შეყვანა და ფაქტობრივად უკანონოდ გამოაცხადა საბჭოთა ხელისუფლება საქართველოში;
2. უზენაესი საბჭოს არჩევისათვის პოლიტიკურ პარტიათა რეგისტრაცია მოხდა არა საბჭოთა სახელმწოფო ორგანოში, არამედ პარიტეტული პრინციპით შექმნილ ცენტრალურ საარჩევნო კომისიაში;
3. საკანონმდებლო ორგანო იყო არა `საქართველოს სსრ~-ს, არამედ `საქართველოს უზენაესი საბჭო:~
4. საარჩევნო კანონი ითვალისწინებდა არა საბჭოთა კონსტიტუციებს, არამედ `საყოველთაოდ აღიარებულ საერთაშორისო სამართლებრივი ნორმების დაცვას~;
5. ახალარჩეულ საკანონმდებლო ორგანოს შეეძლო შეენარჩუნებინა ან შეეწყვიტა არსებული საბჭოთა კონსტიტუცია.
მომავალი ეროვნული ძალებით დაკომპლექტებული უზენაესი საბჭო ხელმძღვანელობდა ორი მიმართულების ღირებულებებით _ ზოგადსაკაცობრიო, საერთაშორისო სამართლის საყოველთაოდ აღიარებული ნორმებით და ქართული ეროვნული ტრადიციებით. იმისათვის, რომ განეხორციელებინა არსებული საბჭოთა პოლიტიკური სისტემის სრული იურიდიული რეორგანიზაცია, ახალ უზენაეს საბჭოს უნდა მიეღო შემდეგი ნორმატიული აქტები: დეკლარაცია საქართველოს უზენაესი საბჭოს იურისდიქციის შესახებ; დეკლარაცია საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების უკანონოდ ცნობისა და `საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე სსრკ-ს და საქართველოს სსრ კონსტიტუციების შეწყვეტის შესახებ~.
უზენაესი საბჭო გამოცხადდებოდა `გარდამავალ პერიოდში ერის ნების გამომხატველ ერთადერთ ორგანოდ~. მას ჰქონდა უმაღლესი საკანონმდებლო ფუნქცია და ითავსებდა `გარეშე ძალისადმი ეროვნული და სამოქალაქო დაუმორჩილებლობის განხორციელების იურიდიული ინსტიტუტის სტატუსსაც~. ამ დებულებით, აქვე აღვნიშნოთ, უზენაესი საბჭო ეროვნულ კონგრესს ფუნქციონირებისათვის აღარაფერს უტოვებდა.
`გარდამავალ პერიოდში~ უნდა შექმნილიყო დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობის სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური საფუძვლები. საამისოდ უზენაეს საბჭოს უნდა მიეღო და განეხორციელებინა შემდეგი საკანონმდებლო აქტები:
1. დეკლარაცია სახელმწიფოს სახელწოდების, სიმბოლიკის შეცვლისა და გარდამავალი პერიოდის გამოცხადების შესახებ;
2. დადგენილება 1921 წლის დროებით შეჩერებული კონსტიტუციის საფუძველზე გარდამავალი პერიოდის ძირითადი კანონის შემუშავების შესახებ;
3. დადგენილება 1921 წლის 16 თებერვლის შემდეგ საქართველოს უკანონო ხელისუფლების მიერ დადებული ყველა სამოკავშირეო ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ.
გარდამავალი პერიოდი დამთავრებულად ჩაითვლებოდა საერთაშორისო პოლიტიკური ორგანიზაციების მიერ საქართველოს საერთაშორისო სამართლის სუბიექტად ცნობის შემდეგ. ამის კვალობაზე დაინიშნებოდა თავისუფალი საქართველოს პარლამენტის დემოკრატიული არჩევნები.
ახალ უზენაეს საბჭოს უნდა გადაეწყვიტა ქვეყნის ტერიტორიის, მისი ბუნებრივი რესურსების ნაციონალიზაციისა და დაცვის პრობლემა, ამისთვის უნდა მიეღო შემდეგი საკანონმდებლო აქტები: საქართველოს მიწის, საჰაერო სივრცის, წყლის რესურსების, კონტინენტური შელფისა და წიაღისეულის ეროვნულ საკუთრებად გამოცხადების შესახებ; სახმელეთო, საზღვაო და საჰაერო საზღვრების შესახებ;. საბაჟო სამსახურის შესახებ; სატრანზიტო ტვირთზიდვის შესახებ; ეროვნული საჯარისო ფორმირებების შესახებ; საქართველოში საბჭოთა არმიის ნაწილებისათვის უცხო ქვეყნის შეიარაღებული ძალების სტატუსის მინიჭების შესახებ; ეროვნული უშიშროების სამსახურის შესახებ.
უზენაეს საბჭოს დაუყოვნებლივ უნდა დაეწყო მოლაპარაკება რსფსრ უმაღლეს საბჭოსთან 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულების საბჭოთა რუსეთის მხრიდან `უხეში დარღვევისა,~ დამოუკიდებელი საქართველოს ოკუპაციისა და ფაქტობრივი ანექსიის აღიარების შესახებ 1921 წელს.
პარალელურად, წარიმართებოდა მოლაპარაკებები სსრკ-თან და სხვა სახელმწიფოებთან `საქართველოს ანექსირებულ სახელმწიფოდ ცნობის~ შესახებ.
გარდამავალ პერიოდში, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო დეკლარაციაზე, ჰელსინკისა და ვენის საერთაშორისო შეთანხმებათა დასკვნით აქტებზე დაყრდნობით, უნდა გატარებულიყო ქმედითი, კონკრეტული ღონისძიებანი რელიგიური და სამოქალაქო შემწყნარებლობისა და მოქალაქეთა უფლებრივი გარანტიების დაცვის დასამკვიდრებლად. საამისოდ უნდა მიღებულიყო და განხორციელებულიყო საკანონმდებლო აქტები:
1. სახელმწიფო ენის შესახებ;
2. მოქალაქეობის შესახებ;
3. მოქალაქეთა უფლებრივი და პოლიტიკური გარანტიების შესახებ;
4. ეროვნულ უმცირესობათა პოლიტიკურ-სამართლებრივი გარანტიების შესახებ;
5. იმიგრაციის შესახებ;
6. სინდისის თავისუფლების;
7. რელიგიური ორგანიზაციების;
8. პოლიტიკური პარტიების;
9. მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების შესახებ;
უზენაეს საბჭოს უნდა განეხორციელებინა საბჭოთა პერიოდში დეფორმირებული, ცხოვრების არაჰუმანური პირობებით გამოწვეული, გარკვეული დანაშაულებებით კვალიფიცირებული მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფების მიმართ ფართომასშტაბიანი ამნისტიის გატარება; განეხილა სიკვდილით დასჯის გაუქმების საკითხი და გამოეცხადებინა საყოველთაო ეროვნული შერიგება და შემწყნარებლობა.
ნებისმიერი სამოკავშირეო ხელშეკრულება საქართველოს შეიძლება დაედო `მხოლოდ თანასწორუფლებიან, დამოუკიდებელ~ სახელმწიფოთაშორისო პრინციპების გათვალისწინებით. ამდენად, `საერთაშორისო სამართლის სუბიექტად საქართველოს აღიარებამდე დაუშვებელია სახელმწიფოებრივი სამოკავშირეო ხელშეკრულების საკითხის დასმაც კი ნებისმიერ ქვეყანასთან, მათ შორის სსრკ-თან~. არ გამოირიცხებოდა გარდამავალ პერიოდში გარკვეული ვადით სხვადასხვა სამთავრობო ეკონომიკურ-კულტურული შეთანხმებები. სამოკავშირეო ხელშეკრულება ცხადდებოდა `თავისუფალი საქართველოს ეროვნული პარლამენტის პრეროგატივად,~ რომელიც უნდა არჩეულიყო `გარდამავალი პერიოდის დამთავრებისთანავე.~
გარდამავალ პერიოდში უნდა მომხდარიყო არსებული საბჭოთა სახელმწიფოებრივი სისტემის, მისი შემადგენელი სტრუქტურების `თანდათანობითი დემონტაჟი~ და ისინი უნდა შეეცვალა `დემოკრატიულ სტრუქტურებს.~ ამისათვის უნდა განხორციელებულიყო შემდეგი ღონისძიებები: საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროს დეიდეოლოგიზაცია; დადგენილება საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლებათა სრული გამიჯვნის შესახებ; კანონი სასამართლო სისტემის რეფორმის შესახებ; ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტის შემოღება; კანონი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობის; ადგილობრივი თვითმმართველობის ფორმების შესახებ; დადგენილება აღმასრულებელი ხელისუფლების სტრუქტურების შექმნის; დადგენილება ეროვნული პოლიციის შექმნის შესახებ; განათლების სისტემის რეფორმა; ბუნების და კულტურის ძეგლთა დაცვის რეფორმა.
საინტერესო შტრიხია: დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის პროცესი, მრგვალი მაგიდის `პლატფორმის~ მიხედვით ისე უნდა წარმართულიყო, რომ არ დაპირისპირებოდა `მსოფლიო გლობალურ პოლიტიკურ პროცესებს~, დასავლეთისა და აღმოსავლეთის დიალოგს და ა. შ. მომავალი უზენაესი საბჭო მხარს დაუჭერდა `თავისუფალი სამყაროს სახელმწიფოებს~, იმოქმედებდა `ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებათა კატეგორიებიდან გამომდინარე.~ ქვემოთ ჩვენ კვლავ დავუბრუნდებით `პლატფორმას,~ როდესაც საქართველოს ძლიერ შეზღუდულ საგარეო პოლიტიკასა და ორიენტაციაზე გვექნება საუბარი.
პოლიტიკურ ნაწილში `პლატფორმა~ დაასკვნიდა, რომ თავისუფალ საქართველოში უნდა დამკვიდრებულიყო კანონის უზენაესობა, რაც აუცილებელი იყო `სტაბილური მდგომარეობის, სამართლებრივი სახელმწიფოს შესაქმნელად. სამართლებრივ სახელმწიფოში კი სტაბილურობა ყოველმხრივი განვითარებისა და საყოველთაო კეთილდღეობის გარანტიაა.~ როცა მაშინდელ საქართველოში განვითარებულ მოვლენებს, ახალი ხელისუფლების რთულ საერთაშორისო და საშინაო მდგომარეობას გაიხსენებს მკითხველი, ყოველივე ზემოაღნიშნული, `პლატფორმის~ შემდგენელთა კეთილშობილურ ოცნებებად მოეჩვენება.
კიდევ უფრო მეტ ოპტიმიზმს და რეალურად აუცილებელ ღონისძიებებს შეიცავდა `მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ საარჩევნო `პლატფორმის~ ეკონომიკური ნაწილი. მის მიზნად ცხადდებოდა საქართველოსთვის `უცხო, თავსმოხვეული ეკონომიკური სისტემისაგან განთავისუფლება.~ ეკონომიკური აღორძინებისაკენ მიმართულ ღონისძიებათა საფუძვლად `პლატფორმა~ მიიჩნევდა `კერძო საკუთრების ხელშეუხებლობის პრინციპის აღიარებას, სამეურნეო და კომერციული საქმიანობის თავისუფლებას.~
Aამავდროულად, დაშვებული იყო სახელმწიფო საკუთრების არსებობა. საბაზრო ეკონომიკის პრინციპების დამკვიდრების პროცესში თავისუფალი მეწარმეობისა და კერძო საკუთრების სისტემის შესაქმნელად უნდა შემუშავებულიყო არსებული სახელმწიფო საკუთრების განსახელმწიფოებრიობის _ პრივატიზაციის განხორციელების ღონისძიებები.
იზოლირებული ეკონომიკური სისტემიდან გამოსვლისა და საერთაშორისო ეკონომიკურ სივრცეში ინტეგრაციისათვის აუცილებელ საჭიროებას წარმოადგენდა დაუყოვნებლივი მოლაპარაკებების დაწყება საერთაშორისო და ევროპულ სავაჭრო-საფინანსო ორგანიზაციებთან _ სავალუტო ფონდთან, რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკთან, განვითარების ევროპულ ფონდთან, ევროპის საინვესტიციო ბანკთან და სხვ. `მხოლოდ მათთან მჭიდრო კონსულტაციურ და ფინანსურ კავშირშია შესაძლებელი განვითარების პროგრამების დაფინანსებისათვის საერთაშორისო საკრედიტო ბაზრიდან საჭირო რესურსების მოზიდვა~.
`პლატფორმა~ აუცილებელ ღონისძიებათა ვრცელ სიას შეიცავდა: კერძო ორგანიზაციებთან ერთობლივი საწარმოების, ფირმების, ბანკების შექმნა, რომლის სტრატეგიის შემუშავებისათვის შეიქმნებოდა საპარლამენტო მუდმივმოქმედი კომისია; საპარლამენტო კომისიის შექმნა რეპარაციისა და რესტიტუციის შესახებ; უნდა განხორციელებულიყო სსრკ სახელმწიფო ბანკის მიერ უცხოური ვალუტისა და ძვირფასი ლითონების მარაგის შესაბამისი ნაწილის საქართველოს ბანკისადმი გადაცემა; შემუშავებულიყო პროგრამა ქვეყანაში ახალი ტექნოლიგიების, კაპიტალის, მენეჯერული და მარკეტინგული ტექნიკის დასანერგად; მიღწეულიყო უცხოელი ექსპერტების მოწვევა საქართველოში და ეროვნული კადრების მივლინება საზღვარგარეთ; საბაჟო ტარიფების მეშვეობით გარკვეული სახელმწიფოების მიმართ განხორციელებულიყო პრიორიტეტების მინიჭება _ პროტექციონიზმის გატარება; შექმნილიყო საქართველოს საინვესტიციო ფონდი, რათა უცხოეთისათვის მიეწოდებინათ ინფორმაცია ქვეყნის საინვესტიციო შესაძლებლობების შესახებ; ყოველივე ამისათვის `პლატფორმა~ კიდევ ერთხელ შეახსენებდა ამომრჩეველს და თავის შემდგენლებსაც, რომ `ერთადერთი გარანტი პოლიტიკური სტაბილურობაა, რაც მოითხოვს ძლიერ პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას და ეროვნულ ერთიანობას.~ ეს აუცილებელი გახლდათ, მაგრამ თვით ესეც კი არ იყო საკმარისი.
შრომის ანაზღაურებისა და სოციალური გარანტიების სფეროში `პლატფორმა~ ხელისუფლების `უპირველეს საზრუნავად~ აცხადებდა ქვეყნის მოქალაქეთა დასაქმებას, ცხოვრების პირობების ამაღლებას და სიღატაკის ლიკვიდაციას. უნდა შექმნილიყო მოსახლეობის დასაქმების სახელმწიფო საბირჟო სამსახური. დაწყებულიყო საცხოვრებელი და ხელფასის აუცილებელი მინიმუმის ანაზღაურება.
პირველ ეტაპზე დაშვებული იქნებოდა საბაზრო პროდუქციის გარკვეულ სახეებზე სახელმწიფო მარეგულირებელი ფუნქცია. ფასწარმოქმნის პოლიტიკა მხოლოდ გარდამავალ პერიოდში იყო გათვალისწინებული, რომლის შემდეგაც სრულად ამოქმედდებოდა თავისუფალი ფასწარმოქმნის პრინციპი და მინიმუმამდე შემცირდებოდა სახელმწიფოს მარეგულირებელი ფაქტორი, რაც საშუალებას მისცემდა თავისუფალი კონკურენციის განვითარებას.
`პლატფორმის~ ეკონომიკურ ნაწილში ჩამოყალიბებული იყო მრეწველობის, სოფლის მეურნეობის და სხვა სფეროების განვითარების შესაბამისი ღონისძიებები, კულტურის, სპორტის, მედიცინის და სხვა პრობლემები, რომელთა მიზანი გახლდათ ერთის მხრივ _ საქართველოს ეკონომიკური სუვერენიტეტისათვის მიღწევა და მეორე მხრივ, ქვეყნის მოსახლეობის ცხოვრების დონის ამაღლება, კეთილდღეობისათვის საფუძვლის მომზადება.
`მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ ბლოკის საარჩევნო პლატფორმა არსებითად უნდა ყოფილიყო ახალი ხელისუფლების ძირითადი სამოქმედო პროგრამა.1 სწორედ ეს რეალობა გამოიხატა 1990 წლის 14-15 ნოემბრის უზენაესი საბჭოს პირველ სესიაზე გამოსული უზენაესი საბჭოს ახალარჩეული თავმჯდომარის ზვიად გამსახურდიასა და მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის თ. სიგუას მოხსენებებში. ამ ორ გამოსვლაში, შეიძლება ითქვას, რომ დაფიქსირდა ახალი ეროვნული ხელისუფლების სასტარტო მდგომარეობა.
განსაკუთრებით საინტერესო მოჩანს საქართველოს ახალი პრემიერ-მინისტრის სიტყვა, რომელიც ავსებს ჩვენს წარმოდგენას მაშინდელი საქართველოს სოციალ-ეკონომიკური მდგომარეობისა და ეროვნული ხელისუფლების ეკომონიკური მიზან-ამოცანების შესახებ. პირველ ყოვლისა, თ. სიგუამ, მისთვის ჩვეული სტატისტიკური მონაცემების არგუმენტაციით, დაასაბუთა, რომ სულ უფრო `უკიდურესად მწვავდებოდა ღრმა ეკონომიკური და სოციალური კრიზისი,~ რომელიც განპირობებული იყო არა იმდენად საქართველოს შიდაპროცესების გამო, რამდენადაც `საბჭოთა სისტემის შეუჩერებელი რღვევის პირობებში.~ მანვე სრულიად სამართლიანად აღნიშნა, რომ ეროვნული ეკონომიკის აღორძინება `უფრო ხანგრძლივი იქნებოდა, ვოდრე ახალი პოლიტიკური სტრუქტურების ფორმირება.~
აი, ზოგიერთი მონაცემი: 1990 წლის ბოლოსათვის, ეროვნული შემოსავალი 5%-ით შემცირდა; სამრეწველო პროდუქციის გამოშვება _ 6%-ით, საზოგადოებრივი შრომის ნაყოფიერება _ 3%-ით. მოიშალა სამრეწველო საქონლის ბაზარი; იზრდებოდა ფასები, ინფლაციის ტემპი. მოსახლეობის ხელში არსებული ფულადი რესურსები 3-4-ჯერ აღემატებოდა სახელმწიფო ბიუჯეტს, 1,5-ჯერ წლიურ ეროვნულ შემოსავალს. გაკოტრების პირას იყო მისული სამრეწველო და სამშენებლო, ეკონომიკის სხვა დარგების საწარმოების მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელთა დავალიანება 3 მილიარდ მანეთს აღემატებოდა. მძიმე მდგომარეობა შეიქმნა ქვეყნის ელექტროენერგიით მომარაგებაში, სადაც ქვეყნის საკუთარი წარმოება 3-4 მილიარდი კილოვატსაათით ნაკლებს შეადგენდა მოთხოვნილებასთან შედარებით. აქაც პრემიერ-მინისტრი აღნიშნავდა, რომ სანამ საქართველო საბჭოთა სტრუქტურებისაგან თავის დაღწევას ვერ შეძლებდა, `რუსეთისა და სხვა რესპუბლიკების ჩავარდნები, რასაც ამჟამად აქვს ადგილი, საქართველოს ეკონომიკას წინსვლის საშუალებას არ მისცემდა.~ ერთი სიტყვით, თ. სიგუას დასაბუთების მიხედვით, ახალი ხელისუფლება მძიმე ეკონომიკური ფონის პირობებში იწყებდა მოღვაწეობას.
მიუხედავად ამ და სხვა არასახარბიელო მონაცემებისა და მდგომარეობისა, საქართველოს ახალი მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე პესიმიზმს არ ამჟღავნებდა. `მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ჩვენი საქმე ხელიდან წასულია~ _ დაასკვნიდა იგი. პირიქით, მას მიაჩნდა, რომ `მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ ბლოკს, ე. ი. უკვე უზენაესი საბჭოს და საქართველოს ახალი ხელისუფლების დამაკომპლექტებელ გუნდს, ჰქონდა რთული ეკონომიკური პრობლემების გადაწყვეტის `ვრცელი პლატფორმა,~ რომლის ხორცშესხმაც ქვეყნის ახალი მთავრობის უპირველესი ამოცანა იყო. აქედან ჩანდა, რომ აღნიშნული პროგრამა ახალ პრემიერს რეალისტურ დოკუმენტად ესახებოდა. ახალი მთავრობის საქმიანობის უმთავრესი მიმართულება, მისივე სიტყვებით, სწორედ მრგვალი მაგიდის `ეკონომიკური პლატფორმის თანმიმდევრული განხორციელება~ გახლდათ.
ამასთან. ზემოთაც აღვნიშნეთ, თ. სიგუას, როგორც რეალისტ პიროვნებას, კარგად ესმოდა ობიექტურად არსებული ხელშემშლელი გარემოებების არსებობა და მძიმე მდგომარეობიდან გამოსვლის ღონისძიებებს სახავდა. ერთ-ერთი ის იყო, რომ უნდა შენარჩუნებულიყო, ყოველ შემთხვევაში, გარდამავალ პერიოდში მაინც, მეტროპოლიასთან არსებული სამეურნეო კავშირები, სანამ გამოჩნდებოდა ალტერნატიული ურთიერთობების დამყარების გზები. შემდეგ, პრემიერი სხვა განსახორციელებელ `პირველ ნაბიჯებს~ ჩამოთვლიდა: საკუთრების, მიწათსარგებლობის, მეწარმეობის, საბანკო სისტემის და სხვა საკანონმდებლო აქტების მიღება; სახელმწიფო საკუთრების დეცენტრალიზაციისა და პრივატიზაციის განხორციელება; ეკონომიკური ლიბერალიზაციის კურსის გატარება, საერთაშორისო ბაზარზე გასვლა, უცხოური კაპიტალის მოზიდვა და ა.შ.
უზენაესი საბჭოს პირველმა სესიამ მიიღო უმნიშვნელოვანესი კანონი `საქართველოს რესპუბლიკაში გარდამავალი პერიოდის გამოცხადების შესახებ,~ და შეიძლება ითქვას, რომ სწორედ, ამ დოკუმენტის შექმნით დაიწყო `მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ საარჩევნო ბლოკის `პლატფორმაში~ ჩამოყალიბებული მიზნების განხორციელება. ახალმიღებული დოკუმენტი გამოცხადდა, როგორც `საქართველოს რესპუბლიკის დროებითი ძირითადი კანონი~.
გარდამავალი პერიოდის მანძილზე, უნდა მომზადებულიყო საქართველოს სრული სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის რეალური საფუძვლები. თავისუფალი საქართველოს ახალი კონსტიტუციის მიღებამდე ქვეყანაში იმოქმედებდა არსებული კონსტუტუცია `სათანადო ცვლილებებითა და დამატებებით~. ეს სავსებით გონივრული გადაწყვეტილება გახლდათ. ასევე რეალისტური პოლიტიკური გადაწყვეტილება ჩანდა, რომ როგორც კანონში იყო თქმული, “შენარჩუნდა საქართველოს მდგომარეობა სსრ კავშირის შემადგენლობაში.~ კონსტიტუციის 68-ე მუხლის მიხედვით, საქართველოს რესპუბლიკა ცხადდებოდა `სუვერენული საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მემკვიდრე სახელმწიფოდ.~ იგივე მუხლი იუწყებოდა: იმ რეალობიდან გამომდინარე, რომ საქართველო იძულებით იქნა შეყვანილი საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში, `საქართველოს რესპუბლიკა მხოლოდ გარდამავალი პერიოდის განმავლობაში იძულებულია უზრუნველყოს სსრ კავშირისათვის მისი სახელმწიფო ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი ორგანოების სახით უფლებები, რომლებიც განსაზღვრულია სსრ კავშირის კონსტიტუციის 73-ე მუხლით… ………
ზემოთ აღნიშნულ ფარგლებს გარეთ საქართველოს რესპუბლიკა დამოუკიდებლად ახორციელებს სახელმწიფო ხელისუფლებას თავის ტერიტორიაზე.”
გარდამავალი პერიოდის კანონიდან მნიშვნელოვანი იყო `საქართველოს სსრ~ კონსტიტუციის 77-ე მუხლის შესწორება, რომლის მიხედვითაც, საქართველოს რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მოქმედებდა საქართველოს რესპუბლიკისა და სსრ კავშირის კანონები და კანონქვემდებარე აქტები. იმ შემთხვევაში, თუ ისინი ეწინააღმდეგებოდნენ საქართველოს რესპუბლიკის კანონებს და ინტერესებს, უზენაესი საბჭო აჩერებდა სსრ კავშირის კანონებისა და კანონქვემდებარე აქტების მოქმედებას. ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ განსხვავება იყო სსრ კავშირის კანონისაგან, საქართველოს ტერიტორიაზე მოქმედებდა საქართველოს რესპუბლიკის კანონი. 28-ე მუხლის ახალი რედაქციის თანახმად, გარდამავალ პერიოდში საქართველოს რესპუბლიკა საგარეო-პოლიტიკურ საქმიანობაში ხელმძღვანელობდა საერთაშორისო სამართლის პრინციპებით და საქართველოს რესპუბლიკის კანონმდებლობით.
უზენაესი საბჭოს პირველმა სესიამ სხვა მნიშვნელოვანი კანონებიც მიიღო:
საქართველოს ყოფილ საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკას საქართველოს რესპუბლიკა ეწოდა.
შეჩერდა სსრ კავშირის კანონის მოქმედება საქართველოს რესპუბლიკის ტერიტორიაზე სავალდებული სამხედრო სამსახურის შესახებ, რომლის ძალითაც საქართველოში მცხოვრებ ახალგაზრდებს საბჭოთა არმიის რიგებში აღარ გაიწვევდნენ; კანონები სახელმწიფოს სიმბოლიკის შესახებ და ა. შ.2
არც ის არის უმნიშვნელო, რომ სესიამ დაამტკიცა საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის წევრები. შემდგომში, ეროვნული ხელისუფლების მისამართით ხშირად გამოითქმებოდა საყვედურები მისი წარმომადგენლების არაკომპეტენტურობის, არაპროფესიონალიზმის, პოლიტიკური უმეცრების თუ სხვა ბრალდებებით. სხვა ამბავია, შემდგომში რომელმა მინისტრმა როგორი მუშაობით გამოიჩინა ან შეირცხვინა თავი, ან რამდენად სამართლიანი იყო ბრალდებები, რომელნიც ხელისუფლების ოპონენტებისაგან მომდინარეობდა. უდავოა, აღმასრულებელი ხელისუფლების გუნდში თავიდანვე იყო ადვილად შესამჩნევი, რომ მათი დანიშვნა პროფესიონალიზმთან ერთად პარტიულობისა და ხელისუფლებისადმი ლოიალობის პრინციპის მიხედვით იყო მომხდარი. Eეს ჩვეულებრივი მსოფლიო პრაქტიკა გახლდათ, რაც განსაკუთრებით სისტემური ცვლილებების შემდეგ მოსული ახალი ხელისუფლებებისათვის იყო დამახასიათებელი. მიუხედავად ამისა, ძირითადი შემადგენლობა თავიანთ სფეროში თავგამოჩენილი პროფესიონალებით გახლდათ დაკომპლექტებული და მათ კეთილსინდისიერებაშიც ძნელად შეიძლებოდა შეჰპარვოდა ვინმეს ეჭვი, ყოველ შემთხვევაში, 1990 წლის შემოდგომამდე არსებული მონაცემებით და იმიჯით. ხაზს ვუსვამთ, ამჯერად ვეხებით ეროვნული ხელისუფლების პირველი მინისტრთა კაბინეტის შემადგენლობას, რომელსაც პროფესიონალიზმისა, პატრიოტიზმისა თუ პიროვნული მახასიათებლების მიხედვითაც წუნი არ დაედებოდა.
იუსტიციის მინისტრი _ ჯონი ხეცურიანი, იურიდიულ მეცნიერებათა კანდიდატი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სახელმწიფოსა და სამართლის კვლევის ცენტრის დირექტორის მოადგილე. 1990 წლის ივნისიდან დაინიშნა იუსტიციის მინისტრის პირველ მოადგილედ. იყო სამეცნიერო ნაშრომების, წიგნების ავტორი, პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. იყო 39 წლის.
კულტურის მინისტრი _ ნოდარ წულეისკირი. ცნობილი მწერალი, რომელსაც სხვაზე ნაკლებად არ შეეფერებოდა დაკავებული პოსტი. 58 წლის.
ირაკლი მენაღარიშვილი _ ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური უზრუნველყოფის მინისტრი. ამ დრომდე 1986 წლიდან იგი გახლდათ აღნიშნულ თანამდებობაზე, ხოლო ახალმა ხელისუფლებამ იგი შეინარჩუნა, როგორც პრინციპული პროფესიონალი.
კავშირგაბმულობის მინისტრი _ ფელიქს ტყებუჩავა. ფიზიკოსი, საკანდიდატო და სადოქტორო დისერტაციები დაიცვა დუბნის ბირთვული გამოკვლევების გაერთიანებულ ინსტიტუტში. 1978 წელს აირჩიეს რომის უნივერსიტეტის საპატიო პროფესორად. იყო 70 სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი. მაღალი ენერგიების ფიზიკის დარგში ლექციებს კითხულობდა აშშ-ის, იტალიის, შვეიცარიის უნივერსიტეტებში. ფლობდა ინგლისურ, ფრანგულ ენებს. 1989 წელს აირჩიეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოხუმის ფილიალის რექტორად. იყო 49 წლის.
ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარე _ თეიმურაზ კვანტალიანი. ყველაზე მეტი ხმაური ამ კაცის ტელევიზიაში მისვლას მოჰყვა. კომიტეტის შეფობა ტრადიციულად ნომენკლატურული გახლდათ და ტელევიზია-რადიოს ავტორიტეტებმა არ იგუეს პლებეური ფენებიდან დაწინაურებული ახალი თავმჯდომარე, რომელიც მანამდე სახტელერადიოში კი მუშაობდა, მაგრამ მხოლოდ რეჟისორად და შემდეგ, კინოსტუდია `ქართულ ფილმში~ რეჟისორის ასისტენტად. კვანტალიანს ვერც მოსკოვის ორწლიან სასცენარო და სარეჟისორო კურსებზე სწავლამ უშველა, თუმცა ამ ახალგაზრდა კაცს, მიღებული კვალიფიკაციის გათვალისწინებით, ალბათ სავსებით უნდა შესძლებოდა ახალდაკისრებული თანამდებობის გაძღოლა. იყო 37 წლის.
მეცნიერების, ტექნიკისა და პერსპექტიული დაგეგმვის მინისტრი _ ირაკლი ჟორდანია. 1985 წლიდან თავმჯდომარეობდა რესპუბლიკის მეცნიერებისა და ტექნიკის სახელმწიფო კომიტეტს, იყო ტექნიკური უნივერსიტეტის კათედრის პროფესორი, მეტალურგიის ინსტიტუტის ლაბორტორიის გამგე. თავმჯდომარეობდა 1990 წელს არჩეული უზენაესი საბჭოს ცენტრალურ საარჩევნო კომისიას. დაცული ჰქონდა საკანდიდატო და სადოქტორო დისერტაციები, გახლდათ ათეულობით ნაშრომის ავტორი. იყო 48 წლის.
ვაჭრობის მინისტრი _ თამაზ გველესიანი. არც ამ უკანასკნელს გააჩნდა დიდი პროფესიული პრაქტიკის გზა გავლილი. დამთავრებული ჰქონდა პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სატრანსპორტო ფაკულტეტი. იგი უფრო საპროტესტო, ანუ როგორც მაშინ უწოდებდნენ, ეროვნული მოძრაობიდან გახლდათ მოსული, როგორც წმინდა ილია მართლის საზოგადოების სათათბიროსა და მრგვალი მაგიდის მუდმივი წევრი. ეტყობა, კორუმპირებული ვაჭრობის სფეროში `ერთგულების პრინციპით~ გველესიანის დანიშვნა ამჯობინეს. იყო 36 წლის.
ფინანსთა მინისტრი _ გურამ აბსანძე. ეკონომიკის ფაკულტეტი დაამთავრა სპეციალობით `ფინანსები და კრედიტი~. მუშაობდა მოსკოვში, სსრ კავშირის მელიორაციისა და წყალთა მეურნეობის სამინისტროში, სადაც უფროსი ეკონომისტობიდან დაიწყო და განყოფილების გამგე გახდა. 1987 წლიდან მუშაობდა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროს ფინანსების სამმართველოს უფროსად. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ლექციებს კითხულობდა. იყო 38 წლის.
განათლების მინისტრი _ ლია ანდღულაძე. ფილოლოგი, მეცნიერებათა კანდიდატი, მუშაობდა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტში, საკვლევაძიებო ხასიათის ნაშრომების ავტორი, რომლისთვისაც შედარებით ახალი გახლდათ განათლების სისტემის ადმინისტრაციული სფერო. იყო 57 წლის.
შინაგან საქმეთა მინისტრი _ დილარ ხაბულიანი. ცნობილი სპორტსმენი, ძიუდოისტი, ევროპის ჩემპიონი. მისთვის შეიძლებოდა ოპონენტებს ეკიჟინათ არაპროფესიონალიზმი, რასაც ალბათ ნაკლებად თუ უშველიდა სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის დიპლომი, მაგრამ ისიც ანგარიშგასაწევია, რომ სპეციფიური შინაგან საქმეთა სფეროს ხელმძღვანელად, სწორედ `ერთგულების პრინციპით~ გამორჩეული საიმედო კაცი არჩიეს. იყო 38 წლის.
საგარეო საქმეთა მინისტრი _ გიორგი ხოშტარია. მეცნიერებათა აკადემიის ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, ხელოვნებათმცოდნეობის კანდიდატი, თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის დირექტორის მოადგილე, სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლექტორი.
ტრანსპორტის მინისტრი _ ალექსანდრე ჩხეიძე. დაამთავრა პოლიტექნიკური ინსტიტუტის მექანიკა-მანქანათმშენებლობის ფაკულტეტი. 1971-86 წლებში მუშაობდა საავტომობილო ტრანსპორტის სამინისტროს ხელმძღვანელ თანამდებობებზე, ხოლო 1989 წლიდან _ მინისტრის პირველ მოადგილედ. იყო 52 წლის.
თუ ამ სიას და მინისტრთა მოღვაწეობის სფეროებს გადავხედავთ, ვერ უარვყოფთ, კაბინეტის ძირითადი უმრავლესობა თავისი საქმის მცოდნე, გამორჩეული სპეციალისტი და პროფესიონალი გახლდათ. ეს განსაკუთრებით ეხება მინისტრთა კორპუსის ტექნიკურ, სამრეწველო და სავაჭრო-ეკონომიკურ სფეროებს. შედარებით თავისუფალი, არაპროფესიული მიდგომით ჩანდა შერჩეული ე. წ. `ჰუმანიტარული~ სამინისტროების პირველი პირები, რაც არასასურველ გარემოებად, მაგრამ საგანგაშოდ არ უნდა ჩათვლილიყო. საქართველოში მომდევნო წლებში სამინისტროების დაკომპლექტების ისეთ პრაქტიკას ჰქონდა ადგილი, რომ საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს პირველ სესიაზე დამტკიცებული მინისტრთა კაბინეტი, ყველაფერი შედარებითია, ერთ-ერთ საუკეთესო კორპუსად უნდა ჩაითვალოს, მომდევნოებთან შედარებით.
რა შეიძლება ითქვას ეროვნული ხელისუფლების, ასე ვთქვათ, სასტარტო მდგომარეობისა, მიზნებისა და პირველი სამართლებრივ-პოლიტიკური დოკუმენტის შესახებ. როგორც `მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქართველოს~ საარჩევნო `პლატფორმაში~ ჩამოყალიბებული პროგრამა, ისე ზვიად გამსახურდიასა და თ. სიგუას უზენაესი საბჭოს პირველ სესიაზე გამოსვლებში ჩამოყალიბებული პოზიციები იყო იმ აუცილებელი ღონისძიებების, მიზნებისა და ამოცანების შემცველი, რასაც შედეგად უნდა მოჰყოლოდა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა. მიუხედავად გარკვეული, ზოგიერთი მეორეხარისხოვანი ხარვეზებისა, ახალი ეროვნული ხელისუფლების მიზანდასახულება არ შეიცავდა არც რაიმე სტრატეგიულად არარეალურს ან ფანტასტიურ გეგმებს. სხვა ამბავია, რომ ობიექტურად არსებული საერთაშორისო და საშინაო გარემოებები არსებობდა, რაც ხელს შეუშლიდა ეროვნული ხელისუფლების ძალისხმევას.
ახალ ხელისუფლებას არც პოლიტიკური სიფრთხილე აკლდა. ყოველ შემთხვევაში, ამას მოწმობდა პირველივე კანონი გარდამავალი პერიოდის შესახებ. მაშ, რაღაში მდგომარეობდა ხელისუფლების სასტარტო მდგომარეობისა და მიზნების რადიკალიზმი? იმაში, რომ ახალი ხელისუფლება დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლას იწყებდა. ეროვნული ხელისუფლების წარმომადგენლები რომ ძირისძირამდე `რეალისტები~ ყოფილიყვნენ, არც ხელისუფლებისთვის იბრძოლებდნენ, არც ხელისუფლებაში მოვიდოდნენ, არც გარდამავალ პერიოდს გამოაცხადებდნენ და თავის აუტკივებლად დაელოდებოდნენ გეოპოლიტიკურ და საერთაშორისო სივრცეში მიმდინარე პროცესების განვითარებას. ამასობაში, ზოგიერთი მომლოდინე პოლიტიკოსების რწმენით, საბჭოთა იმპერია თავისთავად დაიშლებოდა და საქართველოც მშვიდ გარემოში მიიღებდა ნუგბარ დამოუკიდებლობას, `როგორც შუა აზიის რესპუბლიკებმა მიიღეს.~ ეს ხომ მოარული შეხედულება იყო, რომელსაც არც დღეს გასვლია ყავლი, როგორც იმას, რომ ზვიად გამსახურდია `მხოლოდ ერთგულების~ პრინციპით ნიშნავდა თანამდებობებზე ადამიანებს. შევამოწმოთ ეს თვალსაზრისი ახლაც და შემდეგშიც.
მაგრამ ახალი ხელისუფლების ძველი რადიკალები _ ვიმეორებთ, დამოუკიდებლობისათვის იბრძოდნენ, რადგან დამოუკიდებლობა სხვებზე მეტად სწყუროდათ და სწორედ ამ გარემოებაში იდო მათი რადიკალიზმი. `მაგრამ ამასთან, მეგობრებო, _ მიმართავდა ზვიად გამსახურდია 1990 წლის 14 ნოემბერს შეკრებილ ახალ უზენაეს საბჭოს _ უნდა აღვნიშნოთ, რომ ეს ყოველივე დასაწყისია ახალი, კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი და ხანგრძლივი ომისა, რომელშიც უნდა გაიმარჯვოს ჩვენმა ერმა და რომელსაც ჰქვია თავისუფალი, დამოუკიდებელი საქართველოს მკვდრეთით აღდგინება!~
რადიკალები, ახალი ეროვნული ხელისუფლების და, საერთოდ, ეროვნული მოძრაობის ბევრი წარმომადგენელი მზად იყო ამ ომისათვის, მაგრამ სხვა ამბავია, მთლიანად საქართველოს ეროვნული მოძრაობა და ქართველო საზოგადოება, აღარას ვამბობთ ქვეყნის მთელ მოსახლეობაზე _ იყო თუ არა მზად, ამ მართლაც და როგორც შემდგომში გაირკვა, `ხანგრძლივი ომისათვის~.

კონგრესი _ ეროვნული ხელისუფლების ოპოზიციაში. 1990 წლის 28 ოქტომბრის არჩევნებს საქართველოს შიდა პოლიტიკურ ცხოვრებაში ძირფესვიანი ცვლილებები მოჰყვა. ახალ ხელისუფლებასაც უნდა გაერკვია ურთიერთობა ქვეყანაში მოქმედ პოლიტიკურ ძალებთან და ამ უკანასკნელებსაც უნდა გამოემუშავებინათ ახალ ხელისუფლებასთან საკუთარი პოზიცია. ბუნებრივია, ამ ურთიერთობათა ნორმალურად წარმართვის პროცესში მთავარი პასუხისმგებლობა ხელისუფლებას ეკისრებოდა და ერის, მოსახლეობისა თუ პოლიტიკური სპექტრის კონსოლიდატორული ინიციატივაც მისი მხრიდან უნდა წამოსულიყო.
ამიტომ მნიშვნელოვან და დროულ, პოლიტიკურად მიზანშეწონილ ნაბიჯს წარმოადგენდა საქართველოს ახალი უზენაესი საბჭოს `მიმართვა სრულიად საქართველოსადმი.~ ამ საინტერესო დოკუმენტში ცხადად და ლაკონურად განიმარტებოდა ორი ძირითადი მიზანდასახულება, უფრო სწორად, ერთი მიზანი იყო, მეორე კი მიზნის მისაღწევი საშუალება. მიზანი გახლდათ ქვეყნის დამოუკიდებლობა, `ერისა და პიროვნების თავისუფლება,~ რაც აუცილებლად გულისხმობდა საქართველოში მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების ინტერესების დაცვას, დემოკრატიული თავისუფლებებისა და ადამიანის უფლებათა დაცვას.
მაგრამ როგორ, რა გზით უნდა მიღწეულიყო მიზანთა მიზანი _ ერისა და პიროვნების თავისუფლება.
პასუხი ერთადერთი და შაბლონურად მარტივი გახლდათ. `მიმართვის~ ტექსტი მოვიხმოთ: `მიზნის მიღწევა შეუძლებელია ეროვნული თანხმობის, ურთიერთთანადგომისა და ურთიერთპატივისცემის გარეშე.~
მთელი აღნიშნული `მიმართვაც~ შაბლონურად მარტივი ჭეშმარიტების დაფიქსირებას წარმოადგენდა: `საქართველოს კეთილდღეობისათვის დღეს ჰაერივით საჭიროა ერთიანობა და სიმტკიცე, შემწყნარებლობა და მიმტევებლობა, ნებისმიერ პარტიულზე მაღლა ეროვნული ინტერესების დაყენება.~ უზენაესი საბჭოს `მიმართვა~ კონკრეტულად არ ასახელებდა, მაგრამ ალბათ კონგრესის მომხრეთა ბანაკი ჰქონდა მხედველობაში და მათ მოუწოდებდა: `საქართველოს უზენაესი საბჭო მიმართავს ყველას, ვისაც გულწრფელად აფიქრებს სამშობლოს ბედი, დადგეს ეროვნული შერიგების პოზიციაზე. მხოლოდ მტკიცე თანხმობა და ერთიანობა იხსნის საქართველოს, მიგვიყვანს ჭეშმარიტ დამოუკიდებლობამდე. ძმათა შორის შუღლის ჩამოგდება ახლა ღალატის ტოლფასია. ერთიანი საქართველო უნდა იყოს თითოეული ჩვენგანის უპირველესი საზრუნავი.~3
სრულიად საქართველოსადმი მიმართვა, უპირველეს ყოვლისა, ახალი უზენაესი საბჭოს ერთ-ერთი პირველი ოფიციალური დოკუმენტი გახლდათ, რომელშიც ახალმა ხელისუფლებამ თავისი სასურველი და ქვეყნისათვის აუცილებელი პოზიცია გამოხატა საქართველოს მთელი მოსახლეობის, მისი ცალკეული ფენების, პირველ ყოვლისა კი, პოლიტიკური სპექტრის შემადგენელი ყველა წარმომადგენლის და ორგანიზაციის მიმართ. მასში ცხადია განსაკუთრებით ოპოზიციური ძალები იგულისხმებოდნენ. ყველა ამგვარ ძალას უზენაესი საბჭო ეროვნული შერიგებისა და თანხმობისაკენ მოუწოდებდა. მათ შორის, იგულისხმებოდნენ კომუნისტებიც, ლიბერალური ძალებიც, ეროვნული კონგრესის ბანაკიც, სხვებიც.
ალბათ იმისათვის, რომ უზენაესი საბჭოს `მიმართვის~ მიმართ თავისი პოზიცია გამოემუშავებინა, 1990 წლის 30 ნოემბერს ეროვნული კონგრესი სპეციალურად შეიკრიბა ე. წ. მეორე სესიაზე. კონგრესმენთა თავყრილობამ მოისმინა თ. სუმბათაშვილის მიერ წარმოდგენილი პროექტი საქართველოს ეროვნული კონგრესის საქმიანობის უმთავრესი პრინციპების, სტრუქტურებისა და მუშაობის შესახებ. ამის შემდეგ დაადგინეს, რომ მოცემული დოკუმენტი საფუძვლად დადებოდა კონგრესის საქმიანობას. ფაქტიურად, თ. სუმბათაშვილის პროექტი კონგრესის საქმიანობის სტრატეგიას წარმოადგენდა, ახალი ხელისუფლების მიმართ დამოკიდებულებაში და მისი მმართველობის პირობებში. ხომ არ იმოქმედა უზენაესი საბჭოს შემრიგებლურმა `მიმართვამ~ კონგრესის მომხრეთა მიმართ; ხომ არ შეაწუხა კონგრესმენები საქართველოს რთულმა პერსპექტივამ, რომელსაც თუ შიდა პოლიტიკური კონფრონტაცია დაემატებოდა, კიდევ უფრო დაამძიმებდა ქვეყნის მდგომარეობას და ხომ არ გადააწყვეტინა ახალი ხელისუფლების ლამის სანტიმენტალურმა ნოტებმა _ ეროვნული ინტერესები მაღლა დაეყენებინათ პარტიულ ინტერესებზე; ან სულაც სრულიად ახალი კონცეფცია ხომ არ შექმნა კონგრესმა, რომელიც ერსაც და ქვეყანასაც, ჯერ კიდევ, არა განსაცდელისაგან, არამედ, რბილად თუ ვიტყვით, ბუნდოვანი მომავლისაგან დააზღვევდა.
ამ დროისათვის განსაკუთრებით იყო გამწვავებული ქართულ-ოსური ურთიერთობები. ოსთა სეპარატისტული მოძრაობა პირდაპირ და უშუალოდ საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის წინააღმდეგ იყო მიმართული და შიდა ქართლის დიდი სივრცის ქვეყნისაგან ჩამოშორება-მიტაცებას ისახავდა მიზნად. ე. წ. `სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში~ წარმოქმნილი მოძრაობა არ იყო და არც შეიძლებოდა ოსთა ეროვნული პოლიტიკური მოძრაობა ყოფილიყო, რადგან ისინი ეროვნულ უმცირესობას შეადგენდნენ და ჰქონდათ თავიანთი ისტორიული სამშობლო ჩრდილოეთ კავკასიაში.
მიუხედავად ამისა, ოსთა უკანონო სეპარატისტულ მოძრაობას ფარულად ხელს უწყობდნენ საბჭოთა კავშირის სახელისუფლო, პოლიტიკურ-ადმინისტრაციული თუ სხვა სახის სამსახურები. 1990 წლის 29 სექტემბერს `სამხრეთ ოსეთის~ ადგილობრივმა ხელისუფლებამ გამოაცხადა დეკლარაცია ოსეთის სსრ სუვერენიტეტის შესახებ, ხოლო ნოემბერში, როცა თ. სუმბათაშვილი ეროვნულ კონგრესს სამომავლო სტრატეგიას უმარტავდა, `სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის~ უმაღლეს საბჭოს უკვე მიღებული ჰქონდა გადაწყვეტილება `სამხრეთ ოსეთის საბჭოთა რესპუბლიკად~ გამოცხადების შესახებ. ეს გადაწყვეტილება ფაქტიურად, `სამხრეთ ოსეთის~ იურუდიული გამოყოფის ტოლფასი გახლდათ, რადგან საქართველო ამ დროს არასაბჭოთა, არასოციალისტურ რესპუბლიკას წარმოადგენდა, ხოლო სამხრეთ ოსეთი `საბჭოთა სოციალისტური~ რესპუბლიკის სტატუსს იჩემებდა. იურიდიულ ენაზე, ეს უკვე ნიშნავდა, რომ “სამხრეთ ოსეთი” საქართველოს რესპუბლიკის სივრცეში აღარ განიხილავდა თავს.
ამგვარ მწარე ვითარებაში, თ. სუმბათაშვილის პროექტის მიხედვით, და ჩვენ შეგვიძლია მას ეროვნული კონგრესის მიერ სამოქმედოდ გამოცხადებული პროგრამა ვუწოდოთ, ეროვნულმა კონგრესმა უზენაესი საბჭო და მის მიერ არჩეული ახალი ხელისუფლება ფაქტიურად უკანონოდ, არაკანონიერად გამოაცხადა. გადაჭარბებულად რომ არ მივიჩნიოთ ამგვარი შეფასება, თ. სუმბათაშვილის მოხსენებით და იგივე კონგრესის საქმიანობის სახელმძღვანელო დოკუმენტით შევამოწმოთ. ვრცელი დოკუმენტის მხოლოდ მოკლე თეზისებით დავკმაყოფილდეთ.
საქართველოში თავდაპირველად, ეროვნული მოძრაობა წარმატებით ვითარდებოდა და ძლიერი იყო, მაგრამ 1990 წლის 25 მარტის არჩევნების ჩაშლის შემდეგ, იგი მოდერნიზებული რუსეთის იმპერიის სცენარის მიხედვით განვითარდა. კერძოდ, ეს არჩევნები ეროვნულმა მოძრაობამ კი არ ჩაშალა, არამედ იმპერიის ხელისუფლებამ.
იმისათვის რომ ქართული ეროვნული მოძრაობის ერთიანობა და მისი ხელმძღვანელი ბირთვი _ ეროვნული ფორუმი დაეშალა, იმპერიის ხელისუფლებამ პროვოკაციულად შემოიტანა უზენაესი საბჭოს მრავალპარტიული არჩევნების იდეა. ეს ოსტატურად შემოპარებული იდეა `გულუბრყვილო ქართველ პატრიოტებს~ თავისი მოფიქრებული ეგონათ. სინამდვილეში, მრგვალი მაგიდის ბანაკმა კრემლის სცენარის მიხედვით, დაშალა ფორუმისა და ეროვნული მოძრაობის ერთიანობა.
`იმპერიული ხელისუფლების ხერხმა გასჭრა~ და მრავალპარტიული არჩევნების იდეამ მთელი საქართველო მოიცვა. მან არა მარტო გამოჩენილ მოღვაწეთა და ქართველი ხალხის `აზრთამპყრობელთა~ შეცდომაში შეყვანა, არამედ `ქართველი ხალხის უდიდესი ნაწილის ცდუნება შესძლო.~
იმპერიის მეორე მოდერნიზაციის სტრატეგიული გეგმა, სუმბათაშვილის `პროექტის~ მიხედვით, ითვალისწინებდა საბჭოთა სივრცეში დემოკრატიული არჩევნების ჩატარებას და ყველგან `უზენაესი საბჭოების” ფორმირებას. ეს მან შესძლო და გააკეთა კიდეც, რაც იმას ნიშნავდა, რომ როგორც საქართველო მოტყუვდა, ასევე მოტყუვდა ყველა საბჭოთა რესპუბლიკის ეროვნული მოძრაობა, მათ შორის, ბალტიისპირეთის რესპუბლიკების პატრიოტულ-პოლიტიკური ძალებიც.
განსაკუთრებით მძიმე გახლდათ საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ერთი ნაწილის შეცდომა. უზენაესი საბჭოს არჩევნებით ფაქტიურად, ქართულმა ეროვნულმა მოძრაობამ და ქართველმა ხალხმა, იურიდიულად ცნო საბჭოთა ხელისუფლება. ე. ი. მან გააკეთა ის, რაც არ გაუკეთებია საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობას, რომელსაც, როგორც ცნობილია, არ უცვნია საბჭოთა ხელისუფლება, კაპიტულაციაზე ხელი არ მოუწერია. ამის გამო, საქართველოს დამოუკიდებელი სახელმწიფო იურიდიულად ჩვენს დღემდე აგრძელებდა არსებობას, ისევე, როგორც მისი ხელისუფლების და პირველი კონსტიტუციის უფლებამოსილებაც.
აი, რა შეცდომა და `ისტორიული დანაშაული~ იქნა ჩადენილი უზენაესი საბჭოს არჩევნებით და არჩევით. მაგრამ კონგრესი და მისი `პროექტისა~ თუ სახელმძღვანელო დოკუმენტის ავტორი, როგორც იტყვიან, ფარ-ხმალს არ ყრიდა და ამ რთული მდგომარეობიდანაც პოულობდა გამოსავალს. `რაც მოხდა უკვე, ისტორიას ეკუთვნის, ვეღარ ამოვშლით მატიანედან. დღეს მაინც ნუ შევცდებით.~ რა უნდა გაეკეთებინა ქართველ ხალხს, უფრო სწორად, ახალ უზენაეს საბჭოს? რა სამართლებრივი რესურსი იყო დარჩენილი, რათა ჭეშმარიტ ეროვნულ მოძრაობას თავისი ბრძოლა განეგრძო დამოუკიდებლობისათვის?
1921 წელს საქართველოში დამყარებული საბჭოთა ხელისუფლება ხომ არაკანონიერი გახლდათ. ამდენად, არაკანონიერი იყო უზენაესი საბჭოს არჩევნებიც, რომელიც საბჭოთა ხელისუფლების მიერ გახლდათ ჩატარებული და არაკანონიერი იყო 28 ოქტომბერს არჩეული ახალი უზენაესი საბჭოც. ეს უნდა გააცნობიეროს ახალმა ხელისუფლებამ. მან საქართველო უნდა გამოაცხადოს უცხო ძალის მიერ ოკუპირებულ, პერმანენტული აგრესიის ქვეშ მყოფ კოლონიურ ქვეყნად. მანვე უნდა `დაუყოვნებლივ გააუქმოს საქართველოს უზენაესი საბჭო,~ როგორც დამპყრობლის მიერ შექმნილი სტრუქტურა. მანვე თავის თავს უნდა დააკისროს `დაუმორჩილებლობის სტადიაში შესული კოლონიური ქვეყნის თვითმმართველობის დროებითი ორგანოს ფუნქცია.~
ამის შემდეგ, კონგრესის მიერ სახელმძღვანელო სტრატეგიად დადგენილი სუმბათაშვილისეული `პროექტის~ მიხედვით, დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის პროცესი შემდეგნაირად უნდა წარმართულიყო: იმისათვის რომ საერთაშორისო სამართლის, ე. ი. გაერო-ს და სხვა სტრუქტურებს, დასავლეთის სახელმწიფოებს `თავიანთი წმიდათაწმიდა მოვალეობა აღესრულებინათ~ (და არა ჩვეულებრივად შეესრულებინათ) და საქართველოს დეოკუპაცია-დეკოლონიზაციის საკითხი `მსჯელობის საგნად~ ექციათ, ქართველ ხალხს უნდა განეხორციელებინა `ეროვნული დაუმორჩილებლობის პერმანენტული პროცესი.~ საერთაშორისო სამართალი დარწმუნდებოდა, რომ `თავისუფლების გარეშე ჩვენ სიცოცხლე არ გვინდა,~ რომ `თავისუფლებისათვის ბრძოლამ, შესაძლოა, იმსხვერპლოს~ ქართველი ხალხი.
რა თქმა უნდა, ასეთი საგანგებო თავგანწირვით – ახლა უკვე ჩვენ შევეცდებით გავაფართოოთ “პროექტის” ავტორთა და მხარდამჭერთა ფანტაზიის ჩარჩოები _ საერთაშორისო სამართლის აღმასრულებელი სტრუქტურები, გაერო და სხვ. შეშფოთდებოდნენ და `ჩვენს სასარგებლოდ ამოქმედდებოდნენ.~ უნდა ვიგულისხმოთ, რომ ქართველი ხალხის ბედით შეწუხებული გაერო-ს უშიშროების საბჭო შეიკრიბებოდა და საბჭოთა კავშირს ან მის სამართალმემკვიდრეს _ რუსეთს აიძულებდა ეღიარებინა საქართველოს დეკოლონიზაციის ფაქტი. `პროექტის~ ავტორ-მიმღებლებს, ალბათ გაუჭირდებოდათ 1990 წელს იმის წარმოდგენა, რომ 17 წლის მერე გაერო-ს უშიშროების საბჭოს შეკრება იმაზეც კი ვერ მოხერხდა, რომ გორის რაიონის ერთ სოფელში, წითელუბანში, რუსეთის თვითმფრინავის მიერ ჩამოგდებული ერთი ბომბის ფაქტი ეღიარებინა და დაეგმო.
მთავარი სულაც არ არის, განხილული დოკუმენტი რამენაირი თვალსაზრისით შევაფასოთ, რადგან სულ ერთია, `პროექტის~ ნებისმიერ შეფასებას ოპონენტები გამოუჩნდებიან. ჩვენთვის კონგრესის მიერ სახელმძღვანელოდ მიღებული დოკუმენტი, მიუხედავად მისი თუნდაც შესაძლო სამართლიანობისა, უბრალოდ განუხორციელებელი და არარეალური სამართლებრივი რომანტიზმის გამოხატულებას წარმოადგენდა. მას უამრავი უზუსტობა, უტოპიური წარმოდგენები, მაშინდელი გეოპოლიტიკური და საერთაშორისო ვითარების აბსოლუტური შეუფასებლობა, გულუბრყვილო სქემები ედო საფუძვლად.
სხვას ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, ქართველი ხალხი და მით უფრო, საქართველოს მრავალეროვანი მოსახლეობა იმპერიასთან ღია ომში არ ჩაებმებოდა და თავს არ გაწირავდა.
მაგრამ როგორვ ვთქვით, აღნიშნული ობიექტური შეფასება არ არის მთავარი სულაც. მთავარი ისაა, სუმბათაშვილის `პროექტის~ სამოქმედო პროგრამად მიღება-დამტკიცებით, ე. წ. ეროვნული კონგრესი პრინციპულად და სტრატეგიულად დაუპირისპირდა ახალ ეროვნულ ხელისუფლებას. მან ახალი შემადგენლობის უზენაესი საბჭო ფაქტიურად, კრემლისა და საბჭოთა იმპერიული ხელისუფლების თანამებრძოლად, მის მიერ შექმნილ სტრუქტურად და, ამდენად, არაკანონიერ ხელისუფლებად გამოაცხადა. ამგვარი იურიდიულ-სამართლებრივი მანიპულაციების შემდეგ ე. წ. ეროვნულ კონგრესს ისღა დარჩენოდა, ეროვნულ ხელისუფლებას ჯერ პრინციპულად, შემდგომში კი სამკვდრო-სასიცოცხლოდ დაპირისპირებოდა. აი, ეს იყო მთავარი.
აღნიშნულ-განხილული სამოქმედო პროგრამის მიხედვით, ე. წ. ეროვნულმა კონგრესმა ჭეშმარიტ, ნამდვილ ეროვნულ მოძრაობად გაიფორმა თავი და თითქოს ცრუ, გარეშე ძალის დაკვეთის შემსრულებელ ეროვნულ მოძრაობას ე. ი. უზენაეს საბჭოს დაუპირისპირდა. შეუძლებელია არ ითქვას, 1990 წლის 30 ნოემბერს, როცა თავის მეორე სესიაზე შეიკრიბა, ე. წ. ეროვნული კონგრესის არც ერთ წევრს ან არ გაუცნობიერებია, ან ვერ გაიცნობიერა ან კიდევ მშვენივრად მოეხსენებოდა, რასაც აკეთებდა, რომ, ფაქტიურად, ჯერჯერობით სამართლებრივ-პოლიტიკურ ომს უცხადებდა ახალ ეროვნულ ხელისუფლებას, რომელიც თუნდაც `მონუსხულმა,~ `შემცდარმა~ ქართველმა ხალხმა და ქვეყნის მრავალეროვანმა მოსახლეობამ აირჩია. ეს უკანასკნელი კი რა თქმა უნდა, არც მოტყუებული გახლდათ, არც მონუსხული. მან უბრალოდ, ორ გზას შორის თავისუფლებისაკენ მიმავალი შედარებით რეალური გზა აირჩია.
იყო კონგრესმენთა ერთი ნაწილი, რომელმაც ორივე არჩევნებში მიიღო მონაწილეობა და შესაძლოა იმით იტყუებდა თავს, რომ მოსალოდნელ კონფრონტაციას შეაკავებდა. მაგრამ მათი ამგვარი წარმოდგენა ილუზორული და უსუსური აღმოჩნდა. საბოლოო ჯამში, კონგრესმენთა კონფრონტაციულ გადაწყვეტილებას ახალგაზრდულ ამბიციურობასთან ერთად დიდი და სერიოზული პოლიტიკური არჩევანისათვის აუცილებელი პასუხისმგებლობის ნაკლებობა განაპირობებდა, რა თქმა უნდა, საკუთარი ხალხისა და ქვეყნის წინაშე.
ერთი სიტყვით, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, თ. სუმბათაშვილის მიერ წარმოდგენილი პროექტი კონგრესის მეორე სესიამ მომავალი საქმიანობის `საფუძვლად~ და სახელმძღვანელოდ დაამტკიცა. ეს იყო დადგენილება #1.
#2 დადგენილებით კონგრესმა პრეზიდიუმი აირჩია, რომელსაც, ასე გამოდის, დაუმორჩილებლობის სტრატეგიის გზით დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში უნდა ეხელმძღვანელა, რაც პირველ რიგში, ესეც ასე გამოდის, ახალი ეროვნული ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლას ნიშნავდა. პრეზიდიუმში შედიოდნენ: ი. ბათიაშვილი, გ. გოგბაიძე, მ. გიორგაძე, ჯ. იოსელიანი, გ. კობახიძე, რ. მიქაბერიძე, ვ. მთავრიშვილი, გ. ჟორჟოლიანი, ი. სარიშვილი, თ. სუმბათაშვილი, თემ. ფიფია, თორ. ფიფია, ი. ქადაგიშვილი, თ. შარმანაშვილი, თ. ჩხეიძე, ი. წერეთელი, გ. ხაინდრავა, ი. ხაინდრავა, ვ. ხუხუნაიშვილი, ნ. ჭავჭავაძე, გ. ჭანტურია. სხვათა შორის, პირველი სესიის მიერ არჩეული პირებიდან, მეორე სესიის მიერ არჩეულ პრეზიდიუმში სხვადასხვა მიზეზებით აღარ მოხვდნენ: ნოე გელაშვილი, ვახტანგ გოგუაძე, თამაზ კვაჭანტირაძე, ვიქტორ რცხილაძე, ზაზა სიხარულიძე. მათ მაგივრად პრეზიდიუმი შეავსეს: მ. გიორგაძემ, რ. მიქაბერიძემ, თორ. ფიფიამ, თ. ჩხეიძემ, გ. ხაინდრავამ, ვ. ხუხუნაიშვილმა.
იმის თქმა გადაჭარბებული იქნებოდა, თითქოს კონგრესის შემადგენელი ყველა პარტია და ორგანიზაცია ერთნაირად ებრძოდა ხელისუფლებას. უკანასკნელის მიმართ მწვავე დაპირისპირებით გამოირჩეოდნენ ეროვნულ-დემოკრატები, მოქალაქეთა ლიგა (ვ. მთავრიშვილი), წმინდა ილია მართლის საზოგადოების რიგებიდან გამოყოფილი ფრაქცია (გ. გოგბაიძის ჯგუფი), ი. ჭავჭავაძის საზოგადოება, `მხედრიონი~. ეს ჯგუფები და მათი ლიდერები განსაკუთრებული შეურიგებლობით გამოირჩეოდნენ და გამორიცხავდნენ ზვიად გამსახურდიასთან კომპრომისს. გავიხსენოთ გ. ჭანტურიას ინტერვიუ სომხური გაზეთის `რესპუბლიკა არმენიისადმი,~ რომელშიც ახალი ეროვნულ-დემოკრატების ლიდერი არც მალავდა თავის მტრულ დამოკიდებულებას ხელისუფლებისადმი. `მოსალოდნელია მკვეთრი კონფრონტაცია კონგრესსა და უზენაეს საბჭოს შორის. კონგრესი, ალბათ მიმართავს უკიდურეს რადიკალურ პოლიტიკას (და არა სამხედრო) ზომებს უზენაესი საბჭოს წინააღმდეგ. ჩვენ, გვსურს, შეძლებისდაგვარად, უზენაესი საბჭოს კომპრომეტირება და მისი, ასე ვთქვათ, საქართველოს გარეშე დატოვება~. ამის შემდეგ, კვლავ გავიმეორებთ ჭანტურიას სტრატეგიას ხელისუფლების მიმართ: `კონსენსუსი ჩვენს შორის შეუძლებელია. თუ ჩვენ კონსენსუსზე წავალთ, უნდა დავუთმოთ მტერს, რაც არ მოხდება, ეს შეუძლებელია, ჩვენ არ წავალთ ასეთ ნაბიჯზე.~
კონგრესის სხვა ზოგიერთ წევრს შეეძლო ეთქვა, რომ არ იზიარებდა ჭანტურიას ამგვარ დაუჯერებლად მწვავე განცხადებებს. 1990 წელს დეკემბრის დასაწყისში კონგრესმა თითქოს მოლაპარაკებების წამოწყებაც სცადა უზენაეს საბჭოსთან, თითქოს მასთან ურთიერთობის გასარკვევად. 4 დეკემბერს შედგა კონგრესის კრება, რომლის გადაწყვეტილებით პრეზიდიუმის წევრებს მ. გიორგაძეს და გ. ხაინდრავას წინასწარი შეხვედრა უნდა გაემართათ ხელისუფლებასთან, კონგრესისა და საბჭოს მხარეთა შორის საერთო მოლაპარაკებების შესაძლებლობის შესახებ. კონგრესი პირობას იძლეოდა, რომ უკიდურეს ზომებს არ მიმართავდა, სანამ საბჭოსთან ურთიერთობა არ გაირკვეოდა. მანამდე კონგრესი მხოლოდ `მხედრიონის~ მხარდამჭერთა მიტინგებს გამართავდა ოპერისა და ბალეტის თეატრთან.
ამ დროს უკვე მიმდინარეობდა `მხედრიონელთა~ შიმშილობის აქცია ოპერისა და ბალეტის თეატრის მიმდებარე ტერიტორიაზე. ამის საპასუხოდ უზენაესი საბჭოს შენობის წინ, შიმშილობა წამოიწყეს ხელისუფლების მომხრე წმინდა ილია მართლის საზოგადოების წევრებმა. ისინი მოითხოვდნენ, ხელისუფლებისათვის ნორმალური მუშაობის შესაძლებლობა მიეცათ, ოღონდ ვის სთხოვდნენ ამას, გაუგებარი ჩანდა. უფრო გასაგები გახლდათ მათი მეორე მოთხოვნა _ ხელისუფლებას აელაგმა უკანონო შეიარაღებული ფორმირებების საქმიანობა. მოშიმშილეები, რა თქმა უნდა, პირველ რიგში, მხედრიონს გულისხმობდნენ.
დეკემბრის თვეში ჯერ კიდევ არსებობდა ილუზია, კონგრესსა და უზენაეს საბჭოს შორის, ურთიერთობის ნორმალიზაციის შესაძლებლობის შესახებ. 8 დეკემბერს მწერალთა კავშირის სასახლეში დაპირისპირებული მხარეების წარმომადგენელთა შეხვედრაც შედგა. შეიქმნა პარიტეტულ საწყისებზე კომისია და დაინიშნა მოლაპარაკებების დაწყების დრო _ 1990 წლის 13 დეკემბრის 12 საათი. მიუხედავად ორმხრივი ცდებისა, ურთიერთობის მოგვარება შეუძლებელი აღმოჩნდა. მხარეების გამართლება-დადანაშაულების ტრადიციულ გზას არც აქ გავყვებით. ზოგადად, ორივე მხარე დამნაშავე გახლდათ, მაგრამ კონკრეტულად მხოლოდ ერთი მხარე შეიძლებოდა არსებულ ვითარებაში მთავარი დამნაშავე ყოფილიყო _ კონგრესი, რომელიც შეურიგებლად დაუპირისპირდა ახალ ეროვნულ ხელისუფლებას.
ერთი რამ ფაქტია, მიუხედავად აზრთა არც თუ მთლად იდენტურობისა, ე. წ. ეროვნული კონგრესის შემადგენელი პარტიები და ორგანიზაციები სულ უფრო იზიარებდნენ და სამოქმედოდ იღებდნენ გ. ჭანტურიას და მისი მომხრეების ხელისუფლებისადმი შეურიგებელ, კონფრონტაციულ გენერალურ კურსს. სხვა დანარჩენი მეორეხარისხოვანი ხდებოდა. საქმეს რა თქმა უნდა ვერ უშველიდა 21 დეკემბერს ირ. წერეთლის მიერ გამოცხადებული შიმშილობა _ კონგრესსა და საბჭოს შორის ურთიერთობის მოგვარების მოთხოვნით. არც აქციის ხასიათი და არც მიზანი, მაშინ სერიოზულად არავის მიუღია.

მხედრიონი ხელისუფლების წინააღმდეგ. ვითარების გამწვავების თავისებურ დეტონატორად იქცა `მხედრიონის~ მოქმედება და უზენაესი საბჭოს დამოკიდებულება არაფორმალურ შეიარაღებულ ფორმირებებთან. ბუნებრივი არ უნდა იყოს, მაგრამ ჩვენს საზოგადოებაში დღესაც `მხედრიონის~ მიმართ არსებობს კლანური, ვიწრო პარტიულ-პიროვნული დამოკიდებულება და შეფასებები ამ შეიარაღებული ფორმირების მიერ შესრულებული როლის შესახებ. ერთნი მას პატრიოტულ ორგანიზაციად მიიჩნევენ, მეორენი _ ბანდიტურ, კლანურ დაჯგუფებად. არის შერეული შეფასებებიც, რომელნიც შუალედური პოლიტიკური პარტიების მოღვაწეთა შეხედულებებში ფიქსირდება _ ისიც და ისიც. ჩვენ მოვლენათა განვითარებას მივყვეთ და შევეცადოთ მათ თავ-თავისი ადგილი მივუჩინოთ.
`მხედრიონის~ ადრინდელ საქმიანობას ნაკლებად შევეხებით, ამიტომაც შეიძლება დავეთანხმოთ რიგ ავტორთა და პოლიტიკოსთა აზრს, რომლის მიხედვითაც `მხედრიონი~ თავდაპირველად შეიარაღებულ პატრიოტულ თვითმოქმედ ორგანიზაციას წარმოადგენდა და პოზიტიურ ფუნქციას ასრულებდა საქართველოს კონფლიქტურ რაიონებში. მსგავსი შეიარაღებული ფორმირებები სხვაც შეიქმნა _ `იმედი~, `თეთრი გიორგი~, მერაბ კოსტავას საზოგადოება……1990 წლისათვის შეიარაღებული ჯგუფები ბევრ პოლიტიკურ პარტიას ჰყავდა.
ამგვარი პროცესი მსგავს ეროვნულ თუ სოციალურ აფეთქებათა პერიოდში ყველა დროსა და ბევრი ქვეყნის ისტორიისათვის გახლდათ დამახასიათებელი და საქართველო არ იყო გამონაკლისი. როდესაც XX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის იმპერიაში და საქართველში პოლიტიკური პარტიები წარმოიქმნა, მათაც გააჩნდათ ძლიერი მებრძოლი რაზმები. სწორედ სოციალ-დემოკრატიული, სოციალისტ-ფედერალისტების, ესერებისა თუ ანარქისტების შეიარაღებული რაზმეულები, საბრძოლო `დრუჟინები~ დაუპირისპირდნენ რომანოვთა რუსეთის მონარქიას, მის პოლიცია-ჟანდარმერიას, არმიას, ისინი აწყობდნენ შეიარაღებულ თავდასხმებს, ექსპროპრიაციებს, წითელ ტერორისტულ აქტებს, იცავდნენ საპროტესტო აქციებს და ა. შ. როდესაც ხელისუფლებამ თბილისში სომეხ-თათართა სისხლისღვრის პროვოცირება სცადა, შეიარაღებული სოციალ-დემოკრატები პატრულირებდნენ თბილისის ქუჩებში და თავიდან ააცილეს ქალაქს სისხლისღვრა. ეს იყო XX საუკუნის დასაწყისში. XX საუკუნის ბოლოსაც მსგავსი მოვლენები განვითარდა.
მაგრამ, აი, ჩატარდა 28 ოქტომბრის მრავალპარტიული არჩევნები, ქვეყნის მმართველობის სათავეში მოვიდნენ ეროვნული ძალები, რომლებსაც მოსახლეობის დიდმა უმრავლესობამ მხარი დაუჭირა. ამ ხელისუფლებამ გამოაცხადა გარდამავალი პერიოდი, რომლის განმავლობაში უნდა მოემზადებინა საფუძველი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის. ფაქტიურად, შეიქმნა გარდამავალი ტიპის სახელმწიფო, დეფაქტო ეროვნული ხელისუფლებით. ასეთ სახელმწიფოში დემოკრატიული სისტემა მოითხოვდა ხელისუფლებისადმი ოპოზოციური პარტიების არსებობას, ფუნქციონირებას და ისინი არსებობდნენ და ფუნქციონირებდნენ კიდეც. მაგრამ ასეთ სახელმწიფოში ხელისუფლება ვერ მოითმენდა და არც უნდა მოეთმინა ხელისუფლებისადმი მტრულად განწყობილი შეიარაღებული ფორმირებების არსებობა და ფუნქციონირება.
სწორედ ამგვარ პათოსს გამოხატავდა 1990 წლის 1 დეკემბერს საქართველოს რესპუბლიკის პროკურორის ვ. რაზმაძის სატელევიზიო გამოსვლა. მან დააფიქსირა ქვეყანაში შექმნილი მძიმე კრიმინალური ვითარება, რომლის შექმაში მთავარი წილი შეიარაღებულ ფორმირებებს მიუძღოდათ. პროკურორი ასახელებდა ციფრებს: 48 მკვლელობა, 76 სხეულის განზრახ დაზიანება, 23 თავდასხმა მილიციის მუშაკებზე, 47 ყაჩაღობა, 46 ძარცვა, 461 ქურდობა, მოქალაქეთა გატაცების 5 შემთხვევა… ეს ყველაფერი უკანასკნელი ორი თვის განმავლობაში გახლდათ მომხდარი და აქედან, ერთი თვე და ორი კვირა ეროვნული ხელისუფლების პერიოდზე მოდიოდა.
აქ საუბარი იმდენად არ ეხებოდა ჩვეულებრივი სისხლის სამართლით გათვალისწინებულ დანაშაულობებს. საუბარი იყო, რიგ დანაშაულობათა გამომწვევ და მკვებავ შეიარაღებულ ფორმირებებზე, რომელნიც სახელმწიფოში ფუნქციონირებას განაგრძობდნენ და, რაც მთავარია, არსებული ხელისუფლების წინააღმდეგ განწყობას არც მალავდნენ. ჯ. იოსელიანს და მის მომხრეებს, თუ `ბიჭებს,~ როგორც მოქალაქეებს, სრული უფლება ჰქონდათ არსებული ხელისუფლების მიმართ ნეგატიური დამოკიდებულება ჰქონოდათ, მაგრამ მათ უფლება აღარ ჰქონდათ ეარსებათ, როგორც შეიარაღებულ ფორმირებებს, რომელნიც არსებული ხელისუფლების წინააღმდეგ იყვნენ განწყობილნი. ეროვნულ ხელისუფლებას, _ თუ 1990 წლის 28 ოქტომბერს, არჩევნების შედეგად, ქვეყნის სათავეში მოსულ მმართველობას ქართული ისტორიოგრაფია ასეთ ხელისუფლებად მიიჩნევს, მაშინ ისიც უნდა აღიარებულ იქნას, რომ ამგვარ ხელისუფლებას სრული მორალური, პოლიტიკური და ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი უფლება-მოვალეობა გააჩნდა _ შეიარაღებული თვითმოქმედი ფორმირებების ქმედემა კანონიერების ფარგლებში მოექცია. ეს უფლება-მოვალეობა უზენაესმა საბჭომ გამოიყენა და შეასრულა კიდეც.
მხედველობაში გვაქვს უზენაესი საბჭოს მიერ მიღებული ორი დოკუმენტი.
პირველი გახლდათ 1990 წლის 20 დეკემბრის საქართველოს რესპუბლიკის კანონი საქართველოს რესპუბლიკის შინაგანი ჯარების, ეროვნული გვარდიის შესახებ. როგორც კანონის დასახელება იუწყებოდა, იქმნებოდა ქვეყნის რეგულარული შეიარაღებული ძალა, რომელიც მოწოდებული იქნებოდა, დაეცვა ქვეყნის ინტერესები, მისი ტერიტორიული მთლიანობა, მოქალაქეთა კონსტიტუციური უფლებები, `დანაშაულებრივი ხელყოფისა და ანტისაზოგადოებრივი მოქმედებისაგან~.
მომავალში გათვალისწინებისათვის გამოგვადგება, ამიტომ აქვე აღვნიშნავთ და გავითვალისწინოთ, რომ შინაგან ჯარს, ეროვნულ გვარდიას ეკისრებოდა არა მარტო საარმიო ფუნქცია, არამედ საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის ფუნქციაც. კანონი იუწყებოდა გვარდიის მოვალეობას, მონაწილეობა მიეღო `საზოგადოებრივი წესრიგის დამრღვევთა აღკვეთაში, თუ ამ დარღვევებს მასობრივი ხასიათი აქვს, საფრთხეს უქმნის მოქალაქეთა სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას, იწვევს საწარმოების, დაწესებულებებისა და ორგანიზაციების მუშაობის დეზორგანიზაციას… მონაწილეობს ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოს მიერ გამოცხადებული საგანგებო წესების განხორციელებაში, საგანგებო ვითარების შედეგების ლიკვიდაციაში, ხელს უწყობს საქართველოს რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა ორგანოებს საზიგადოებრივი წესრიგის დაცვაში~ და ა. შ.
რა თქმა უნდა, ოპონენტურ ძალებს შეიძლებოდა პრეტენზია წამოეყენებინათ ეროვნული გვარდიის ფუნქციების მიზანშეწონილობის შესახებ და შიში გამოეთქვათ დემოკრატიული ნორმების შეზღუდვის გამო. ხელისუფლებას შეეძლო გასჩენოდა ცდუნება და სამხედრო ძალა ოპოზიციური მოძრაობის წინააღმდეგ გამოეყენებინა. მაგრამ, როდესაც იმ პერიოდის ხელისუფლების მიერ მიღებულ ღონისძიებებზე ვსაუბრობთ, არ უნდა დაგვავიწყდეს მაშინდელი გარემომცველი საბჭოთა იმპერიული სივრცე. საქართველოს ხელისუფლება აუცილებლად უნდა შერიგებოდა პოლიტიკურ რეალიებს და მისი გათვალისწინებით გადაედგა ნაბიჯები. ამ შემთხვევაში მან შესაქმნელ სამხედრო ფორმირებას არ უწოდა არმია, თუმცა სწორედ ამ უკანასკნელის შექმნა უნდოდა. მან რეგულარული არმიის შექმნის მიზანი, შენიღბა შინაგანი ჯარის ფორმით და მიანიჭა მას საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის ფუნქცია, რათა იმპერიის ხელისუფლებისაგან მორიგი თავდასხმის საბაბი აეცილებინა თავიდან. ხელისუფლება რეალისტურად და გონივრულად მოიქცა.
მიიღო რა კანონი ეროვნული გვარდიის შესახებ, ხელისუფლებამ მასში გაერთიანებისაკენ მოუწოდა შეიარაღებულ ფორმირებებში გაერთიანებულ პირებს, პატრიოტულად და სახელმწიფოებრივად განწყობილ ადამიანებს. ზვიად გამსახურდიას რწმენით, გვარდიაში შევიდოდნენ ყოფილი შეიარაღებული ფორმირებების წრიდან `ღირსეული ადამიანები, ვინც არ დაისახავდა მიზნად საქართველოს ეროვნულ მთავრობასთან ბრძოლას და კონფრონტაციას.~4
შეიარაღებული თვითმოქმედი ფორმირებების ლიდერებისა და პირადი შემადგენლობის წინაშე დაისვა საკითხი: თუ ისინი მიზნად ისახავდნენ ქვეყნის ინტერესებისა და უსაფრთხოების დაცვას, მაშინ ეროვნული გვარდია სწორედ ამ მიზნით იქმნებოდა და მასში უნდა გაერთიანებულიყვნენ. თუ ისინი ამას არ გააკეთებდნენ, გვარდიაში არ წავიდოდნენ, მაშინ იარაღი მაინც უნდა ჩაებარებინათ, ხოლო თუ ამ უკანასკნელსაც არ გააკეთებდნენ, ეს უკვე ნიშნავდა ხელისუფლებისადმი ღია წინააღმდეგობას, დაუმორჩილებლობას. მიუხედავად ამისა, ამგვარი შეიარაღებულ ფორმირებათა არსებობა ჯერ კიდევ არ ნიშნავდა ანტისახელმწიფოებრივ და უკანონო ქმედებას იურიდიული თვალსაზრისით. ჯერ კიდევ არ არსებობდა კანონი, სამთავრობო გადაწყვეტილება, რომელიც შეიარაღებულ ფორმირებათა ფუნქციონირებას კანონის ჩარჩოში მოაქცევდა და ეს ხელისუფლებას აუცილებლად უნდა გაეკეთებინა.
გააკეთა კიდეც. 1990 წლის 28 დეკემბერს უზენაესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება `კანონით გაუთვალისწინებული შეიარაღებული ფორმირებების აკრძალვის შესახებ.~ დადგენილების მნიშვნელობის გამო, მოვიყვანთ მის სრულ ტექსტს:
`იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ მიიღო კანონი შინაგანი ჯარების – ეროვნული გვარდიის შესახებ, რაც აძლევს შესაძლებლობას საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, მოიხადონ თავიანთი საპატიო ვალი სამშობლოს წინაშე, და აგრეთვე მხედველობაში იღებს რა იმ გარემოებას, რომ რესპუბლიკაში მოქმედი კანონით გაუთვალისწინებელ ფორმირებებს დესტაბილიზაცია შეაქვთ საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში, საფრთხეს უქმნიან სამოქალაქო მშვიდობას, მოქალაქეთა სიცოცხლესა და კანონით დაცულ ინტერესებს,
საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭო ადგენს:
1. აიკრძალოს რესპუბლიკაში კანონით გაუთვალისწინებელი შეიარაღებული ფორმირებების შექმნა და მოქმედება;
2. წინადადება მიეცეთ კანონით გაუთვალისწინებელ შეიარაღებულ ფორმირებებში გაერთიანებულ პირებს, ერთი თვის ვადაში ჩააბარონ იარაღი საქართველოს რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა ორგანოებს;
3. დადასტურდეს, რომ თუ ამ დადგენილების მეორე პუნქტში აღნიშნული პირები დათქმულ ვადაში ნებაყოფლობით ჩააბარებენ იარაღს, მათ მიმართ არ იქნება გამოყენებული კანონით გათვალისწინებული პასუხისმგებლობის ღონისძიებანი.~5
კიდევ ერთხელ აღვნიშნავთ და ხაზსაც ვუსვამთ, რომ ამ ფორმირებებმა გარკვეული პოზიტიური როლი შეასრულეს ეთნოკონფლიქტურ რაიონებში ეროვნული მოძრაობისა და ინტერესების დასაცავად. აღარც რომელიმე პარტიის პოზიციის დაცვის კუთხით შევაფასებთ მათ საქმიანობას. ჩვენთვის ამოსავალი გარემოებაა, იმჟამად შექმნილი და არსებული სამართლებრივი მდგომარეობა და კანონი. აღნიშნულმა დადგენილებამ სამართლებრივ ჩარჩოში მოაქცია შეიარაღებული ფორმირებების არსებობა და მიიჩნია ისინი არაკანონიერად, მიანიჭა მათ `კანონით გაუთვალისწინებელი შეიარაღებული ფორმირებების~ სტატუსი, აქედან გამომდინარე შედეგების გათვალისწინებით.
ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ხელისუფლებამ ამ ფორმირებების წევრების მიმართ რეპრესიები კი არ გამოაცხადა, არამედ მათ მისცა საშუალება, არარეპრესირებად გარემოში ემოქმედათ, როგორც რესპუბლიკის მოქალაქეებს. ამის შემდეგ, შეიარაღებულ ფორმირებათა ლიდერების და პირადი შემადგენლობის წარმომადგენლების წინაშე დაისვა საკითხი: ისინი ან უნდა დამორჩილებოდნენ კანონს, ჩაებარებინათ იარაღი, შეეწყვიტათ ფუნქციონირება, როგორც კანონით გაუთვალისწინებელ ფორმირებებს და განეგრძოთ ჩვეულებრივი სამოქალაქო ცხოვრება, თუნდაც, როგორც ხელისუფლებისადმი ოპოზიციურად განწყობილ პირებს; ან არ უნდა დამორჩილებოდნენ ხელისუფლების დადგენილებას და განეგრძოთ შეიარაღებული ფორმირების სახით ფუნქციონირება. უკანასკნელ შემთხვევაში, ისინი იქნებოდნენ `კანონით გაუთვალისწინებელი შეიარაღებული ფორმირებების~ სტატუსის მდგომარეობაში და შესაბამისად, როგორც არაკანონიერ ძალას, პასუხიც უნდა ეგოთ კანონის წინაშე. აღნიშნული დადგენილების მიღების შემდეგ, საქართველოში არსებული ყველა შეიარაღებული ფორმირება _ `მხედრიონი~ იქნებოდა ეს, მერაბ კოსტავას საზოგადოება, `იმედი~, `თეთრი გიორგი~ თუ ნებისმიერი პოლიტიკური პარტიის შეიარაღებული დაჯგუფება _ იარაღის ჩაუბარებლობის შემთხვევაში, იქცეოდა არაკანონიერ, კანონსაწინააღმდეგო, ანტისაზოგადოებრივ ძალად და პიროვნებად, რომელთა წინააღმდეგ უნდა განხორციელებულიყო კანონით გათვალისწინებული ზომები.
აი, ამ თვალსაზრისით უნდა მივუდგეთ ზემოაღნიშნულ ფორმირებათა თუ ორგანიზაციათა ქმედებას და არა რომელიმე პოლიტიკური ბანაკის რაგინდარა თვითშემოქმედებითი, ვიწროპარტიული თუ ვიწროპიროვნული შეხედულებებით.
ახლა ვნახოთ, როგორი პოზიცია დაიკავა ზემოაღნიშნული დადგენილების მიმართ, სხვა შეიარაღებული ფორმირებებისაგან გამორჩეულმა `მხედრიონმა~ და მისმა ლიდერმა. ნაწყვეტი ჯ. იოსელიანის იმდროინდელი რეაგირებებიდან, რომელიც შინაარსობრივად, ცინიკურობით და იუმორით გამახალისებელი იქნებოდა, სამწუხარო და მძიმე პერსპექტივის შემცველი რომ არ ყოფილიყო (ისევე, როგორც მისი სხვა უამრავი გამონათქვამები _ დ. შ.). აი, რას ამბობდა `მხედრიონელთა~ არაორდინალური თავკაცი:
`ეროვნული გვარდია ეს არის ნამდვილი ბლეფი. არავითარი გვარდია საქართველოში არ არსებობს. ეს არის იგივე მოსკოვის შინაგანი ჯარების გაძლიერების პროცესი…
ჩვენ დავემორჩილებით მხოლოდ ისეთ ორგანოს, რომელიც იქნება მთელი ქართველი ხალხის ნებისა და ინტერესების გამომხატველი. პირადად ვინმეს, თუნდაც ზვიად გამსახურდიას ან სხვას, ჩვენ არ დავემორჩილებით. ჩვენ ისე დავრჩებით, როგორც შევიქმენით. თუ ვინმე ჩვენს დაშლას მოინდომებს, ვურჩევ, ილუზიებს თავი დაანებოს. მართალია, სისხლი დაიღვრება, მაგრამ ყველამ იცოდეს, რომ ჩვენი მოწინააღმდეგის იარაღი ჩვენს ხელში გადმოვა. სხვა გამოსავალი არ არის. თუ რუსის ჯარს მოიშველიებენ, ჩვენ ტყეში გავალთ და იქიდან ვიბრძოლებთ.~6
ეს გახლდათ ჯ. იოსელიანისა და `მხედრიონის~ არჩევანი. ხელისუფლების არცნობა, არსებული სახელმწიფოს და კანონის შეუსრულებლობა და, ფაქტიურად, უკვე ზემოაღნიშნული დადგენილების შეუსრულებლობა _ სახელმწიფოსა და ხელისუფლების მიმართ შეიარაღებული კონფრონტაციის მდგომარეობაში გადასვლა, რასაც, ჩვეულებრივად, ამბოხება ჰქვია. ასეთ შემთხვევაში ნებისმიერი სახელმწიფოს, არადემოკრატიულის თუ დემოკრატიულის ხელისუფლება ერთადერთ ბუნებრივ თავდაცვით ღონისძიებას მიმართავს _ კანონდაცვით ზომებს ახორციელებს.
`მხედრიონთან~ დამოკიდებულებაში კი ხელისუფლებამ აშკარა სისუსტე გამოავლინა. ჯერ ერთი, მან მთელი თვენახევრის განმავლობაში, თავისივე დაპირებული კანონით გათვალისწინებულ ზომებს არ მიმართა _ იარაღის ჩაუბარებლობის შემთხვევაში, ერთ თვეში კანონის აღსრულების შესახებ. და რაც მთავარია, მეორე გარემოება _ `მხედრიონის~ ლიკვიდირების საქმეში, ხელისუფლების ნებით თუ უნებლიეთ, ჩართული აღმოჩნდა იმპერიის ხელისუფლება და არმია. ოპოზიციას ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრალდების წაყენების ძლიერი არგუმენტი გაუჩნდა.
1990 წლის 20 თებერვალს გამოქვეყნდა საქართველოს რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცნობა, რომელიც რამდენიმე სერიოზულ სიყალბეს შეიცავდა და ბრეჟნევისდროინდელი საინფორმაციო საშუალებების ცნობების სტილში იყო შედგენილი.
`ცნობის~ მიხედვით, 17 თებერვლის ღამით, `ერთ-ერთი სამხედრო ნაწილის შენაერთს,~ რომელიც დაგეგმილი საწვრთნელი მეცადინეობიდან ბრუნდებოდა, შავნაბადას გადასახვევთან სროლა აუტეხეს `უცნობმა~ პირებმა. საპასუხო და ორმხრივი სროლის დროს დაიჭრა ორი სამხედრო მოსამსახურე და ერთი მოქალაქე _ თბილისელი ოთარ ბურჭულაძე. ორი მოქალაქე დაშავდა _ ქუთაისელი ვაჟა კარანაძე და თბილისელი მალხაზ რაზმაძე. სამხედრო მოსამსახურეებმა შავნაბადაზე განლაგებული კორპუსებიდან ამოიღეს სხვადასხვა ცეცხლსასროლი იარაღი _ ავტომატები, შაშხანები, პისტოლეტები, `დიდძალი ტყვია-წამალი და ასაფეთქებელი მასალები,~ სხვადასხვა ორგანიზაციებიდან გატაცებული ოცამდე მსუბუქი და სატვირთო მანქანა. დააკავეს ამდენივე `მხედრიონელი.~7
საინფორმაციო ცნობა რბილ საყვედურსაც შეიცავდა ანონიმური ადრესატების მიმართ: `რა თქმა უნდა, ვერ მოვიწონებთ სამხედროების მიერ შავნაბადაზე განხორციელებულ თუნდაც საპასუხო აქციას”.
შინაგან საქმეთა სამინისტრო განგებ და წინასწარგანზრახული მიზეზის გამო, არ ასახელებდა აქციის განმახორციელებელ საბჭოთა კავშირის შეიარაღებული ძალების ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქის არმიის ნაწილებს. სამინისტროს `ცნობა~ იგივე მიზეზით მალავდა, რომ ოლქის სარდლობამ წინასწარ დაგეგმილი და კარგად ორგანიზებული სამხედრო ოპერაცია ჩაატარა შავნაბადაზე განლაგებული `მხედრიონის~ წინააღმდეგ. ამ ოპერაციის შედეგად, შავნაბადაზე არსებული `მხედრიონის~ დაჯგუფება, მისი `სამხედრო არსენალის~ ნაწილი, რაც იმ დროს იქ ინახებოდა, განადგურდა. ამას იმიტომ ვამბობთ, რომ `არსენალის~ დიდი ნაწილი `მხედრიონელებმა~ წინა დღეებში გადამალეს.
აი, ამ სალიკვიდაციო აქტის შემდეგ, მეორე დღეს, 19 თებერვალს, შინაგან საქმეთა სამინისტრომ თბილისსა და სხვა ქალაქებში `მხედრიონის~ მთელი `ელიტა~ დააპატიმრა. პირველ რიგში დააპატიმრეს მეგობრის ოჯახში დამალული `მხედრიონის~ სული და გული ჯ. იოსელიანი, მისი მოადგილე _ ზაზა ვეფხვაძე. ატამანებთან ერთად, აიყვანეს `მხედრიონის~ რაიონული ფილიალების მეთაურები: გურჯაანის დაჯგუფების მეთაური სიმონ არაქელოვი, წევრები: ზ. გველუკაშვილი, გ. კაპანაძე; ყვარლის ორგანიზაციის წევრები: გ. იმერლიშვილი, ზ. ოთარაშვილი, გ. სახეჩელაშვილი, ნ. პატარქალიშვილი, გ. სეფაშვილი, ტ. ვარსიმაშვილი, ზ. შაოშვილი, გ. ბუტუკლიშვილი, დ. მიჩელაშვილი, ა. იობაშვილი, თ. წყალობაძე, ახმეტელები: შ. ლოლაძე, ე. ვაცელაშვილი, ლ. ჩოხტლიშვილი; თელაველები: ვ. ბათიაშვილი…
მხედრიონის შავნაბადას რეზიდენციის ლიკვიდაციას და კახური ელიტის დაპატიმრებას კონგრესის მომხრეთა აღშფოთება მოჰყვა. ისინი ბრალს სდებდნენ ხელისუფლებას მოსკოვთან კავშირში და მხედრიონის წინააღმდეგ აქციის ერთობლივ განხორციელებაში. ლოგიკურად, მართლაც ასე გამოიყურებოდა და საზოგადოებაშიც შეიძლებოდა ბევრს გასჩენოდა ეჭვი, რომ გამსახურდიას ხელისუფლება ამიერკავკასიის სამხედრო სარდლობას წინასწარ შეუთანხმდა ან, ყოველ შემთხვევაში, ხელისუფლება ინფორმირებული იყო რუსი სამხედროების მიერ, რომ `მხედრიონის~ შავნაბადას რეზიდენციის ლიკვიდაციას აპირებდნენ. თუ ეს მართლაც ასე იყო, კონგრესმენებს სრული უფლება ჰქონდათ, გამსახურდია მოსკოვთან ალიანსში დაედანაშაულებინათ ან მის წინააღმდეგ გამოეყენებინათ, როგორც არგუმენტი.
მაგრამ ისიც ხომ უნდა დავუშვათ, რომ ყოველთვის ასე არ ხდებოდა, როგორც რომაელები ირწმუნებოდნენ: პოსტ ჰოკ ერგო პროპტერ ჰოკ – ამის შემდეგ, ე. ი. ამის გამო. საბჭოთა კავშირის ხელისუფლებას და არმიის სარდლობას ისე არაფერი აღიზიანებდათ, როგორც შეიარაღებული ფორმირებების არსებობა ურჩ რესპუბლიკებში. 1991 წლის მოსკოვის აგვისტოს პუტჩის დღეებში, ერთ-ერთი უპირველესი მოთხოვნა, რომელიც პუტჩისტებმა ბალტიის რესპუბლიკებს, საქართველოს და სხვა რესპუბლიკებს წაუყენეს, `უკანონო~ შეიარაღებული ფორმირებების ლიკვიდაცია გახლდათ.
რაც შეეხება არმიის ან სხვა სამხედრო ძალების რაიმე გადაადგილებას რომელიმე რესპუბლიკის ტერიტორიაზე, თუ ასეთ რამეს გადაწყვეტდა, იმპერიის ხელისუფლება ან არმიის სარდლობა არავის არაფერს არ ეკითხებოდა. 1991 წლის თებერვალში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე, ბაბუშერაში, იმპერიის ხელისუფლებამ 250 ჯარისკაცისაგან შემდგარი საარმიო ნაწილი ისე შეიყვანა, საქართველოს ხელისუფლებისათვის არაფერი უკითხავს. კრემლს არც იმისთვის მიუქცევია დიდი ყურადღება, როცა ამის გამო, საქართველოს ხელისუფლებამ მოსკოვს პროტესტი განუცხადა. სრულიად შესაძლებელია შავნაბადას ოპერაციაც იმპერიის ხელისუფლებამ და ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქის სარდლობამ საქართველოს ხელისუფლების ნებართვისა და კითხვის გარეშე გადაწყვიტა და განახორციელა. ეს მით უფრო საფიქრებელია, რომ კრემლის ხელმძღვანელობამ და შესაბამისმა სტრუქტურებმა შესანიშნავად იცოდნენ _ შავნაბადას აქცია კონგრესის მომხრეთა და უზენაესი საბჭოს შორის ურთიერთობის გამწვავების დამატებით ფაქტორად გადაიქცეოდა.
იმას, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ არაფერი უწყოდა ან ყოველ შემთხვევაში წინასწარ შეთანხმებული არ იყო ამიერკავკასიის ოლქის სარდლობასთან, შავნაბადას ოპერაციის შესახებ, თითქოს მოწმობს უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპროტესტო წერილი. იგი გაეგზავნა საბჭოთა კავშირის პრეზიდენტს მ. ს. გორბაჩოვს და თავდაცვის მინისტრს დ. ტ. იაზოვს. წერილში აღნიშნულ-დაფიქსირებული იყო 1991 წლის 18 თებერვალს არაოფიციალურ გასამხედროებულ ფორმირება `მხედრიონისა~ და `საბჭოთა არმიის ქვეგანაყოფს~ შორის მომხდარი შეტაკება, რომლის შედეგადაც, ორივე მხრიდან რამდენიმე კაცი დაიჭრა, ხოლო სამხედროებმა დაბა შავნაბადა დაიკავეს. `საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმი გამოთქვამს პროტესტს საბჭოთა არმიის ქვეგანაყოფის მოქმედებასთან დაკავშირებით, რითაც შეილახა სუვერენული რესპუბლიკის უფლებები~.
ეს ოფიციალური, საერთაშორისო ხასიათის დოკუმენტი თავისთავად გამორიცხავდა ოფიციალურ თბილისსა და მოსკოვს შორის რაიმე გარიგების შესაძლებლობას და მხოლოდ იმას მიუთითებდა, რომ შავნაბადას ოპერაცია წინასწარგანზრახულად თუ განუზრახველად ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქის ქვეგანაყოფმა თუ საერთო სარდლობამ საქართველოს ხელისუფლების გაფრთხილებისა და ნების გარეშე ჩაატარა. ყოველ შემთხვევაში, ეს ვერსია უნდა მივიჩნიოთ სარწმუნოდ მანამდე, სანამ საქართველოს ხელისუფლებას, ან მისი რომელიმე სტრუქტურასა და საბჭოთა კავშირის ხელისუფლებას, ან მის რომელიმე სტრუქტურას შორის რაიმე ფარული გარიგების, შეთანხმების დამადასტურებელი საბუთი აღმოჩნდება. ჯერჯერობით, ასეთი საბუთის არსებობა არავის დაუდასტურებია. ჩვენი მოსაზრების დამადასტურებელი ოფიციალური დოკუმენტები კი არსებობს და ჩვენ ის მოვიყვანეთ.
რა თქმა უნდა, ისიც გასათვალისწინებელია, რომ სახელმწიფოთაშორის თუ სახელმწიფოებრიობის მრავალსაუკუნოვან მსოფლიო პრაქტიკაში უამრავი საიდუმლი გარიგებების, ფარული შეთანხმებების მაგალითები არსებობს, რომელსაც დოკუმენტური ასახვა ან გაფორმება არ ჰქონია. ასეთ შემთხვევაში, ჩვენ შავნაბადას ეპიზოდი გვაქვს მხედველობაში, მით უფრო ძნელია ზემოაღნიშნული გარიგების არსებობის მტკიცება. რა თქმა უნდა ვარაუდი, ჰიპოთეზა, შეიძლება ორივე შესაძლებლობის სასარგებლოდ გამოითქვას, მაგრამ მტკიცება წყაროსა და დამადასტურებელ საბუთს მოითხოვს და ეს გარემოება საისტორიო, გნებავთ, ნებისმიერი მეცნიერების ურღვევი კანონია.
მაგრამ ზემოთმოყვანილი რომაული სენტენცია, შეურიგებელი ოპოზიციისათვის ცალსახა ჭეშმარიტება აღმოჩნდა. შავნაბადას ოპერაცია და მხედრიონის მეთაურების დაპატიმრება ერთმანეთს მოჰყვა და ერთდროულად მოხდა. მაშასადამე, საქართველოს ხელისუფლება წინასწარ იყო შეთანხმებული კრემლთან. შეურიგებლებს დამატებითი არგუმენტი გაუჩნდათ და დაუყოვნებლივ დაიწყეს ოკუპანტებთან ალიანსში მყოფი უზენაესი საბჭოსა და მისი ხელმძღვანელის გააფთრებული კრიტიკა. 18 თებერვალს, შუადღისას, ოპერისა და ბალეტის თეატრთან ანტისამთავრობო მიტინგი გაიმართა. იქ გამომსვლელმა ორატორებმა ჯ. იოსელიანმა, გ. ჭანტურიამ და სხვებმა შავნაბადას ოპერაციის ორგანიზებაში ბრალი რესპუბლიკის პარლამენტსა და მის თავმჯდომარეს დასდეს.
იმავე დროს მიმდინარეობდა მიტინგი პარლამენტის შენობის წინ. იქ გამომსვლელებმა: ზ. გამსახურდიამ, თ. ქორიძემ, მ. ძოძუაშვილმა, გ. ხოშტარიამ და სხვებმა, პირიქით, მხედრიონს დასდეს ბრალი, რომ წინასწარ შეთანხმებულნი იყვნენ სამხედროებთან და ოპერაციაც მათ მიერ იყო ინსპირირებული. პროვოკაციის მიზანი კი გახლდათ საოკუპაციო ჯარების გაღიზიანება, რათა იმპერიის სარდლობას საქართველოში დამატებითი ჯარები შემოეყვანა. ხელისუფლებასაც ჰქონდა უფლება ამგვარი ბრალდებების წამოყენებისა, ამიტომაც, სამოქალაქო დისკუსია ჭორების, ვარაუდების, ინსინუაციების დაუსაბუთებელი ურთიერთბრალდებების ფონზე მიმდინარეობდა და საზოგადოებრივ ატმოსფეროს ძაბავდა.
ასეა თუ ისე, უნდა დავასკვნათ, ეროვნული ხელისუფლების საქმიანობის დაწყების პირველ თვეებში ცხადი გახდა, მრგვალი მაგიდისა და მისი მხარდამჭერი ბანაკის ძველი მოწინააღმდეგენი მათთან უკომპრომისო ბრძოლის გაგრძელებას აპირებდნენ. ე. წ. ეროვნულ კონგრესს გამსახურდიასთან და მის მომხრეებთან ძველი კონფრონტაციული დამოკიდებულება ოდნავადაც არ შეუცვლია. პირიქით, კონგრესმა ეროვნული ხელისუფლების წინააღმდეგ უფრო მწვავე ბრძოლა დაიწყო. თავდაპირველად, კონგრესის მიზანი გახლდათ ხელისუფლების პერმანენტული კრიტიკა და მის წინააღმდეგ იდეოლოგიური ბრძოლა, რომლის არსიც ახალი უზენაესი საბჭოს სახელის გატეხა, პოპულარობის დაცემა, საზოგადოების თვალში მისი ნდობის დაკარგვა გახლდათ.
კონგრესის მომხრეთა ბანაკში გამოირჩეოდნენ _ განსაკუთრებით კონფრონტაციული და შედარებით ნეიტრალურ-ლოიალური ძალები.. კონფრონტაციული დაჯგუფებებიდან უზენაესი საბჭოს მიმართ შეურიგებლად იყო განწყობილი მხედრიონი და მისი ლიდერი. ეს უკვე აღვნიშნეთ და ისიც შეიძლება ვთქვათ, რომ ამ ფორმირების შედარებითი ნეიტრალიზაცია ხელისუფლებამ მოახერხა. მართალია მხედრიონელთა იარაღის მეტი ნაწილი გადამალული იყო, გადამალვა მოახერხა მხედრიონელთა დიდმა ნაწილმაც, მაგრამ ამ დაჯგუფების მეთაური და მისი გარემოცვა დაპატიმრებული აღმოჩნდა, რაც იმის გარანტიას იძლეოდა, რომ მხედრიონს ამ პირობებში ხელისუფლების წინააღმდეგ შეიარაღებული, თუნდაც პარტიზანული ბრძოლა არ შეეძლო, რითაც ჯ. იოსელიანი ემუქრებოდა ხელისუფლებას, მის წინააღმდეგ ტყიდან ვიბრძოლებთო.
კონგრესის მომხრეთა ბანაკში ხელისუფლებისადმი კონფრონტაციულობით განსაკუთრებით და იოსელიანზე მეტადაც გამოირჩეოდა ახალი ეროვნულ-დემოკრატების ლიდერი გ. ჭანტურია. ახალ ეროვნულ-დემოკრატებს იმისათვის ვუწოდებთ, რომ ისინი ძველი ეროვნულ-დემოკრატებისაგან განვასხვავოთ. ეს უკანასკნელნი ხომ XX საუკუნის დასაწყისში მოღვაწეობდნენ. გ. ჭანტურია ახალი უზენაესი საბჭოსა და მისი ხელმძღვანელის წინააღმდეგ ბრძოლის მთავარი იდეოლოგისა და ორგანიზატორის როლში გამოდიოდა ან ამ როლს ირგებდა. მისი ბრძოლის ტექნიკა თავისებური გახლდათ _ მისთვის ზვიად გამსახურდია აპრიორულად არსებული `მტერი~ გახლდათ, რომლის კრიტიკა, ან ჭკუაზე მოყვანა კი არ იყო საჭირო, არამედ განეიტრალება, გზიდან ჩამოშორება.. ამისათვის, ჯერ უნდა მომხდარიყო მისი იდეოლოგიური დამარცხება, სახელის გატეხა, მისგან მტრის ხატის შექმნა.
ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ 1990 წლის დეკემბრის თვეში კონგრესის გარკვეულმა ნაწილმა ხელისუფლებასთან ურთიერთობის მოგვარება სცადა. ხელისუფლება კმაყოფილებით მიესალმა ზოგიერთი კონგრესმენის ამგვარ წამოწყებას. მაგრამ ამავე დროს ხელისუფლებამ მტკიცედ მოსთხოვა კონგრესს, მასში შემავალ ძალებს, ნათლად დაეფიქსირებინათ თავიანთი დამოკიდებულება რესპუბლიკის ხელისუფლების მიმართ. ხელისუფლებას მშვენივრად მოეხსენებოდა, რომ კონგრესში მყოფი რამდენიმე პოლიტიკური დაჯგუფება, უფრო ეშმაკთან დაიჭერდა საქმეს და ახალ ხელისუფლებას კი არავითარ შემთხვევაში არ შეურიგდებოდა.
კონგრესთან ურთიერთობის საბოლოოდ გარკვევის მიზნით და იმის დასადგენად, შეიძლებოდა თუ არა ამ სტრუქტურასთან მომავალში ნორმალური ურთიერთობა, უზენაესმა საბჭომ მას მიმართა წინადადებით _ კონგრესს უნდა გამოეთქვა თავისი ორგანიზაციული შეხედულება შემდეგ საკითხებზე:
1. იზიარებენ თუ არა კონგრესში გაერთიანებული პარტიები უზენაესი საბჭოს მიერ შემუშავებულ კონცეფციას გარდამავალი პერიოდის შესახებ; 2. იზიარებენ თუ არა ისინი, კონგრესის ზოგიერთი წევრის მიერ `ოფიციალურ პრესაში გავრცელებულ თვალსაზრისს~, რომ:
`ა) 1990 წლის 28 ოქტომბრის არჩევნები ტოლფასია 1921 წლის 25 თებერვლის ტრაგედიისა;
ბ) რომ კონგრესის მიზანია, შეძლებისდაგვარად, უზენაესი საბჭოს კომპრომეტირება და მისი, ასე ვთქვათ, საქართველოს გარეშე დატოვება…
გ) გამორიცხულია თუ არა ჩვენს შორის კონსენსუსი.~8
უზენაესი საბჭო სთხოვდა კონგრესის პარტიებს, დაედასტურებინათ ან უარეყოთ ზემოაღნიშნული თვალსაზრისები, რომელნიც, როგორც აღვნიშნეთ, უმთავრესად გ. ჭანტურიას მიერ იყო გამოთქმული. ახლა უზენაეს საბჭოს სურდა გაერკვია, ვისთან ჰქონდა საქმე _ მართლაც ოპოზიციასთან თუ პოტენციურ ანტისამთავრობო ძალასთან, რომლის ერთადერთ მიზანს ხელისუფლების განეიტრალება წარმოადგენდა.
კიდევ იყო ორი საკითხი, რომელზეც კონგრესმენებს აზრი უნდა გამოეთქვათ: მიაჩნდათ თუ არა მათ, რომ უნდა განიარაღებულიყო ყველა არაოფიციალური “კანონით გაუთვალისწინებელი” შეიარაღებული ფორმირება და მიაჩნდათ თუ არა კონგრესისტ პარტიებს უზენაეს საბჭოსთან ურთიერთობის საფუძვლად მიეღოთ საქართველოს რესპუბლიკის კონსტიტუციის 110-ე მუხლის პირობები, რაც საკანონმდებლო ჩარჩოში აქცევდა უზენაესი საბჭოსა და ოპოზიციური პარტიების ურთიერთობა-თანამშრომლობას.
ამ მოთხოვნებში არც არაბუნებრივი, არც არადემოკრატიული, არც უკანონო არაფერი გახლდათ. თუ პოლიტიკური ოპოზიციური პარტია ხელისუფლებისათვის იბრძვის, აკრიტიკებს და დემოკრატიული, კონსტიტუციური ფორმებით ებრძვის ხელისუფლებას, ეს სრულებით დასაშვები, ნორმალური მოვლენაა და ხელისუფლება ამგვარ ძალებთან კონსტრუქციულად თანამშრომლობს, ან უნდა ითანამშრომლოს. მაგრამ თუ ოპოზიციური პარტიის თუ დაჯგუფების ერთადერთი მიზანია არსებული ხელისუფლების ნეიტრალიზაცია, მიაჩნია იგი `მტრულ~ ძალად და გამორიცხავს მასთან ყოველგვარ კომპრომისს, დათმობას და თანამშრომლობას, არსებულ ხელისუფლებას ისღა დარჩენია, ადეკვატურად მოიქცეს ამგვარ პოლიტიკურ ორგანიზაციებთან, არ ითანამშრომლოს და შესაბამისი ფორმით ებრძოლოს მათ.
ოღონდ, ამგვარ სამწუხარო, ქვეყნისათვის არასასურველ დაპირისპირებულობის პირობებში ორივე მხარე ვალდებულია, არ დაარღვიოს დემოკრატიისა და კონსტიტუციური ნორმები. გასარკვევია, რომელი დაპირისპირებული მხარე იცავდა ან არღვევდა ამ ნორმებს.
ის, რომ შეიარაღებული უკანონო ფორმირება _ მხედრიონი ხელისუფლებამ გაანეიტრალა, ნებისმიერი დემოკრატიული სახელმწიფოსათვის ჩვეულებრივი და ნორმალური ღონისძიება იყო, მიმართული ქვეყნის უშიშროებისა და საზოგადოებრივი სტაბილურობისათვის. ამ შემთხვევაში, ეროვნული ხელისუფლებისათვის მხედრიონი ანტისახელმწიფოებრივი, თანაც საშიში გასამხედროებული ძალა იყო, რომელსაც ნებისმიერ დროს შეეძლო მისთვის სასიცოცხლო საფრთხე შეექმნა. სხვათა შორის, ამას შესაძლოა გადაჭარბებით, მაგრამ არ მალავდა და საჯაროდ გამოთქვამდა მხედრიონელთა ლიდერი. მისი მონაცემებით, მხედრიონელთა ფორმირება 2500 შეიარაღებული და ამდენივე მზადმყოფი პირისაგან შედგებოდა და გააჩნდა მძიმე სამხედრო შეიარაღებაც _ 6 ჯავშანტექნიკა და ა. შ.9
ოპოზიციას არ სურდა შეეგნო დემოკრატიული სახელმწიფოსათვის და მისი საზოგადოებრივი ყოფისათვის აუცილებელი ნორმა _ შეიარაღებული არაოფიციალური ფორმირებების არსებობის უკანონობა, მათი დესტრუქციული ბუნება და ანტისახელმწიფოებრივი არსი. 1991 წლის 29 თებერვალს ყოფილი `იმელის~ შენობაში ე. წ. ეროვნული კონგრესისა და ინტელიგენციის წარმომადგენლები შეიკრიბნენ. მსჯელობის საგანი მხედრიონი გახლდათ. იმის შესახებაც საუბრობდნენ, იქნებ კონგრესსა და უზენაეს საბჭოს შორის საერთო ენა გამონახულიყო.
სამწუხაროდ, შეხვედრა მხედრიონისა და კონგრესის პოზიციების დაცვას და ხელისუფლების ცალმხრივ კრიტიკას მიეძღვნა. ი. ხაინდრავამ `მოლოდიოჟ გრუზიის~ დახურვის გამო გამოთქვა მწუხარება და დაწყებული `რეპრესიების~ შედეგად ჭანტურია-წერეთლის დაპატიმრება და კონგრესის განადგურება იწინასწარმეტყველა; მ. გიორგაძემ საოკუპაციო ჯარები უზენაესი საბჭოს ძირითად დასაყრდენად გამოაცხადა; გ. ხაინდრავა ამტკიცებდა, `მხედრიონი არ არის შეიარაღებული ფორმირება,~ ეს მხოლოდ მაშველთა კორპუსიაო; თ. ბერიშვილმა `კატეგორიულად მოითხოვა~ უზენაეს საბჭოს `მსოფლიოს წინაშე~ განეცხადებინა, რომ საკავშირო ჯარს არანაირი უფლება არ ჰქონდა საქართველოს საშინაო საქმეებში ჩარეულიყო. ერთი სიტყვით, ისე როგორც ადრე და შემდგომშიც, ოპოზიციის მთავარ პრინციპად იქცა, და ამ შეხვედრაზეც ასე მოხდა _ მთავარია ხელისუფლების კრიტიკა, მისი შევიწროება, მისი დადანაშაულება, ხოლო სამართლიანი იქნება თუ არა ეს კრიტიკა, ამას მნიშვნელობა არა აქვს.10
არც ადრე, არც ამ `შეხვედრაზე~ და არც შემდგომ, არავის კრიტიკოსთაგანს არ დაცდენია სიტყვა სახელმწიფოებრივ ინტერესებზე, კანონების დაცვის აუცილებლობაზე, შეიარაღებული ფორმირებების დესტრუქციულობაზე, არავის გახსენებია დაპატიმრებული `მხედრიონელების~ კრიმინალური ქმედებები, იარაღის გატაცება, შეიარაღებული თავდასხმები; არავის არაფერი უთქვამს, რომ 1990 წლის 14-15 ნოემბერს გურჯაანის, თელავის, ყვარლის და ლაგოდეხის შინაგან საქმეთა განყოფილებებზე მოხდა შეიარაღებული თავდასხმები და ამასთან დაკავშირებით, სისხლის სამართლის საქმეები იყო აღძრული. ყველა ამ დანაშაულში, როგორც გამოირკვა, მონაწილეობდა ერთი და იგივე შეიარაღებული დაჯგუფება მხედრიონის კახეთის განყოფილება.
ზემოაღნიშნული ქალაქების მილიციის განყოფილებებზე და საგარეჯოს ავტოინსპექციის სადარაჯოზე მომხდარი თავდასხმების შედეგად კახელმა მხედრიონელებმა გაიტაცეს `მაკაროვის~, `ტეტეს~ სისტემის პისტოლეტები, `რაკეტნიცები~, დამცავი ჟილეტები, მანქანები, გაათავისუფლეს არაერთხელ ნასამართლევი პატიმრები, რომლებიდანაც ერთ-ერთმა გაქცევის პერიოდში მკვლელობა ჩაიდინა. ასეთი და მსგავსი ფაქტები მრავლად იყო, მაგრამ ხელისუფლების მაკრიტიკებლებს მხოლოდ მხედრიონელთა მიერ ჩადენილი კეთილი საქმეები ახსოვდათ.11
ეროვნულ-დემოკრატები ხელისუფლების წინააღმდეგ. ახლა გავიხსენოთ და დავაფიქსიროთ კიდევ ერთხელ, ზემოაღნიშნული ნორმების მიხედვით, რაგვარ პოლიტიკურ ძალას წარმოადგენდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია ეროვნული ხელისუფლებისათვის, სახელმწიფოსათვის, საზოგადოებისათვის.
ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ლიდერი გ. ჭანტურია გამორიცხავდა ხელისუფლებასთან ყოველგვარ კომპრომისს და მასთან თანამშრომლობის შესაძლებლობას, როგორც `მტერთან~. ერთ-ერთი დაპირისპირება პარტიასა და ხელისუფლებას შორის, მხედრიონის წინააღმდეგ განხორციელებული ზემოთ განხილული ღონისძიებების დროს მოხდა. შავნაბადას ოპერაციას ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია პრესცენტრის `განცხადებით~, ე. ი. ოფიციალურად გამოეხმაურა. მან ბრალი დასდო უზენაეს საბჭოს, რომ მხედრიონზე თავდასხმაში მონაწილეობას იღებდნენ არამარტო `სსრკ შეიარაღებული ჯარის ნაწილები,~ არამედ `სპეცდანიშნულების სამხედრო რაზმები,~ რომ `ეს სამხედრო აქცია მხედრიონის წინააღმდეგ განხორციელდა საქართველოს უზენაეს საბჭოსთან შეთანხმებით, რომელიც მიზნად ისახავდა გორბაჩოვ-გამსახურდიას გეგმის რეალიზაციას~. ამ ბრალდების დამადასტურებელი საბუთი, დოკუმენტი ან რაიმე წყარო პრესცენტრის `განცხადებაში~ მოყვანილი არ გახლდათ. მით უფრო არ იყო განმარტებული, რას ისახავდა მიზნად `გორბაჩოვ-გამსახურდიას გეგმის რეალიზაცია.~12
იგივე და ბევრად მრავალფეროვანი ბრალდებები გაისმა 18 თებერვალს ოპერისა და ბალეტის თეატრთან გამართულ მიტინგზე: რომ უზენაესი საბჭო `ოფიციალური ტერორის პოლიტიკას ეწევა~; რომ იგი `ებრძვის დემოკრატიას~; რომ უზენაესი საბჭო `საქართველოში კრემლის აშკარა დასაყრდენს წარმოადგენს~; რომ ხელისუფლების მიზანია `საქართველოში სამოქალაქო ომის პროვოცირება, იმპერიის დამსჯელი რაზმების შემოყვანა~ და ა. შ. რა თქმა უნდა, მიტინგებზე ბევრი რამ შეიძლება ითქვას და ეს ვერ ჩაითვლება `ოფიციალურ წყაროდ,~ მაგრამ იგი მაინც მეტყველებდა ერთს _ კონგრესის მომხრეების, მათ შორის ეროვნულ-დემოკრატთა წარმომადგენლების სრულიად შეურიგებელ, უკომპრომისო პოზიციას არსებული ხელისუფლების მიმართ.
იმავე ადგილზე 19 თებერვალს გაიმართა მორიგი მიტინგი, რომელსაც უძღვებოდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მთავარი კომიტეტის წევრი თ. შარმანაშვილი, ხოლო გამომსვლელთა შორის იყვნენ: ი. ბათიაშვილი, ლ. ბედოშვილი, გ. ხაინდრავა, ი. ქადაგიშვილი, ლ. შაკიაშვილი, ი. წერეთელი… აქ უკვე ერთსულოვნად იქნა დაგმობილი მარიონეტული უზენაესი საბჭოს “ფაშისტურ-ბოლშევიკური პოლიტიკა.~ ბრალდებები სულ უფრო მძაფრდებოდა. წინა დღეს უზენაესი საბჭოს შენობის წინ გამართულ მიტინგზე არც ხელისუფლების წარმომადგენლებმა დააკლეს და თავიანთ ოპონენტებს `ქართველი ერის მოღალატეები~ უწოდეს. არაადეკვატურმა ლანძღვა-გინებამ, რასაც პოლიტიკური ბრძოლის ელფერი თანდათან ეკარგებოდა, საბოლოოდ დაისადგურა ორივე მხარის მომხრეთა მიტინგებზე და სულ უფრო გამორიცხავდა დიალოგის შესაძლებლობას.
ეს, ჯერ კიდევ 1991 წლის თებერვალი გახლდათ და ჯერ კიდევ ორივე მხარის ქმედებები ასე თუ ისე თავსდებოდა დემოკრატიისა და კონსტიტუციური ნორმების ჩარჩოში. მართალია, ხელისუფლებას რაში არ სდებდნენ ბრალს, მათ შორის ოფიციალურ ტერორში, მაგრამ იგი სამართლებრივად ებრძოდა უკანონო შეიარაღებულ ფორმირებებს და ცალკეულ პირებსაც, რაც სავსებით ბუნებრივი გახლდათ. 19 თებერვალს ლაგოდეხში მხედრიონის წევრებთან ერთად დააპატიმრეს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ლაგოდეხის კომიტეტის მდივანი გიორგი ხიდეშელი, რომელსაც ტარების უფლების გარეშე აღმოაჩნდა იარაღი.
20 თებერვალს მთავარმა ეროვნულ-დემოკრატმა გ. ჭანტურიამ პრესკონფერენცია გამართა და თავისი დამოკიდებულება კიდევ ერთხელ გამოხატა უზენაესი საბჭოსა და მისი ხელმძღვანელის მიმართ. მისი აზრით, ხელისუფლება ახორციელებდა `მოღალატურ, ანტიდემოკრატიულ, კრემლთან შეთანხმებულ პოლიტიკას.~ მან ჯერ კიდევ ოქტომბრის არჩევნებამდე დაადანაშაულა ზ. გამსახურდია `სუკ-თან თანამშრობლობისათვის.~ პრესკონფერენციაზე ჭანტურიამ ოპოზიციას მთავარ ამოცანად დაუსახა, `გზა დაუკეტონ კრემლსა და საქართველოს მარიონეტულ უზენაეს საბჭოს და მის თავმჯდომარეს ზ. გამსახურდიას, ხელი მოაწერონ სამოკავშირეო ხელშეკრულებას.~
ამასთან, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია ცდილობდა, ხელისუფლებასთან ბრძოლა საერთაშორისო ფრონტზეც გაეგრძელებინა. იგი დრო და დრო მიმართავდა საერთაშორისო ორგანიზაციებს, წერილებს და მიმართვებს აქვეყნებდა უცხოურ პრესაში და საშველად მოუხმობდა `დემოკრატიულ ძალებს~ საქართველოს `მარიონეტული~ ხელისუფლების წინააღმდეგ. 1991 წლის თებერვლისათვის ჯერ კიდევ არ იყო საზღვარგარეთ შემზადებული ნიადაგი გამსახურდიას `დიქტატურის~ წინააღმდეგ ბრძოლისათვის. სათანადო მხარდაჭერის უქონლობის გამო, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის პრესმდივანი ი. სარიშვილი უკმაყოფილებას გამოთქვამდა. მან ამჯერად, რუსულ გაზეთებში `ექსპრეს-ქრონიკასა~ და `რუსკაია მისლში~ გამოაქვეყნა `განცხადება~ და კიდევ ერთხელ მოუწოდა მსოფლიოს ყველა დემოკრატიულ ძალას და მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებს დახმარებისათვის `კრემლისა და მისი მარიონეტული დიქტატურის~ წინააღმდეგ ბრძოლაში.13
აქ შევდგეთ, რეზიუმირება ვცადოთ უკვე თქმულის. რა იყო ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ხელისუფლებასთან დამოკიდებულების არსი და მიზანი. როგორც პოლიტიკური ძალა, იგი ეროვნული მიმართულებისა და რადიკალური ხასიათისაა. იგი იბრძვის დამოუკიდებლობისათვის, დემოკრატიისათვის, ქადაგებს ერის ერთიანობას. იგი სცნობს სხვა ეროვნულ ძალებს, მაგრამ მხოლოდ იმათ, ვინც ე. წ. ეროვნულ კონგრესში არიან და უზენაესი საბჭოს ოპოზიციაში უდგანან.
ეროვნულ-დემოკრატები ხელისუფლების სათავეში მოსვლის მომენტიდან ებრძვიან ახალ უზენაეს საბჭოს და მის მომხრეებს. ახალ ხელისუფლებას ისინი თვლიან კრემლის მარიონეტად. ედპ-ს დამოკიდებულება ხელისუფლებასთან ეყრდნობა სტრატეგიულ მტკიცებას _ კრემლმა შეიმუშავა იმპერიის მოდერნიზაციის სცენარი. ამ სცენარის მიხედვით, მან ხელი შეუწყო მრგვალი მაგიდის გამარჯვებას და ხელისუფლებაში მოსვლას. კრემლმა ამგვარი ნაბიჯით საკუთარ მარიონეტად აქცია ეროვნული ხელისუფლება. ამიტომ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია ებრძვის ასეთ ხელისუფლებას, გამორიცხავს მასთან კომპრომისს, თანამშრომლობას და მტრულ ძალად მიიჩნევს მას. მისი მიზანია ქართველი ხალხის ჩამოცილება ეროვნული ხელისუფლებისაგან.
ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მესვეურებისათვის პოლიტიკური ბრძოლის დროს არ არის უცხო ცრუ ბრალდება, ინფორმაციის გაყალბება, უსამართლო იარლიყების მიკერება ოპონენტებისათვის, საკუთარი ნეგატიური პროგნოზის რეალურად დასახვა, მიზნის მისაღწევად არაეთიკური საშუალებების, მეთოდების გამოყენება და მსგავსი პრაქტიკა. მაგ., ისინი ბრალს სდებდნენ ახალ ხელისუფლებას, უკვე ამ უკანასკნელთა საქმიანობის დაწყებიდანვე _ მარიონეტობაში, დიქტატურაში, ბოლშევიზმ-ფაშიზმში, ანტიდემოკრატიზმში, ტერორიზმში და ამ მცირე ხნის განმავლობაში, არამც თუ არ ჰქონდათ მსგავსი ბრალდებების დამადასტურებელი ფაქტები, დასაბუთება ან რაიმე მტკიცებულება, არამედ არც შეიძლებოდა ჰქონოდათ.
ამგვარი რეალობიდან გამომდინარე, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, როგორც პოლიტიკური ძალა, უკვე 1990 წლის დასასრულსა და 1991 წლის დასაწყისის პერიოდისათვის არ შეიძლებოდა ჩათვლილიყო ახალი ხელისუფლებისათვის, დემოკრატიულ ოპოზიციურ ძალად. უფრო რეალური იქნება, თუ ვიტყვით _ ედპ გახლდათ ახალ ხელისუფლებასთან შეურიგებლად და მტრულად დაპირისპირებული ორგანიზაცია.
თუმცა, აქვე უნდა ვთქვათ, რომ ამ ეტაპზე და ჯერჯერობით, ეროვნულ-დემოკრატები არ წარმოადგენდნენ ანტისახელმწიფოებრივ ძალას, მათი საქმიანობა არ ეწინააღმდეგებოდა მოქმედ კანონმდებლობას. ამ ეტაპზე ეროვნულ-დემოკრატები ჯერ კიდევ არ აყენებდნენ არსებული ხელისუფლების დამხობის ამოცანას, ყოველ შემთხვევაში, საჯაროდ ამგვარ მიზანს არ აფიქსირებდნენ.

ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება ხელისუფლების წინააღმდეგ. ახალი ხელისუფლების მიმართ შეურიგებელი პოზიციით ჭავჭავაძის საზოგადოება არ ჩამორჩებოდა, პირიქით, მეტადაც აქტიურობდა ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიასთან შედარებით. როგორც საზოგადოების სახელწოდებიდან, ისე მისი მესვეურებოს განცხადებებიდან ჩანდა, რომ იგი მონოპოლიას აცხადებდა ილია ჭავჭავაძის იდეურ-პოლიტიკურ მემკვიდრეობაზე. ამგვარი ამბიციიდან გამომდინარეობდა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების მიერ დაარსებული, უფრო სწორედ კი, როგორც თავად განმარტავდნენ, `აღდგენილი” გაზეთის `ივერიის~ სახელწოდებაც.
მიუხედავად სახელწოდებისა და დეკლარირებული იდეალებისა, ჭავჭავაძისტების საქმიანობა იროდიონ ევდოშვილის მიტინგურ პრაქტიკას უფრო წააგავდა, ვიდრე ილია ჭავჭავაძისას, რომელსაც თავისი დიადი ცხოვრების მანძილზე ერთ მიტინგშიც არ მიუღია მონაწილეობა. ჭავჭავაძის საზოგადოება უფრო მწვავედ ებრძოდა გამსახურდიას ხელისუფლებას, ვიდრე კომუნისტებისას. ეს პარადოქსია, მაგრამ ფაქტია. ხელისუფლებისადმი შეურიგებელ ოპოზიციაში მოწინავეობას ჭავჭავაძის საზოგადოება დიდი კმაყოფილებით აღნიშნავდა კიდეც: `განსაკუთრებით სასიამოვნოა, რომ ნეობოლშევიკური პრესის ყურადღების ცენტრში ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება აღმოჩნდა~, _ წერდა `ივერია~.
თვალი გადავავლოთ 1991 წლის თებერვალ-მარტში ი. ჭავჭავაძის საზოგადოების ინიციატივით და ხელმძღვანელობით ჩატარებულ ღონისძიებებს, რა ხასიათისაა, რისთვის და რა მიზნით იყო ისინი ორგანიზებული.
18 თებერვალი _ ოპერისა და ბალეტის თეატრის წინ, ჭავჭავაძის საზოგადოების ინიციატივით შედგა მიტინგი, რომელიც თავდაპირველად მიძღვნილი იყო ორი წლის წინ, ამავე დღეს აფხაზეთის საკითხისადმი მიმართული მშვიდობიანი მიტინგის დარბევის აღსანიშნავად. მაგრამ, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მიტინგი გადაიზარდა იმავე დღეს დილით, შავნაბადაზე მხედრიონის რეზიდენციის დარბევის საწინააღმდეგო საპროტესტო აქციად. მასზე `დაგმეს საბჭოთა ხელისუფლებისა და მის მარიონეტთა ერთობლივი ანტიეროვნული მოქმედება.~14
ჭავჭავაძის საზოგადოებამ ეროვნულ ხელისუფლებას ბრალი დასდო საბჭოთა ხელისუფლებასთან ალიანსში და საამისო ეჭვი მას სამართლიანად შეიძლებოდა გასჩენოდა. მაგრამ მანვე არასაკმარისად მიიჩნია საქართველოს ხელისუფლების `ოფიციალური პროტესტი~ კრემლის მისამართით და არ დააკონკრეტა, სხვა რა ზომა შეიძლებოდა მიეღო ეროვნულ ხელისუფლებას მოსკოვის წინააღმდეგ.
19 და 21 თებერვალი _ ამ დღეებშიც გაიმართა ჭავჭავაძის საზოგადოების ინიციატივით მიტინგები, რომლებიც მთავრობის სასახლისაკენ მსვლელობით დასრულდა. მასში მონაწილეობდნენ კონგრესში შემავალი სხვა პარტიები.
23 თებერვალი _ ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიას როგორც იქნა გადაათქმევინეს ამიერკავკასიის სამხედრო შტაბის წინ განზრახული მიტინგის მოწყობის განზრახვა. სამაგიეროდ, მიტინგი კინოს სახლთან მოეწყო, რომელშიც აქტიურად მონაწილეობდა ჭავჭავაძის საზოგადოება. `ხალხმრავალი მიტინგი~ მთავრობის სასახლესთან `გადაადგილდა.~ იქ თურმე ხელისუფლების მომხრე კონტრმომიტინგეები `ცოცხალი კედლით~ იცავდნენ მთავრობის სასახლეს. ჭავჭავაძის საზოგადოების გაზეთი `ივერია~ უქებს ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიას `ძალიან ოპერატიულობას,~ რომლითაც მან თურმე დამხვდურთა მხრიდან პროვოკაცია და ორ მხარეს შორის შეტაკება `თავიდან აიცილა.~ ჭავჭავაძისტებისა და `ივერიელების~ მიერ მოვლენის ამგვარად `ობიექტური~ გაშუქება ღიმილის მომგვრელად გამოიყურებოდა. დამხვდური `მწივანა ქალები~ მომხდურ ინტელიგენტ კონგრესმენებს და მათ შორის, ჭავჭავაძისტებს თურმე სტუმართმოყვარულად უნდა შეხვედროდნენ. ან გაუგებარია, პუნქტ ა-დან პუნქტ ბ-ში მისულმა წერეთელმა, როგორ “აიცილა თავიდან” შეტაკება. რატომ უნდა ყოფილიყო სარწმუნო, რომ კინოს სახლიდან დაძრული ი. წერეთელი და ჭავჭავაძისტები იყვნენ მშვიდობისმყოფელები და მთავრობის სასახლესთან მყოფი დამხვდურები – აგრესიულები.
25 თებერვალი _ ჭავჭავაძის საზოგადოებამ მონაწილეობა მიიღო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეზოში შემდგარ მიტინგში. შემდეგ მომიტინგეები `ტელევიზიისაკენ გაემართნენ.~ ეს და სხვა ამ პერიოდის მიტინგები ეძღვნებოდა, ძირითადად ადამიანის უფლებათა დაცვის, ეთნოკონფლიქტების, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებზე ხელისუფლების მონოპოლიისა და განსაკუთრებით პოლიტპატიმრების პრობლემებს. ჭავჭავაძის საზოგადოება ჯ. იოსელიანს, ზ. ვეფხვაძეს, სხვა მხედრიონელ ატამანებს პოლიტიკურ პატიმრებად თვლიდა და მათ უპირობო განთავისუფლებას მოითხოვდა. ამ მოთხოვნებით მიადგნენ ჭავჭავაძისტები და სხვა კონგრესისტები ტელევიზიის შენობას და მისი პიკეტირება დაიწყეს. მოპიკეტეები მილიციისა და გვარდიის ნაწილებმა დაშალეს და ამით პროტესტანტების დიდი უკმაყოფილება გამოიწვიეს.
27 თებერვალი _ ჭავჭავაძის საზოგადოებამ ოპერის წინ წამოიწყო მორიგი მიტინგი. ამ დროს, მიმდინარეობდა უზენაესი საბჭოს სესია.
28 თებერვალი _ შედგა მიტინგი. ჭავჭავაძისტები სხვებთან ერთად, ამ ორივე დღეს, სუკ-ისა და მთავრობის რეზიდენციისაკენ აწყობდნენ მსვლელობას, კვლავინდებური მოთხოვნებით: `თავისუფლება პოლიტპატიმრებს~. უკანასკნელთა შორის, პირველ რიგში `პროფესორი ჯაბა იოსელიანი~ ფიგურირებდა.
4 მარტი _ ჭავჭავაძის საზოგადოების თაოსნობით, ოპერის წინ, კვლავ შედგა მიტინგი. მიღებულ იქნა რეზოლუციები, რომლებიც დასავლეთის ქვეყნებში გაიგზავნა. პირველი რეზოლუცია იუწყებოდა, რომ ხელისუფლება `აშკარა ძალადობას და დევნის გზას დაადგა, დაიწყო ნამდვილი ტერორი და რეპრესიები,~ რომ მხედრიონის წინააღმდეგ განხორციელებული ღონისძიებები იყო `ნამდვილი პოლიტიკური ტერორი საკუთარი ხალხის წინააღმდეგ.~ რეზოლუცია მთავრდებოდა სიტყვებით: `ჯაბა იოსელიანისა და სხვათა განთავისუფლება წარმოადგენს აუცილებელ წინაპირობას ეროვნული თანხმობის მისაღწევად საქართველოში.~15
კიდევ უფრო კატეგორიული გახლდათ მეორე რეზოლუცია, რომელიც შეიცავდა ნორმალურ, პოტენციურად შესაძლო დემოკრატიულ ან სამართლიან მოთხოვნებს, რომ, მაგ., ხელისუფლება ადგა მცდარ ეკონომიკურ კურსს. მაგრამ სრულიად გაუგებარი გახლდათ მტკიცე მოთხოვნა საქართველოს ხელისუფლებისადმი _ `შეწყდეს ცეცხლი და სისხლისღვრა შიდა ქართლში. ხელისუფლებამ დაიწყოს სამშვიდობო მოლაპარაკება, რათა საბოლოოდ გაირკვეს ჩვენი დამოკიდებულება საქართველოში მოსახლე ოსებთან. შეიქმნას პოლიტიკური და მატერიალური პირობები შიდა ქართლიდან აყრილი ათიათასობით ლტოლვილის უკან დასაბრუნებლად. ერთდროულად, ხელისუფლებამ უნდა გაარკვიოს დამოკიდებულება მის მიერვე ხელდასხმულ აფხაზეთის ხელმძღვანელობასთან და აცნობოს ამის შესახებ ფართო საზოგადოებას.~16
რომ დავუშვათ, თითქოს სხვა მოთხოვნები და პრეტენზიები, რასაც ჭავჭავაძისტები ეროვნულ ხელისუფლებას უყენებდნენ, ყველაფერი სამართლიანი იყო, მარტო ეს უკანასკნელი პრეტენზია იმდენად უსამართლოდ გამოიყურება, რომ მკითხველ-მსმენელს ჭავჭავაძის საზოგადოების მოთხოვნათა ტენდენციურობაში ეჭვი აღარ უნდა შეეპაროს. ორიდან ერთ-ერთია _ თუ ჭავჭავაძისტები გულწრფელად ფიქრობდნენ, რომ გამსახურდიას ხელისუფლებას შიდა ქართლის პრობლემის მოგვარება შეეძლო, იქიდან რუსეთის შეიარაღებული ძალების გაძევება, ქართლის ოსების სეპარატისტული მოძრაობის აღკვეთა და ამას არ აკეთებდა, მაშინ ჭავჭავაძის საზოგადოების ზემოაღნიშნული რეზოლუციის ავტორები საქართველოს და საბჭოთა კავშირის მაშინდელი ურთიერთობის არსში გარკვეულნი ვერ ყოფილან, რაც, რა თქმა უნდა, ასე არ არის. ჭავჭავაძის საზოგადოებაში განათლებული, მცოდნე ადამიანები ტრიალებდნენ და ალბათ, კარგადაც უწყოდნენ, რა ხდებოდა და ვის გამო ხდებოდა საქართველოში, საქართველოს გარშემო და საერთოდ პოსტსაბჭოთა სივრცეში.
მაგრამ ვაი, რომ ამ გარემოების გათვალისწინების შემთხვევაში, არასახარბიელო დასკვნის წინაშე აღმოვჩნდებით _ ჭავჭავაძის საზოგადოება წინასწარგანზრახულად, განგებ ადანაშაულებდა ზვიად გამსახურდიას ხელისუფლებას შიდა ქართლსა თუ აფხაზეთში შექმნილ ეთნოდაძაბულობაში და იქ, განსაკუთრებით ცხინვალის რეგიონში განვითარებულ მოვლენებში მას სდებდა ბრალს. ეს კი უკვე ცილისწამება გახლდათ. ქვემოთ გავაგრძელოთ ეს თემა და ჯერ ჭავჭავაძისტების მიერ მართლაც, როგორც თვითონ ამბობდნენ, `მთელი ძალებით~ აგორებული მიტინგების მიმდინარეობას მივყვეთ.
8 მარტი _ საზოგადოების ძალები კვლავ ოპერის წინაა დარაზმული და მორიგ მიტინგს აწყობს. მთავარი მოთხოვნა _ პოლიტპატიმრების განთავისუფლებაა. გასანთავისუფლებელ პერსონალიებს აღარ დავასახელებთ.
13 მარტი _ საზოგადოებამ ჩვეულ თემატიკას გადაუხვია და ცხუმ-აფხაზეთის ეროვნული კომიტეტის წარმომადგენელთა პრესკონფერენცია გამართა. ამჯერად, ხელისუფლებას ბრალად ედებოდა აფხაზური სეპარატისტული ძალებისადმი დამთმობლობა. ამგვარი კრიტიკა სრულიად თავსდებოდა დემოკრატიული და პოლიტიკური ოპონირების ჩარჩოებში, თუმცა, არც თუ სამართლიანი იყო.
15 მარტი _ ჭავჭავაძისტები მორიგ მიტინგს მართავენ ოპერის წინ და მოწოდებას ავრცელებენ. ისინი ხელისუფლებას დიქტატურაში სდებენ ბრალს და `ქართველ ხალხს~ განუმარტავენ იოსელიან-ვეფხვაძის დაპატიმრების `ნამდვილი მიზეზი~ `ნებისმიერ დიქტატურასთან მათი შეურიგებლობა~ არისო. აქაც განზრახ არის გვერდავლილი უკანონო ფორმირებების შეუთავსებლობა ნებისმიერ დემოკრატიულ სახელმწიფოსთან და საზოგადოებრივ ყოფასთან. არც იმაზეა საუბარი, რამდენჯერ შესთავაზა ხელისუფლებამ გასამხედროებულ ფორმირებებს ახლადჩამოყალიბებულ გვარდიაში გაერთიანება. აქაც ტენდენციურობა, წინასწარგამიზნული დაპირისპირებაა და ძნელია ამის არდანახვა, ან უარყოფა.
მიტინგი ტრადიციულად მთავრობის სასახლისაკენ მსვლელობით გაგრძელდა და დასრულდა, რადგან ჭავჭავაძისტების კვლავ გასაკვირად და აღსაშფოთებლად, მთავრობის სასახლეს ხელისუფლების მომხრეთა სხვადასხვა კატეგორიები რამდენიმე წრედ იცავდნენ. მიუხედავად ამისა, `საპროტესტო მიტინგმა შესანიშნავად ჩაიარა~ _ კმაყოფილებას ვერ მალავს გაზეთი `ივერია.~
ზემოაღნიშნულ მიტინგურ აქციებს და სხვა საპროტესტო გამოსვლებს ჭავჭავაძის საზოგადოება _ ამას დიდი დაკვირვება არ უნდა _ მანამდეც და 1991 წლის თებერვალ-მარტის შემდეგაც, ერთი მთავარი მიზნით ატარებდა _ გამსახურდიას “დიქტატორული” ხელისუფლების წინააღმდეგ, რომელიც, მისი რწმენით, იყო დემოკრატიის ერთადერთი დაბრკოლება საქართველოში.
თუმცა ერთი და იგივე მიზანი კი ჰქონდათ, მაგრამ იოსელიან-ჭანტურიასაგან ჭავჭავაძის საზოგადოების ანტიზვიადიზმი მაინც მნიშვნელოვანწილად განსხვავდებოდა. იოსელიან-გამსახურდიას კონფლიქტს, რა თქმა უნდა, ამ პიროვნებებთან ერთად, მათთან მდგარ მხარდამჭერ ძალებსაც ვგულისხმობთ, მენტალური და ფსიქოლოგიური შეუთავსებლობა განაპირობებდა და ბუნებრივ მოვლენას წარმოადგენდა. ჭანტურია-გამსახურდიას შემთხვევაში კონფლიქტის განმსაზღვრელი, შესაძლოა, ორი პიროვნების დაუოკებელი ამბიცია გახლდათ _ ერთი _ ახალგაზრდული, რადიკალური, ავანტიურისტული, მეორე _ ეგოცენტრული, იდეალისტური, მესიანისტური. ამბიციურობა ორივე შემთხვევაში ყოვლისმომცველი იყო.
მაგრამ რა განაპირობებდა ჭავჭავაძისტების ამგვარ უკომპრომისობას გამსახურდიასთან და მის ხელისუფლებასთან მაშინ, როცა ამ საზოგადოების მესვეურთა შორის ნაკლებად იყვნენ ზემოაღნიშნულ თანდაყოლილ მანკიერებათა მატარებელი ადამიანები?
1991 წლის 24-25 იანვარს თბილისში, რუსთაველის სახელობის თეატრის მცირე დარბაზში შედგა ჭავჭავაძის საზოგადოების მეორე ყრილობა. მიიღეს საზოგადოების პროგრამა და წესდება. აირჩიეს საზოგადოების მმართველი სათათბირო ორგანო _ `დარბაზი.~ მასში 53 პირი შედიოდა. ცოტა მოგვიანებით 10 თებერვალს, დარბაზის პირველ სხდომაზე აირჩიეს საზოგადოების თერთმეტი წევრისაგან შემდგარი გამგეობა. მასში შედიოდნენ: აკადემიკოსი-ფილოსოფოსი ნიკო ჭავჭავაძე, თამარ ჩხეიძე, ვალერი ვაშაკიძე, კახაბერ კახაძე, რაულ კუპრავა, ჯუმბერ კოპალიანი, თემურ ლორია, ანზორ აბჟანდაძე, იოსებ ბანძელაძე, ტარიელ ღვინიაშვილი, გურამ ყორანაშვილი.
`ივერიის~ რედაქციის კოლეგიაში შედიოდნენ: ანზორ აბჟანდაძე, გუძა აფაქიძე, კახაბერ კახაძე, ზურაბ კიკნაძე, ზურაბ მშვილდაძე, გურამ ყორანაშვილი, თამარ ჩხეიძე, ნიკო ჭავჭავაძე.
საზოგადოების სტრუქტურას, მართვას და შემადგენლობასაც თვალი რომ გადავავლოთ, უნდა დავასკვნათ _ იგი სამივე ამ კომპონენტის მიხედვით, დემოკრატიულ ორგანიზაციას წარმოადგენდა. მართალია, მის ლიდერად თამარ ჩხეიძე მოიაზრებოდა, მაგრამ არც პირველ, არც მეორე ყრილობებს საზოგადოების თავმჯდომარე ოფიციალურად არ აურჩევია, არც დაუნიშნავს. პირიქით, იკამათეს და გადაწყვიტეს, რომ გამგეობას უთავმჯდომარეოდაც ეფექტურად შეეძლო მართვის განხორციელება. ამას იმის გამო აღვნიშნავთ, რომ ამ სტრუქტურის, მართვის და შედგენილობის მიხედვით, მართლაც დემოკრატიულ საზოგადოებას, ასეთივე დემოკრატიული მიზანდასახულება ჰქონდა, ეროვნულთან ერთად.
როგორც დემოკრატიულ და ეროვნულ ზომიერი მიმართულების ორგანიზაციას, ჭავჭავაძის საზოგადოებას, რა თქმა უნდა, შეიძლება ჰქონოდა ბევრი განსხვავებული შეხედულება, პოზიცია და თვალსაზრისი ჯერ გამსახურდიასთან, მერე მრგვალ მაგიდასთან და ბოლოს, ეროვნულ ხელისუფლებასთან შედარებით. მაგრამ ხაზგასმით ვამბობთ _ ეს განსხვავება, ოპონირება, წინააღმდეგობა არ შეიძლებოდა შეურიგებელი ან უკომპრომისო ყოფილიყო. ეროვნული და დემოკრატიული მსოფლმხედველობის ჭავჭავაძის საზოგადოებას მეტი საერთო უნდა ჰქონოდა ეროვნულ-რადიკალურ მრგვალ მაგიდასთან და მისით დაკომპლექტებულ ეროვნულ ხელისუფლებასთან. მათ შორის, უფრო ბუნებრივი უნდა ყოფილიყო კომპრომისი, თანამშრომლობა, საერთო საქვეყნო მიზნები, თუ რა თქმა უნდა მათი ურთიერთობის საფუძველი იდეური და პოლიტიკური იქნებოდა.
ვიმეორებთ _ თუ ზემოაღნიშნული ორი მხარის ურთიერთობის განმსაზღვრელი იქნებოდა იდეური მიზნები და პოლიტიკური ბრძოლის ნორმები, მაშინ მათ შორის არ შეიძლებოდა ყოფილიყო ის გაუვალი უფსკრული, რაც მათ შორის ფაქტიურად არსებობდა.
მაგრამ როგორც ჩანს, ასე არ იყო და ორივე ორგანიზაციის ურთიერთდამოკიდებულებას რაღაც სხვა _ არა იდეური და არა პოლიტიკური იმპულსები განსაზღვრავდნენ და წარმართავდნენ. უფრო ზუსტად, მათ წინააღმდეგობაში იყო იდეურ-პოლიტიკური პოზიციები – ის, რაც შეიძლება ანსხვავებდეს რადიკალიზმსა და ზომიერ მიმართულებას. მაგრამ ეს არ იყო განმსაზღვრელი. მაშ რა იყო მთავარი.
მთავარი ის იყო, რაც უკვე ნაწილობრივ პირველ თავში აღვნიშნეთ. თამარ ჩხეიძე ერთ-ერთი იმათგანი გახლდათ, ვინც ზვიად გამსახურდიას, მიუხედავად ამ უკანასკნელის დისიდენტური დამსახურებისა, ცნობილი სატელევიზიო მონანიება არ შეიწყნარა, სულმოკლეობა არ აპატია. იგი ფაქტიურად წინ აღუდგა ზვიად გამსახურდიას ეროვნულ მოძრაობაში დაბრუნებას და მას ამის მორალური უფლებაც წაართვა. გავიხსენოთ, რომ ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებაში, თავდაპირველად, ეროვნული მოძრაობის თითქმის ყველა მანამდელმა და მერმინდელმა სახელმა და სახემ მოიყარა თავი _ მათ შორის არ იყო ზვიად გამსახურდია.
თამარ ჩხეიძის მიერ გამსახურდიასადმი ანტიპათიას თუ ეროვნულ მოძრაობაში მისი დაბრუნების საწინააღმდეგო პოზიციას, ჭავჭავაძის საზოგადოებაში სხვებიც იზიარებდნენ. გავიხსენოთ გ. მამულიას დამბეზღებლური წერილი ზვიად გამსახურდიას შესახებ, რომელიც ხელისუფლების ოფიციოზში გაზ. `კომუნისტში~ გამოქვეყნდა. ამ წერილმა მაშინდელ ეროვნულ-პოლიტიკურ მოძრაობაში და საერთოდ, მეტნაკლებად პატრიოტულად განწყობილ წრეებში გამაოგნებელი შთაბეჭდილება მოახდინა. ამბობდნენ კიდეც, თითქოს მაშინდელმა ეროვნულ-დემოკრატებმა `ცილისმწამებლური~ სტატიისათვის, გურამ მამულიას ფიზიკური ანგარიშსწორების მუქარაც კი შეუთვალეს.
გასაგებია რომ გ. მამულია მალე ჩამოსცილდა, როგორც ჭავჭავაძის საზოგადოებას, ისე ეროვნულ მოძრაობასაც. მაგრამ რაც მოხდა საკმარისი გახდა ზვიად გამსახურდიასათვის, რომ ჭავჭავაძის საზოგადოება მთლიანად ანათემისათვის გადაეცა, ეწოდებინა მისთვის და მისი წარმომადგენლებისათვის `მოღალატეები,~ ეროვნულ მოძრაობაში განხეთქილების შემტანნი და სხვ. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც არ აკლებდა, ოღონდ მის მიერ უკვე ამ დროს წამოწყებულ ბრძოლას გამსახურდიას წინააღმდეგ უფრო ორგანიზებული და მიზანმიმართული ხასიათი ჰქონდა.
1989 წლის დასაწყისში ჟურნალ `ივერიის~ მერვე ნომერში ჭავჭავაძის საზოგადოებამ გამოაქვეყნა ზვიად გამსახურდიას სტატია: `გამოვედი თუ არა მე ცენტრალური ტელევიზიით 1978 წლის მაისში?~ ცხადია ჭავჭავაძისტებს სრულიადაც არ უფიქრიათ გამსახურდიას პოპულარიზაცია, მათ მხოლოდ მისი კომპრომეტაცია სურდათ. იმავე ნომერში იყო დაბეჭდილი 1978 წლის 18 ივლისის მოსკოვის ცენტრალური ტელევიზიის ტელეგადაცემის ტექსტი ამერიკელი ჟურნალისტების პაიპერისა და უიტნის სასამართლო პროცესიდან. ამ პროცესზე როგორც ცნობილია, ზვიად გამსახურდია მოწმის სახით გამოვიდა. ჰოდა, ჭავჭავაძისტებმა ეს მასალაც ზვიად გამსახურდიას ავტორიტეტის შესალახად დაბეჭდეს. შესაძლოა დავუშვათ ან გამართლებაც მოვუძებნოთ ჭავჭავაძის საზოგადოების ქმედებას, რომ მათ ძლიერ სურდათ, საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სათავეში არ აღმოჩენილიყო ისეთი არამდგრადი, გაუწონასწორებელი, ამბიციური და კიდევ სხვა არაერთნეგატიურთვისებიანი პიროვნება, როგორიც ზვიად გამსახურდია გახლდათ. მათ ჰქონდათ ამისი უფლება და საკუთარი შეხედულების ქონის ნება.
მაგრამ მათ მიერ გამოყენებული ბრძოლისა და ოპონირების ხერხ-მეთოდები ისეთივე არაეთიკური აღმოჩნდა, რისთვისაც ისინი სხვას ებრძოდნენ.
სხვათა შორის, ზემოაღნიშნული მასალების დაბეჭდვის საკითხს ჟურნალ `ივერიის~ სარედაქციო კოლეგიაში საგანგებო მსჯელობაც მიეძღვნა. ამ ეპიზოდს ვახტანგ ძაბირაძე იხსენებს და აღნიშნავს, რედკოლეგიის წევრები, იმავდროულად ჭავჭავაძის საზოგადოების გამგეობის წევრებიც იყვნენ და აღნიშნულ სხდომასაც ესწრებოდნენო. ვახტანგ ძაბირაძე გამსახურდიას შესახებ მაკომპრომეტირებელი წერილების გამოქვეყნების წინააღმდეგ გამოვიდა. ავტორი წერს, ამ მასალების გამოქვეყნებაო, `ჩემი აზრით, კიდევ უფრო დაძაბავდა და გაამწვავებდა ეროვნულ მოძრაობაში წარმოქმნილ ისედაც დაძაბულ სიტუაციას, რომლის გამოყენებასაც აუცილებლად შეეცდებოდა ხელისუფლება და ეს იქნებოდა მიმართული არა ეროვნული მოძრაობის რომელიმე ფრთის, არამედ მთელი ეროვნული მოძრაობის წინააღმდეგ.~
მაგრამ მაშინაც და მის შემდეგაც, როდესაც ეროვნულ-პოლიტიკური პარტიები ერთმანეთს ანგარიშს უსწორებდნენ ან ერთმანეთის წინააღმდეგ იბრძოდნენ, თითქმის არავის, გარდა იშვიათი გამონაკლისისა, არავის ჰყოფნიდა არც საერთო-ეროვნული ინტერესების გაგების, ან ერთგულების უნარი. მათ ვიწროპარტიული მიზანი ამოძრავებდათ. სამწუხაროდ, იმ მრავალთა შორის არც ჭავჭავაძის საზოგადოება აღმოჩნდა გამონაკლისი. ვახტანგ ძაბირაძის ცნობით, ის და გურამ სხირტლაძე იყვნენ მასალების გამოქვეყნების წინააღმდეგნი და უმცირესობაში აღმოჩნდნენ. ყველა დანარჩენმა რედკოლეგიისა და გამგეობის წევრმა გულის მოოხება ამჯობინეს და მასალების გამოქვეყნება გადაწყვიტეს, რომლებიც მანამდე ისედაც გამოქვეყნებული იყო და ისედაც ქვეყანამ იცოდა.
შედეგი _ კიდევ ერთი გადაგდებული ქვა ეროვნული მოძრაობის ერთიანობის ბანაკში. `ჟურნალ `ივერიის~ #8 გამოსვლას მართლაც მკვეთრად უარყოფითი რეაქცია მოჰყვა საკოორდინაციო ცენტრში~, _ დაასკვნის ვახტანგ ძაბირაძე.17
1989-1990 წლებში უკვე შეუძლებელი იყო ჭავჭავაძის საზოგადოებასა და გამსახურდიას შორის მიმდინარე ურთიერთკრიტიკის, ურთიერთბრალდებების, ურთიერთბრძოლის პროცესში მართალ-მტყუანის გარჩევა. კონფლიქტი უკვე ქართული ეგოცენტრული პოლიტიკური კულტურის კიდევ ერთ გამოვლინებად იქცა. გამსახურდიას სპონტანურ გამოსვლებს, იარლიყებს, ბრალდებებს ჭავჭავაძის საზოგადოება არანაკლები სიმწვავით და უფრო გეგმაზომიერი შეტევით პასუხობდა, ააშკარავებდა მის გამოსვლებში ლოგიკურ წინააღმდეგობებს, აქვეყნებდა მის მიტინგებზე წამოსროლილ სპონტანურ ნაციონალისტურ ლოზუნგებს. საერთოდ, ეს ხაზგასასმელია, ჭავჭავაძისტები გამსახურდიას მომხრეებს ნაკლებად ეხებოდნენ. მათი მთავარი სამიზნე ზვიად გამსახურდიას პიროვნება გახლდათ, მისი რეიტინგის დაცემა, მისი როგორმე იზოლირება ეროვნული მოძრაობისაგან, ყოველ შემთხვევაში, მისი, როგორც პოლიტიკური ლიდერის ნეიტრალიზება. ამ მხრივ ჭავჭავაძისტები ეროვნულ-დემოკრატების ანალოგიურ მიზანს ისახავდნენ და ახორციელებდნენ კიდეც.
1990 წლის სექტემბრის ბოლოს, ჭავჭავაძის საზოგადოების ორმა გამოცემამ, გაზეთებმა `კავკასიონმა~ და “ივერიამ~, რუსულ და ქართულ ენებზე გამოაქვეყნეს ზვიად გამსახურდიას სატელეფონო საუბრის ჩანაწერი მიუნხენში მყოფ თენგიზ გუდავასთან. ამ საუბრებში ზ. გამსახურდია ღიად სდებდა ბრალს თამარ ჩხეიძეს და განსაკუთრებით ზურაბ ჭავჭავაძეს, სოფ. ბორითთან მომხდარ ავტოკატასტროფაში და მერაბ კოსტავას დაღუპვის ორგანიზებაში. რამდენიმე ამონარიდი ზ. გამსახურდიას საუბრიდან:
`…შვიდჯერ მოუწყო მას ავარია (ე. ი. თამარ ჩხეიძემ _ დ. შ.). ეს მერვეჯერ იყო, გესმის?! დიახ. მან ეს ყველაფერი განზრახ გააკეთა. ის იყო მიგზავნილი და ეს ნაძირალა ჭავჭავაძე, გესმის?! სანამ არ დაღუპეს, მანამდე არ შეეშვნენ.
…მან ის წაათრია (ქუთაისში), გაიგე? დაათრო იქ და მის გვერდით იჯდა. რაღაც საეჭვო მანქანა გამოჩნდა, შემხვედრი, არავინ იცის, ეს მოწყობილია, არაა მოწყობილი, ჯერ არაა გამოკვლეული.
…თამარა და ზურაბი მალე ასიათასიან მიტინგზე გამოცხადდებიან ქართველი ხალხის მოღალატეებად, გესმის, და მავნებლებად და საერთოდ, მათი ადგილი არ იქნება ქართულ მიწაზე, რადგანაც მათ დაღუპეს მერაბ კოსტავა. ისინი მკვლელები არიან, გესმის?~18
ამის შემდეგ, ზ. გამსახურდიამ რადიო `თავისუფლების~ თანამშრომელთან თენგიზ გუდავასთან საუბარში კვლავ დასდო ბრალი აგენტობაში ორგანიზაცია `სეგოს~ ლიდერს ლაშქარაშვილს, რომელიც თითქოს ეროვნული მოძრაობის წინააღმდეგ `სუკის პროპაგანდას~ ეწეოდა, ხოლო ბოლოს, რადიო `თავისუფლებასაც~ ბოიკოტით დაემუქრა. სხვა თავში შევეხებით იმ თემას, როცა ამავე დიალოგში ზვიად გამსახურდიამ ამერიკის პოლიტიკა საქართველოს ეროვნულ მოძრაობასთან მიმართებით რიბენტროპ-მოლოტოვის გარიგებას შეადარა.
აღნიშნული დიალოგიდან კარგად ჩანს ზვიად გამსახურდიას რამდენიმე ისეთი თვისება და პოზიცია, რომელნიც მიუღებელი იყო ჭავჭავაძის საზოგადოების მესვეურებისათვის და არა მარტო მათთვის. გამსახურდია-გუდავას დიალოგის გამოქვეყნების მიზანიც ის იყო, განემარტათ ქართველი საზოგადოებისათვის, ეროვნული მოძრაობისათვის, რომ ზვიად გამსახურდიასთვის დამახასიათებელი თვისებების მქონე პიროვნება არ უნდა ყოფილიყო ლიდერის, მეთაურის, მით უფრო `ბელადის~ როლში, ისეთი თვისებებისა, როგორიც იყო, თუნდაც ამ დიალოგში გამოვლენილი რამდენიმე შტრიხი _ შეურიგებელი დაპირისპირებისაკენ მიდრეკილება ოპონენტებთან ურთიერთობაში; კონფრონტაციული ხასიათი; იზოლაციონიზმი; აფექტურობა.
ერთი სიტყვით, მანამდეც და თუნდაც ზემოაღნიშნული დიალოგის შემდეგ, ორივე მხარისათვის, ერთმანეთი არამარტო პოლიტიკურად, იდეურად, პირველ რიგში, პიროვნულ-ადამიანურადაც მიუღებელი გახდა. ისინი ერთმანეთისათვის, ერთი მხრივ, დიქტატურის, ნეობოლშევიზმის, ნეოფაშიზმის, მეორე მხრივ კი, მოღალატეობის, მავნებლობის, აგენტობის განმასახიერებლები იყვნენ. იმით თავს ნუ მოვიტყუებთ, თითქოს ერთ-ერთი მხარე უფრო ცივილიზებულ, გონივრულ, კორექტულ ძალას წარმოადგენდა მეორესთან შედარებით. ორივე მხარე ერთნაირად სცოდავდა არაეთიკური მეთოდების გამოყენებით, არაშორსმჭვრეტელობით, ეროვნული ინტერესების გაუთვითცნობიერებლობით და კონფრონტაციისაკენ მიაქანებდა მთელ საზოგადოებას. 1989-1990 წლებში ეს უკვე ცხადი იყო. 1991 წლის დასაწყისშივე უპირობო კონფრონტაციამ ჭავჭავაძის საზოგადოებასა და ეროვნულ ხელისუფლებას შორის, საბოლოოდ გაფორმებული სახე მიიღო. სამწუხაროდ, ამ კიდევ ერთ კონფრონტაციაში პირადი, პიროვნული სიმპათია-ანტიპათია იდეურ-პოლიტიკურ დაპირისპირებას განსაზღვრავდა, რაც პირიქით უნდა ყოფილიყო, ან საერთოდ არ უნდა ყოფილიყო განმსაზღვრელი.
მიუხედავად ამისა, პოლიტიკურ ბრძოლას თავისი კანონები აქვს და რაც არ უნდა სჭარბობდეს მასში პირად-პიროვნული ფაქტორი, ეს ბრძოლა გარეგნულად მაინც იდეურ-პოლიტიკური კატეგორიების ფონზე უნდა წარმართულიყო. კონგრესის მომხრე პარტიებისათვის გამსახურდიას პიროვნება მიუღებელი გახლდათ, მაგრამ მხოლოდ ამ ლოზუნგით გამსახურდიას მომხრეების, ან ახლა უკვე ეროვნული ხელისუფლების წინააღმდეგ ვერ იბრძოლებდნენ. საჭირო იყო პოლიტიკური ლოზუნგები, განსხვავებული სტრატეგია ან ტაქტიკა.
კონგრესს ჰქონდა განსხვავებული სტრატეგია, იგი უარყოფდა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ბალტიურ გზას, შესაბამისად, მას მიუღებლად მიაჩნდა უზენაესი საბჭო და ა. შ. რაც არ უნდა არარეალური ან უსუსური ყოფილიყო კონგრესის არგუმენტაცია, იგი მაინც განსხვავებული პოლიტიკური პოზიცია გახლდათ და ბრძოლის ფორმალურ საშუალებად გამოდგებოდა.
მაგრამ რა უნდა ექნა ჭავჭავაძის საზოგადოებას? იგი თავიდანვე უზენაესი საბჭოს არჩევნების პოზიციაზე იდგა. მას შემდეგ, რაც გამსახურდიას მომხრეებმა ეროვნული ფორუმი დატოვეს და მრგვალი მაგიდა შექმნეს, ჭავჭავაძის საზოგადოებას მათთან უფრო მეტი საერთო მიზნები გაუჩნდა, ვიდრე კონგრესის ფრთასთან. ნორმალური პოლიტიკური ბრძოლის პირობებში ჭავჭავაძის საზოგადოებას უზენაესი საბჭოს არჩევნების პოზიცია უნდა დაეკავებინა და არავითარ შემთხვევაში _ კონგრესის მომხრეთა ბანაკში არ უნდა გადასულიყო. ჭავჭავაძის საზოგადოება რთული დილემის წინაშე აღმოჩნდა. მას ან უზენაესი საბჭოს არჩევნებში უნდა მიეღო მონაწილეობა ან კონგრესის მხარი დაეკავებინა.
პირველ შემთხვევაში, ჭავჭავაძის საზოგადოება საკუთარი პოლიტიკური მსოფლმხედველობისა და გეზის ადეკვატურად მოიქცეოდა და უარყოფდა კონგრესის ტაქტიკას, რომელთანაც იდეურად არაფერი აკავშირებდა, პირიქით, მისი ანტიპოდური ძალა იყო.
მეორე შემთხვევაში, ჭავჭავაძის საზოგადოება საკუთარი პოლიტიკური მსოფლმხედველობის საწინააღმდეგო და აბსურდულ პოზიციას დაიკავებდა, შევიდოდა სრულიად უჩვეულო იდეურ-პოლიტიკური ოპონენტების ბანაკში.
ჭავჭავაძისტებმა ყველაზე პოლიტიკურად უსუსური არჩევანი გააკეთეს _ მათ უზენაესი საბჭოს არჩევნებშიც მიიღეს მონაწილეობა და კონგრესშიც შევიდნენ. შეიძლება ითქვას, ამ გადაწყვეტილების მიღება-განხორციელებისა და ამ პერიოდიდან დაიწყო ჭავჭავაძის საზოგადოების, როგორც პოლიტიკური ორგანიზაციის იდეურ-მსოფლმხედველობრივი ნგრევისა და იდენტურობის დაკარგვის პროცესი. იგივე შეიძლება ითქვას იმ ზომიერ-ლიბერალურ თუ ცენტრისტულ ორგანიზაციებზეც, რომლებმაც ანალოგიური არჩევანი გააკეთეს _ რესპუბლიკელებმა, ჯავახიშვილისტებმა, ჯორჯაძისტებმა, სხვა წვრილმანმა ჯგუფებმა.
აღმოჩნდნენ რა თავიანთი ყოფილი სასტიკი მოწინააღმდეგეების ბანაკში _ კონგრესში, ჭავჭავაძის საზოგადოებამ თანდათან იწყო იმ ლოზუნგების, თეზისების, კრიტიკის და საერთოდ ბრძოლის გეზის გაზიარება, რომელიც კონგრესის მიერ ჯერ მრგვალი მაგიდის, შემდეგ, ეროვნული ხელისუფლების და უფრო ზუსტი იქნება, ზვიად გამსახურდიას წინააღმდეგ გახლდათ მიმართული. ტრანსფორმაცია მით უფრო უცნაური იყო, რომ კომუნისტური ხელისუფლების წინააღმდეგ მებრძოლი ზომიერ-ცენტრისტი ჭავჭავაძისტები უზენაესი საბჭოს წინააღმდეგ ბრძოლაში უკომპრომისო რადიკალებად გარდაიქმნენ. სამწუხაროდ, `შინაური მტრის~ წინააღმდეგ შეურიგებლობა, როგორც ჩანს, უფრო ადვილი გახლდათ, ეს ფაქტია.
ჭავჭავაძის საზოგადოება თვლიდა, რომ მხედრიონის წინააღმდეგ განხორციელებული ხელისუფლების ღონისძიებები იყო `ანტიდემოკრატიული,~ `აღვირახსნილი ცილისმწამებლური კამპანია,~ რის გამოც ჭავჭავაძის საზოგადოებამ `მთელი ძალები ამ კარგადშენიღბულ ანტიეროვნულ მოქმედების სამხილებლად მიმართა~; რომ დამოუკიდებლობის პარტიის მიერ ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქის შენობასთან 23 თებერვალს განზრახულ მიტინგთან დაკავშირებით, გაზ. `ივერიის~ განმარტებით, `გამსახურდიას მთავრობამ ისეთი ამბავი შექმნა ამ აქციაზე, რომ ნათელი გახდა, იგეგმებოდა ფართო მასშტაბის პროვოკაცია და სისხლისღვრა, რომელსაც შემდეგ მთავრობა ი. წერეთელს და მასთან ერთად ეროვნულ კონგრესს დააბრალებდა~.
რა შეიძლება ითქვას ამგვარ პროგნოზზე, როცა ჭავჭავაძის საზოგადოება ხელისუფლებას ბრალს სდებდა, ჯერ კიდევ, ჩაუდენელ დანაშაულში; როდესაც კრიტიკის საფუძვლად, მხოლოდ ვარაუდი მიიჩნეოდა და აშკარა ბრალდების ხასიათს ატარებდა. სხვა ამბავია რატომ, მაგრამ ფაქტია, რომ ჭავჭავაძის საზოგადოებას, ისევე როგორც კონგრესის სხვა წევრ პარტიებს, არც მეტი, არც ნაკლები, საქართველოს ხელისუფლების დასაყრდენად მიაჩნდათ საბჭოთა საოკუპაციო ჯარი. ცხადია, თუ ამგვარ უკუღმართ რეალობაში ჭავჭავაძის საზოგადოება გულწრფელად იყო დარწმუნებული, მაშინ მას, მართლაც უნდა ებრძოლა ასეთი ხელისუფლების წინააღმდეგ. იბრძოდა კიდეც `მთელი ძალებით”. მაგრამ როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ჭავჭავაძისტები მეტისმეტად განსწავლულები იყვნენ იმისათვის, რომ ამგვარი აბსურდი დაეჯერებინათ და ამიტომაც, მათ მიერ “მთელი ძალებით” ნასროლი ქვები გამსახურდიას ეზოში კი არა, საერთო ეროვნული მოძრაობის ბანაკში ცვიოდა.
ჭავჭავაძის საზოგადოებამ პირველ რიგში, გაიზიარა კონგრესისტების პოლიტიკური დოქტრინა კრემლის სცენარის შესახებ, რომლის თანახმადაც, უზენაესი საბჭოს არჩევნების გზით დამოუკიდებლობა-გამოცხადებული რესპუბლიკები, კვლავ მოდერნიზებული იმპერიის ხელში აღმოჩნდებოდნენ. ასე დაემართათ ბალტიელებს. ისინი ყალბი ეროვნული გამარჯვებების საწამლავით გააბრუეს და ტექნიკურად მიერეკებოდნენ `წინასწარ მონიშნული ახალი გომურისაკენ~. მათ ვერ `გაიაზრეს ახალი იმპერიული თამაშის არსი~ და აირჩიეს საბჭოთა რეჟიმთან თანამშრომლობის `დამღუპველი~ გზა.
ჭავჭავაძისტებმა კი `გაიაზრეს~ ის, რასაც ვერ მიხვდნენ ბალტიისპირელები და კრემლის კროსვორდის ამომხსნელი კონგრესისტების ბანაკში მივიდნენ.
კონგრესის მთავარი დოქტრინის მიღების შემდეგ, ჭავჭავაძისტებმა მისი სულისჩამდგმელების სხვა ყველა პოზიციაც გაიზიარეს _ საზოგადოებამ სოლიდარობა გამოუცხადა `პატრიოტულ~ ორგანიზაცია მხედრიონს.
საზოგადოება შეურიგებელ ოპოზიციაში ჩაუდგა `მარიონეტულ~ ხელისუფლებას, რომელიც მისი მესვეურების დეკლარაციის მიხედვით, კომუნისტური დესპოტიის შემდეგ, მხოლოდ `სახეშეცვლილ ტირანიას~ წარმოადგენდა და რომელიც `რეპრესიებისა და საოკუპაციო ჯარის გამოყენებით~ ცდილობდა ოპოზიციასთან ანგარიშის გასწორებას.19
საზოგადოებამ ცალსახად დაადანაშაულა ეროვნული ხელისუფლება კონგრესთან მოლაპარაკების ჩაშლაში და ოპოზიციასთან კონფრონტაციისაკენ მისწრაფებაში და ა. შ.
ერთი სიტყვით, დავასკვნათ: ჭავჭავაძის საზოგადოება ზემოგანხილული და სხვა ობიექტურ-სუბი